اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەركەبۇلان احمەتوۆ شىلدە ايىنىڭ باس كەزىندە جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە «كاسپي» الەۋمەتتىك كورپوراتسياسى ارقىلى 204 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەنىن, بۇل قارجىعا جەمشوپ ساتىپ الىناتىنىن, ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى 54 ملن تەڭگەگە 630 توننا ارپا الاتىنىن جەتكىزگەن ەدى.
ال اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ساراپشىسى الماسبەك سادىرباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ەلىمىزدىڭ قۋاڭشىلىق بولعان ايماقتارىنا بارىپ, جاعدايدى كوزبەن كورىپ كەلگەنىن ايتتى. باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ, اقتوبە, قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى ايماقتار قۋاڭشىلىق قىسپاعىندا قالىپ قويعانىن ايتقان ساراپشى ەلدە توتەنشە جاعداي ەنگىزۋ قاجەتتىگىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى.
ساراپشى ناقتىلاپ وتكەندەي, ماڭعىستاۋ مەن اقتوبەگە دەيىنگى ءبىراز ايماقتا قۋرايدان باسقا ءشوپ قالماعان. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى كەيبىر ايماقتاردا انالىق باس مالدىڭ 30 پايىزى, بيىلعى جاڭا تۋعان ءتولدىڭ 10-15 پايىزى عانا قالعانىن ايتقان ساراپشى 1 ايلىق ق ۇلىندار ەنەسىنەن ءبولىنىپ, 30-40 مىڭ تەڭگەگە ساتىلىپ جاتقانىن كوزبەن كورىپ قايتقانىن ايتتى. دەرەكتى ساراپشىنىڭ سوزىمەن ناقتىلاساق, سۇيەگىنە ءىلىنىپ قالعان مالدىڭ قۇنى قالماپتى. «قازىر كەيبىر ساراپشىلار سۋارمالى ءادىس ارقىلى ءشوپتىڭ تامىرىن ساقتاپ قالۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ ءجۇر. بۇل قاجەت ەمەس. 40 كۇن جاڭبىر جاۋماي جەردىڭ تاندىرى كەۋىپ تۇرعان ساتتە سۋارساق, ءشوپ تامىرىن قۋراتىپ الامىز. ەندى مال باسىن ساقتاپ قالۋدان وزگە امال جوق. سودان كەيىن بۇل ماسەلە «بايدىڭ جەرى نەمەسە كەدەيدىڭ جەرى» دەپ تاڭداپ جاتقان جوق. مال جايىلاتىن جايىلىمدىقتاردىڭ ءبارى كۇيىپ كەتكەن. سول سەبەپتى ۇكىمەت, بيزنەس ءبىر جەڭنەن – باس, ءبىر جاعادان قول شىعارىپ, قيىنشىلىقتان شىعۋ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ا.سادىرباەۆ.
قازىر بۇل ماسەلەنىڭ ايماقتىق دەڭگەيدەن شىعىپ, مەملەكەتتىك ماسەلەگە كوتەرىلگەنىن ءبىر كەزدەرى ۇكىمەت قۇرامىندا بولعان تۇلعالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالارىنان بايقاۋعا بولادى.
كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن باسقارعان, قازىر ەت وداعىنىڭ توراعاسى اسىلجان مامىتبەكوۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا ەلدە قيىن جاعداي قالىپتاسىپ وتىرعانىن ايتىپتى. وسى جازباسىنان كەيىن ءبىز ا.مامىتبەكوۆپەن حابارلاسىپ, قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا بايلانىستى كوزقاراسىن بىلدىك. ەكس-مينيستر سۋىق ءارى ۇزاققا سوزىلعان كوكتەم, جاۋىن-شاشىنعا ساراڭ, قۇرعاق جاز سالدارىنان جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردا ءشوپ وسپەي, كۇن ىستىعىنا جۇتاپ, بىردەن قۋراپ كەتكەنىن, شوپتەردىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭى جۇزەگە اسپاي قالعانىن جەتكىزدى. ەكس-مينيستر ءشوبى جۇتاڭ جاز, قۋاڭشىلىق جانە باسقا دا سىناق ءبىز ءۇشىن قانداي دا ءبىر فورس-ماجورلىق جاعداي ەمەس, ايتارلىقتاي بولجامدى, قايتالانىپ تۇراتىن جاعداي ەكەنىن ايتتى. «قىسقا عانا ۋاقىتقا ءماجبۇرلى تۇردە تومەندەگەن باعا, مال باسىنىڭ جاپپاي قىسقارۋى مال شارۋاشىلىعىندا وندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى. ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەرگە بۇل ماسەلە مال وسىرۋشىلەردىڭ عانا تۇيتكىلى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بيزنەسكە جاردەمدەسۋدىڭ كەشەندى شارالارىن ازىرلەپ, قولدانىستاعى نەسيەلەردىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ جانە قايتا قۇرىلىمداۋدى قولعا الۋ كەرەك. اۋىلداعى فەرمەردىڭ قازىر قولداعى مال باسىن امان ساقتاپ قالۋدان وزگە جايتتارعا الاڭداۋعا مۇرشاسى جوق» دەيدى ا.مامىتبەكوۆ.
مال باسىنان ايىرىلىپ قالعان شارۋالارعا قارجىلاي كومەك كورسەتۋ قاجەتتىگىن ايتقان ا.مامىتبەكوۆ استىق وسىرەتىن وڭىرلەردە ءداندى داقىلداردى ورۋ كەزىندە سابان جيناۋ بويىنشا جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن, وسى ساباندى باسقا وڭىرلەرگە كولىكپەن جەتكىزۋ ماسەلەلەرىن ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. «فەرمەرلەرگە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا, اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق پاركتەر, قورىقتار, ورمان شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى, جابايى تابيعات قورىقتارىندا ءشوپ شابۋ مەن جيناۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. وزەن مەن كولدەردىڭ ماڭىنداعى قامىس, جانتاق ءتارىزدى مالعا ازىق بولاتىن ءشوپ-شالاڭنىڭ ءبارىن بۇگىن ورماساق, ەرتەڭ كەش بولادى. بۇل – جەكە شارۋاشىلىقتارعا قىسقى مال ازىعىن جيناۋعا كومەكتەسۋدىڭ ءبىر تەتىگى. جەمشوپ دايىنداۋ ءۇشىن جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن جانارماي ماسەلەسىن شەشۋ دە ەرتەڭگە قالدىرۋعا بولمايتىن وزەكتى ماسەلە» دەيدى ا.مامىتبەكوۆ.
ال ەلىمىزدەگى بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى سەرگەي تەرەششەنكو بىزبەن اڭگىمەسىندە قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى تابيعي اپات دەپ قابىلدايتىنىن, قازىر رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى وسى پروبلەمامەن بەتپە-بەت قالىپ وتىرعانىن, قازىر وزگە ەلدەن كومەك كۇتپەي, تەك ءوز مۇمكىندىگىمىزگە عانا سەنۋ قاجەتتىگىن ايتىپ بەردى.
س.تەرەششەنكو دا بۇل فورس-ماجورلىق جاعداي ەمەس, قايتالانىپ تۇراتىن تابيعي قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى. گەوگرافيالىق جاعداي مەن ايماقتارداعى توپىراق قۇنارلىلىعى جاعدايدى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى.
1975-1979 جىلدارى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە وسىنداي قۋاڭشىلىق بولعانىن ايتقان س.تەرەششەنكو سول كەزدە تۇركىستان وبلىسى, تۇلكىباس اۋدانىندا قىزمەتتە بولا ءجۇرىپ, توتەنشە جاعدايدا جۇمىس ىستەگەنىن, اۋدان باسشىلارىنا دەيىن اعاشتاردىڭ جاپىراعىن جيىپ, قىر مەن ويداعى ءشوپتى ورىپ, مال جايىلاتىن القاپتارعا تىكۇشاقتان جەمشوپ شاشقان كەزدى ەسكە ءتۇسىردى. «قازىر دە بۇل ماسەلەنى بيزنەستىڭ نەمەسە ءبىر ايماقتىڭ پروبلەماسى دەپ قاراۋعا بولمايدى. قىسقا قاراي ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى مال باسىنىڭ ءبىرازى كەمىپ قالاتىنىن قازىردەن كورىپ وتىرمىز. بارلىق مۇمكىندىك قىسقا مال ازىعىن دايىنداۋعا جۇمىلدىرىپ, شارۋالاردىڭ قارجىدان قىسىلىپ قالماۋىن ويلاستىرۋ كەرەك. الدا ءبىزدى نە كۇتىپ تۇرعانىن بىلمەيمىز. كەلەر جىلى ەرتە كوكتەمنەن باستاپ, قۋاڭشىلىق قىسپاعىندا قالىپ وتىرعان ايماقتاردى جاساندى, تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى ءشوپ تامىرىنىڭ مۇلدەم كەۋىپ قالماۋىن شەشكەنىمىز ابزال» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى س.تەرەششەنكو.
ساراپشىلاردىڭ دەنى بۇل قۋاڭشىلىقتى تابيعي اپات دەپ ەسەپتەيدى. قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى قۋانىش ايتاحانوۆ مەملەكەت تاراپىنان مال ازىعى داقىلدارىن قولداۋ تولىق بولماعاندىقتان, ونى وندىرۋگە ەشكىم ىنتالانبايتىنىن ايتادى. سوندىقتان دا مال ازىعى داقىلدارىنىڭ كولەمى از بولىپ وتىر. اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى دە بۇزىلىپ, «مونوكۋلتۋرا» قالىپتاسقان. سۋارمالى جەرلەردiڭ ءوزi كوپ كۇتiمگە ءزارۋ ەكەنىن ايتقان ساراپشى ونى تازالاۋعا قاراپايىم شارۋانىڭ قاراجاتى جەتە بەرمەيتىنىن ەسكە سالدى. قارجىنىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولىپ, سونىڭ سالدارىنان سۋارمالى جەردەگi سۋ جانە كارiزدiك جۇيەلەرi ۋاقتىلى تازالانباي, جەردiڭ سورلانۋىنا, تۇزدانىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتى. ق.ايتاحانوۆتىڭ پىكىرىنشە, مال ازىعىن, جەمشوپ قورىن الىن الا دايىنداۋعا اۋىلداعى فەرمەرلەردىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋ كەرەك. «ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارى, جامبىل, تۇركىستان وبلىستارى, ونىڭ ىشىندە ماقتارال, شاردارا فەرمەرلەرى سوڭعى جىلدارى باۋ-باقشا ونىمدەرىن وسىرۋگە ماماندانىپ الدى. بۇل – نارىق زاڭى. سەبەبى قاۋىن-قاربىزدى كوتەرمە باعامەن ساتىپ الاتىن دەلدالدار جەتەدى. رەسەيگە الىپ كەتەدى, قازاقستان بازارلارىنا تۇسەدى. ەگەر مەملەكەت جوڭىشقا, جۇگەرى ءتارىزدى ءشوپ تۇرلەرىن وسىرەمىن دەگەن فەرمەرلەرگە سۋبسيديا بەرسە جانە جەر قورىنان بىرەر جىلعا جەر بولسە, وڭتۇستىكتىڭ فەرمەرلەرى وسى باعىتقا مويىن بۇرار ەدى. بۇل باعىت قاپەرگە الىنسا, اۋىسپالى ەگىن جۇيەسىنە كوشۋ ماسەلەسى شەشىلەر ەدى» دەيدى ق.ايتاحانوۆ.
قۋاڭشىلىق – تابيعي اپات. ەگەر قىستا ىلعال از تۇسسە, كوكتەم جاڭبىرعا ساراڭدىق تانىتىپ, سوزىلىپ كەتسە, مۇنىڭ ارتى مالعا جايلى بولمايتىنى بەلگىلى جايت ەدى. مۇنداي جاعدايدا ءمينيستردىڭ ءبارى اياعىنان تىك تۇرىپ, ءشوپتى مۇلدەم قۋراتىپ الماۋدىڭ الدىن الۋعا دا بولار ەدى. وسىعان قاراپ ۆەدومستۆوارالىق بايلانىستىڭ كەمشىندىگى جانە مەتەرولوگيالىق قىزمەتتىڭ جۇمىسىنا ءتيىستى دەڭگەيدە ءمان بەرىلمەيتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ەكونوميست توقتار ەسىركەپوۆتىڭ سوزىنە دەن قويساق, ءبىزدىڭ ۇكىمەت وسى كۇنگە دەيىن بۇل باعىتتا ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىردى. يەسىز جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى ەسەپكە الىپ, ولاردى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ ماسەلەسىن كوتەردى. جەمشوپ قورىن قۇرۋ ماسەلەسى كەزەگىمەن كەلە جاتقان مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتقان ساراپشى ءدال قازىرگى قاربالاستا ەڭ وزەكتى ماسەلە قالتارىستا قالىپ قويعانىنا الاڭدايتىنىن ايتتى. ادەتتە مۇنداي كەزدە ۇكىمەتتىڭ ىقىلاسى ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنداعى مال باسىن امان ساقتاپ قالۋعا كوبىرەك اۋادى دا حالىقتىڭ قوراسىنداعى مال باسىن ساقتاپ قالۋعا ونشا كوڭىل بولە بەرمەيدى. قازاقستانداعى مال باسىنىڭ 80 پايىزى جەكەلەگەن ادامداردىڭ يەلىگىندە ەكەنىن ايتىپ وتكەن ساراپشى كىمدە قانشا مال بولعانىن تۇگەندەپ شىعۋ جەرگىلىكتى بيلىككە قيىن تيمەيتىنىن دە ەسكە سالدى. «وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى ءسوز بولعاندا ءىرى قارا مال تۇرماق, ەسىك الدىنداعى تاۋىقتارعا دەيىن تۇگەلدەپ شىققان. تاجىريبە بار. ەندى قوراداعى مال باسىن تۇگەندەپ, جەمشوبىنە سۋبسيديا ءبولۋ ماسەلەسىن كوتەرۋ كەرەك. مىسالى, 20 شاقتى قوي, بەس-التى ءىرى قارا, بەس-التى جىلقى مالى ءۇشىن كەمىندە 5 تىركەمە ءشوپ كەرەك. قازىر ءشوبى قۋاڭشىلىققا ۇشىراماعان وڭتۇستىك ايماقتاردا ءبىر اربا ءشوپ 100 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. ءشوپ ساتىپ الۋعا شاماسى كەلمەگەن شارۋا مالىن ساتىپ, مال باسىن ازايتىپ الادى. ءبىز تەز ارادا شەشىم قابىلداماساق, بىزدەن بۇرىن ەس جيعان الىس-جاقىن كورشىلەرىمىز قولىمىزداعى مال باسىن كوتەرە ساتىپ الىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىعان دەيىن بانكتەر «تۇشكىرىپ» قالسا بولدى, اقشا بەرەتىن ۇكىمەت ەندى سول قارجىنىڭ بەتىن اۋىلعا بۇرسىن, ازىق-ت ۇلىك, سونىڭ ىشىندەگى ەت باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ءبىز اۋىلداعى اعايىننىڭ قوراسىندا تۇرعان مال باسى ارقىلى عانا ساقتاپ قالامىز» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ت.ەسىركەپوۆ.
ال كەلەسى ەكونوميست اتامۇرات شامەنوۆ بۇل جولعى جاعداي اپات ەكەنىن ايتسا دا ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسى يدەولوگيالىق ساياساتتان جۇرداي ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. مەملەكەتتىڭ وسى باعىتتاعى ۇستانىمى «كورشىلەر بار عوي» دەپ, وزگەلەردىڭ مۇمكىندىگىنە كوبىرەك سەنەتىن جاعدايعا كوبىرەك ۇقساپ بارادى. مۇنىڭ كەرى سالدارىن كارتوپ, ءسابىز باعاسىنىڭ شەكتەپ شىعىپ كەتكەن كەزدە بايقاپ قالدىق. ال قازىرگى جاعدايعا بايلانىستى پىكىرىن بىلدىرگەن ەكونوميست وبلىس, ايماق ارالىق بايلانىستار ارقىلى مال باسىن ساقتاپ قالاتىنىمىزدى ايتتى. ول ءۇشىن قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابى اسا قاتتى سەزىلە قويماعان وڭتۇستىك ايماقتار باتىستا قينالىپ جاتقان اعايىنمەن قولداعى باردى ءبولىسۋ كەرەك.
1975-1979 جىلدارداعى قۋاڭشىلىق كەزىندە اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ءبىرىنشى حاتشىلارىنا دەيىن سۋ جاعالاپ, قامىس ورعانىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاراپ وتىرماعانىن ەسكە العان ەكونوميست اۋىلداعى مال-جاندى سالقىن كابينەتتە وتىرىپ بۇيرىق بەرۋ ارقىلى ەمەس, ارەكەت ارقىلى ساقتاپ قالاتىنىمىزدى جەتكىزدى. جاڭا اگرارلىق ساياسات جاريالاپ, اۋىل ەكونوميكاسىن دامىتۋدى شىنداپ قولعا الۋ كەرەك ەكەنىن ايتقان ا.شامەنوۆ بۇل ساياساتتىڭ قولداعى قارجىنى ءتيىمدى پايدالانۋمەن ەرەكشەلەنۋگە ءتيىس ەكەنىن, سول كەزدە عانا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن پايدالانۋدى ىشكى نارىققا باعىتتاي الاتىنىمىزدى ەسكەرتتى. «اگرارلىق سالانى رەفورمالاۋ جۇمىسىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرگە, باسقا دا مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردى قاتىستىرۋ كەرەك», دەدى ەكونوميست.
ء بىز قادىم زاماننان بەرى تىرشىلىگىمىزدى مالمەن بايلانىستىرساق تا وسىنداي قۋاڭشىلىق كەزدەرى قولداعى بارىنان ايىرىلىپ, قۇرىق ۇستاپ قالعان ۇلتپىز. مالىن قۇت سانايتىن شەجىرەلى ولكە ماڭعىستاۋدا قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىنان جۇت بەلگىسى بايقالا باستادى. بۇل جولى مال-جاننىڭ تاعدىرى تەك بۇيرىقپەن عانا شەشىلمەيدى. مال-جاننىڭ تاعدىرى كۇندەرگە ەمەس, ساعاتتارعا بايلانىپ تۇر. ەندىگى شەشىم بيزنەسكە دە, اۋىلداعى اعايىنعا دا ءسوزىن تىڭداتا الاتىن شەندىلەردىڭ ءسوزىنىڭ سالماعىنا بايلانىستى. سوندىقتان اسىققانىمىز ءجون.
