ادەبيەت • 25 شىلدە، 2021

اريستوتەل «پوەتيكاسى»: تۇڭعىش دراما تەورياسى

280 رەت كورسەتىلدى

«بولجامدى جاعداي قۇشاعىندا – ارپالىسقان الاي-تۇلەي كوڭىلدىڭ اقيقات­تىلىعى، ادام سەنەرلىكتەي سەزىم كورىنىسى – درامالىق قالامگەردەن سۇرايتىن ءبىزدىڭ اقىل-ويىمىزدىڭ تالابى وسى»، دەپ جازدى ا.س.پۋشكين.

پۋشكين مەن ستانيسلاۆسكي

رەسەيلىك ينتەللەكتۋالدىق ورتا ستا­ني­سلاۆسكي، تەگى، الەكساندر پۋشكين ءافوريزمىن ءوز جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالدىردى، دەگەن قاعيداعا بەرىك، بىراق «بولجامدى جاعدايلار» تالابىن «ۇسىنىلعان جاعدايلارعا» وزگەرتىپ جىبەردى.

ماستەر ءوزى ءتولتۋما اتاعان ءادىس-مەتو­دىن جۇرتقا جاريالاپ، تياناقتاپ قويادى: «ۇسىنىلعان دەگەن نە ءسوز؟ ول – پەسا فا­بۋلاسى، ونىڭ فاكتىلەرى، ۋاقيعالار، ءداۋىر، ارەكەتتىڭ ۋاقىتى مەن ورنى، ءومىر جاعدايى، پەسا تۋرالى ءبىزدىڭ اكتەرلىك جانە رەجيسسەرلىك تۇسىنىگىمىز، ءوز جانىمىزدان قوسقاندارىمىز، ميزانستسەنالار، قويىلىم، دەكوراتسيالار مەن سۋرەتشى كوستيۋمدەرى، بۋتافوريا، جارىق قويۋ، شۋ­لار مەن دىبىستار جانە باسقا، باسقا زا­ت­تارعا، بارىنە، بارىنە اكتەرلەر ءوز شىعارماشىلىعىندا كوڭىل ءبولۋى قاجەت».

ستانيسلاۆسكي اكتەر سەنۋى ءتيىس جايتتاردى كەڭ كولەمدە قامتيدى. بۇل پەسانى وقۋدان باستالادى.

ءوز انىقتاماسىندا ستانيسلاۆسكي جەتىك ويىن ساناعا تەرەڭ جەتكىزە ءتۇسىپ، كەمەلدەندىرۋگە تالپىنادى: «وسى شاق وتكەن شاقسىز عانا ەمەس، كەلەر شاقسىز دا ءومىر سۇرە المايدى. ادەتتە، جۇرت ونى بىل­مەيمىز، ءتىپتى، بولجاي دا المايمىز، دەيدى، الايدا ونى كوكسەۋگە، نازاردا ۇستاۋعا قابى­­لەتتى عانا ەمەس، ءتىپتى، اربىردەن سوڭ، ءتيىس­تىمىز.

ەگەر وسى شاق وتكەنسىز جانە كەلەشەكسىز ءومىر سۇرە الماسا، ءومىردى اينىتپاي سالاتىن ساحنادا دا باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس».

گەرويلارىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭگى كۇنىن قيال كوزىمەن شولا قاراي وتىرىپ، قارىم-قاتىناسىن، تۋىپ-وسكەن ورتاسىن، ءدا­ۋىرىن زەرتتەي وتىرىپ، سپەكتاكل قويۋداعى اۆتور مۇراتىن انىق ءارى تەرەڭ سوم­داۋعا، ۇسىنىلعان جاعدايلاردىڭ قانشا­لىقتى ماڭىزدى ەكەنىن سوندا تۇسىنەرى­مىز حاق. بىراق ستانيسلاۆسكي پۋشكيندى عانا ەمەس، اريستوتەلدى دە ۇستاز تۇتقانى ساح­­­نا­­­لاعان قويىلىمدارىنان كورىنىپ قالادى.

ەكحوفف پەن ريككوبوني

بىراق ەۋروپالىق تەاترتانۋشىلاردىڭ ستانيسلاۆسكي جۇيەسى تۇپنۇسقا ەكەن­دى­گىنە ۇلكەن كۇمانى بار. جالپى، ونەرگە تەاتر رەجيسسەرى دەگەن ماماندىقتى ەنگىزگەن وسى كونراد ەكحوفف ەدى.

ينگە مووسسەن وتكەن عاسىردىڭ سەك­سەنىنشى جىلدارى فرانكفۋرت قالاسىندا «ستانيسلاۆسكي جۇيەسىنىڭ ءمانى ءارى ماعى­ناسىزدىعى» اتتى كىتاپ باسىپ شىعاردى. اسا ماڭىزدى تۋىندى.

ال فرانچەسكو ريككوبوني، Komedi del arte ءارتيسى لۋيدجي ريككوبونيدىڭ پەر­زەنتى – رەاليستىك تەاتردىڭ نەگىزىن قا­لاۋشى، «اكتەر شەبەرلىگى» اتتى وقۋلىق جاز­عان ادام.

ينگە مووسسەن كىتابىندا ستانيسلاۆ­سكي تالعامىن، جۇيەسىن قاتتى سىنعا ۇشىراتادى. ازىرشە قوس ىرگەلى تۋىندىعا ءبىزدىڭ قولىمىز جەتپەي تۇر. ەكەۋىنىڭ دە ورىسشا تارجىمەسى جوق، قانشا ۋاقىت وتسە دە اۋدارىلماعان. ريككوبوني وقۋلىعىن نەمىس تىلىنە لەسسينگ قوتارعان كورىنەدى.

ەڭ ءبىر قىزىعى، ءۇش مامان دا ورىس ءتىلدى ينتەرنەت كەڭىستىگىندە جوق. رەسەي ەلى وزدەرى جاساعان ءميفتى اسا ءبىر ساقتىقپەن قورعايتىن سەكىلدى.

اسەمدىك: قۇشتارلىق پەن ەلىكتەۋشىلىك

پلاتون تالىمگەرى – اريستوتەل ونەر تەورياسىنا قاتىستى مول مۇرا قالدىردى. وزىنە دەيىنگىلەردى تەگىس زەرتتەدى، قورى­تىن­دىلادى، سوسىن ەستەتيكالىق ۇستىندارىن قالىپتاستىرعان «پوەتيكا» اتتى جاڭا كىتابىن جازدى.

كىتابى ءساتتى شىقتى. ءالى كۇنگە شەيىن الەم تەاترىنا اسەر ەتىپ كەلەدى. كەيدە – تىكەلەي، كەيدە – جاناما.

ءاسىلى، پلاتون مەن سوكرات سۇلۋلىقتى ىزگىلىك تۇرعىسىندا تۇسىنسە، اريستوتەل ادەمىلىكتىڭ ءمانىن وزىنەن ىزدەستىردى. ول نە؟ ءتول ماعىناسىندا نەنى بىلدىرەدى؟ كو­نە گرەكتەر ەتيكالىق-ەستەتيكالىق ۇعىم­دى قاتار بىرىكتىرگەن «كالوكاگاتيا» دەگەن تۇسىنىك ەنگىزەدى. كسەنوفونتتى قاراڭىز.

كەزىندە، ءبىز ەستەتيكاعا – «اسەمدىككە قۇشتارلىق» دەگەن انىقتاما بەرگەن ەدىك. بىراق اكادەميالىق نۇسقادا نەنى بىل­دىرەدى، ونى دا قوسۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. وكسفورد سوزدىگىنە جۇگىنەيىك: ومىردە، تابيعاتتا، كوركەم شىعارماشىلىقتا سۇلۋلىق فورماسى مەن يدەيالىق ءمانىن زەرتتەيتىن، قوعامدىق يدەولوگيانىڭ ەرەكشە ءتۇرى رەتىندەگى، ونەر تۋرالى فيلو­سوفيالىق ءىلىم.

پافوسقا وكسفورد لۇعاتى – قاتتى شا­بىت، كوتەرىلە سويلەۋ، ەنتۋزيازم دەگەن انىقتاما بەرەدى. نەمەسە شەكسىز قۇشتار­لىق، كوزسىز قۇمارلىق، ەس-ءتۇسسىز ىنتىق سەزىم. پاتەتيكا – اۋديتوريا تۇيسىك-سە­زىمىنە، كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتۋ جولى. شىعارما، قويىلىم ءستيلىن، مانەرىن، امالىن اڭعار­تادى. ادەتتە، ەموتسياعا تولى، اسىرىپ، ەسىرىپ ايتۋعا بەيىم، قايعىنى ەسەلەي كورسەتۋگە، بوياۋىن قالىڭداتۋعا ءۇيىر مەتود.

ءفالشتىڭ وتانى – پافوس.

پافوس، كەيدە، كورەرمەن قاۋىمعا ما­عى­ناسىن جەتكىزۋگە، ۇلى وقيعالاردىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ كەيىپتەۋگە ناق، الاي­دا كوپ­شىلىك جاعدايدا قولدانىسى – اداسقاق، تەرىس. قاتتى داۋىس، ءزىلدى سوي­لەگەن ادام ورىنسىز پافوسقا ارقا سۇيەسە، فالش تۋدىرادى.

كونە گرەكيا عۇلامالارى ىشىندە اريس­­توتەل كوركەم شىعارما ءتىلى، ءستيلى جو­­نىندە ساراپتامالىق ەڭبەك جازعان تۇڭ­عىش ويشىل-فيلوسوف.

ء«سوز اجارى – انىق جازۋ جانە جازۋدىڭ مولدىرلىگى، تومەندەۋ ەمەس»، دەپ قالام تارتادى اريستوتەل.

ارينە، ەلىكتەۋ تەورياسى دا كونە گرەك­تىك پايىم ەدى. ميمەسيستى اريستوتەل ۇستازدارىنان يەمدەنەدى.

پلاتون فيلوسوفياسى دۇنيەنى جال­عان تانىپ، ونى الدانىش كورسە، يدەيا­لىق تىرشىلىكتىڭ كولەڭكەسى ۇعىنسا، اريس­توتەل، كەرىسىنشە، رەالدىلىق سانايدى. سەزىم، تۇيسىك الەمى ونەر مەن پوەزيا تاقى­رىبىنا اينالادى. ول ەستەتيكالىق تانىم قابىلەتىنە سەنەدى.

تاريحتى بەلگىلى ءبىر وتكەن وقيعانى بەينەلەيتىن ءپان ەسەپتەپ، ال پوەزيانىڭ ەرتەڭگى كۇن بولجامى شەڭبەرىندە، نە قا­جەتتىلىك، نە مۇمكىندىكتەن تۋىندايتىن دۇنيە ەكەندىگىن العا تارتادى.

سوندىقتان پوەزيادا وي-تولعانىس، تال­قى كوپ، جالپىلاما كەيىپ، سەبەپ-سال­دار­لىق كەپ جەتكىلىكتى. تۇنىپ تۇرعان فيلو­سوفيا.

قىسقاشا عۇمىربايانى

كەمەڭگەر، دانىشپان، كونە گرەك ويشىلى، پلاتون شاكىرتى، پەريپاتەتيكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، اتاقتى الەك­ساندر ماكەدونسكيدىڭ ۇستازى – اريستوتەلدىڭ عىلىم مەن فيلوسوفياعا سىڭىر­گەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.

ولشەۋسىز ەڭبەك. ناسىلگە ميراس: اسىل قازىنا، التىن كومبە، وشپەس مۇرا.

ونىڭ مۇراسى – ەلۋ توم كىتاپقا سىيعان قالىڭ ءماتىن، ەكى مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بويى ادامزات وركەنيەتىنە اسەر ەتىپ كەلە جاتقان: ءارى عىلىمي ىزدەنىستەر، كەشەندى زەرتتەۋلەر، قوماقتى تابىستار، ءارى مىقتى قاعيدا-ەرەجەلەرگە قۇرىلعان ءىلىم، فورمۋلا، تۇجىرىمدامالار.

ول فراكياعا باعىنىشتى ستاگير قالا­سىندا تۋادى. تاۋىپتەر اۋلەتىنەن. اكە­سى نيكوماح ( ۇلىنىڭ اتى دا – نيكوماح) – ماكەدوندىق پاتشا ءۇشىنشى امينتانىڭ وتباسىلىق دارىگەرى.

اناسى فەستيدا – تەكتى ەلدىڭ قىزى. ەمشىلىك قاسيەت قونعان اۋلەت اقىلداسا كەلە، اكە ۇيعارىمى بويىنشا، جاس اريس­توتەلدى شيپاگەرلىك ونەرگە (كاسىپ) باۋ­لىماققا بەل بۋادى.

اكە جوسپارى جۇزەگە اسپاي قالادى. ەرتە دۇنيە سالادى. ون بەستەگى بالا جىگىت ستاگيردەن كىشى ازياعا، پروكسەن قولىنا كوشەدى، پروكسەن ونى – ءارى قاراي، ءبىز­دىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 367 جىلى، افيناعا – اكادەمياعا وقۋعا جىبەرە­دى. پلاتونمەن كەزدەسىپ، شاكىرت بولادى. پلا­تون اكادەمياسىندا وتكىزگەن جيىرما جىل ىشىندە كوپتەگەن سالا بويىنشا ىزدەنەدى، ساياساتپەن قاتار، جان-جانۋار، وسىمدىك الە­مىن زەرتتەيدى.

ويشىل رەتىندە قالىپتاسقان اريس­توتەل ۇستازى جۇيەلەگەن كۇللى دۇنيە ءتانسىز ماندەر يدەياسىنان تۇراتىنى جو­­نىندەگى ءىلىمىن جوققا شىعارادى. ول فورما مەن ماتەريانىڭ ءبىرىنشى ەكەن­دى­گىن، جان تاننەن بولىنبەيتىندىگىن العا تارتادى.

ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 345 جىلى اريستوتەل لەسبوس ارالىندا، ميتيلەنۋ قالاسىندا العاشقى مەكتەبىن اشادى: كەشەگى دوسى ءارى ءوزى ءتارىزدى پلاتون شاكىرتى، ءامىر يەسى گەرميدى پارسىلار قولعا ءتۇسى­رىپ، جەر ءۇشىن كۇرەستە قارسى مايدان اشقانى ءۇشىن جازاعا تارتادى. اريستوتەل ىقپالىندا ءومىر سۇرگەن گەرمي ءولىپ بارا جاتىپ، مەن فيلوسوفياعا قارسى ەشقانداي قىلمىس جاساعان جوقپىن، دەيدى.

ەكى جىلدان سوڭ فيليپپ پاتشانىڭ شاقىرۋىمەن، ون ۇشتەگى بالاسى الەك­ساندر­دى تاربيەلەۋگە ماكەدونياعا اتتانادى. سەگىز جىل بويى عۇلاما ۇستازدان ءتالىم-تاربيە كورگەن بولاشاق قولباسشى ۇلى جورىقتارىندا كوپتەگەن اسكەري تابىستارعا قول جەتكىزەدى.

ويشىل-عالىم عىلىمدى ءۇش سالاعا بولەدى: تەوريالىق، پراكتيكالىق جانە شىعارماشىلىق. ءبىرىنشى توپقا فيزيكا، ماتەماتيكا جانە مەتافيزيكانى ەنگىزەدى. ءبىلىم ءۇشىن قاجەت عىلىمدار. ەكىنشىگە مەملەكەت تىنىس-تىرشىلىگىن قا­لىپ­تاي­تىن، قۇرايتىن ساياسات، ەتيكا جاتادى. سوڭ­عىسىنا كۇللى ونەر اتاۋلىنى، پوەزيا مەن ريتوريكانى دا قوسادى.

عۇلاما فيلوسوف الەمنىڭ ءتورت باستاۋى بار دەپ تۇسىنەدى. ماتەريا («نەدەن تۇراتىنى»)، فورما («قالاي بار ەكەن­دىگى»)، تۋعىزاتىن سەبەپ (قايدان ەكەندىگى)، ماقسات («نە ءۇشىن»).

بۇل اتالعان ءتورت باستاۋدىڭ قۇرامىنا قاراي، ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ ورنى انىقتالادى – قايسىسىنا، قاي توپقا جاتاتىنى ايقىندالادى.

ول كاتەگوريانى كوپ ساتىلى جۇ­يەگە بولگەن العاشقى ويشىل بولدى. ءوزى قالىپتاستىرعان ون كاتەگوريا تومەندەگىدەي رەت­­پەن جىكتەلدى: تۇپقازىق (سۋششنوست)، سانى، ساپاسى، قاتىناسى، ورنى، ۋاقىتى، يەمدەنۋى (وبلادانيە)، جاعدايى، ارەكەتى، مەحناتى.

كۇللى سۋششەە (تۇپقاينار) بار دۇنيەگە ء(ولى/تىرى) تەڭ تارالادى.

اريستوتەل يدەياسى – ەركىن تۇپ­قا­زىقتار قۇراعان وبەكتىلەردىڭ ءوزارا ارە­كەتىنەن تۋعان اراقاتىناس، جۇيە تۇر­عىسىندا – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدامالارى رەتىندە قالىپتاستى.

يدەالدى مەملەكەت بەينەسىن اريس­تو­تەل «ساياسات» اتتى ەڭبەگىندە تالدايدى.

اريستوتەل لوگيكا، فيزيكا، استرونو­ميا، بيولوگيا، فيلوسوفيا، ەتيكا، ديالەكتيكا، پوەزيا جانە ريتوريكا تاقى­رىپ­تارىنا دا قالام تارتتى. ىزدەنىمپازىعىنا، بەينەتقورلىعىنا، سەرگەك­تىگىنە، اقىل-ويىنا ءدان ريزا شاكىرتتەرى، تاريحي تۇلعالار، جالپى كەيىنگى ۇرپاق ونىڭ كوپتومدىقتارىنا «اريستوتەلدىك كورپۋس» دەگەن اتاۋ بەردى.

جەكە ءومىرى تۋرالى دەرەكتەر از، ەكى ايەلى بولعان، ەكى بالا سۇيگەن. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 347 جىلى، 37 جا­سىندا، اريستوتەل گەرميدىڭ قىزى پيفياداعا ۇيلەنەدى. دۇنيەگە قىز بالا كەلەدى. العاشقى ايەلى دۇنيە سالعان سوڭ، قىزمەتشى ايەل گەرپەلليدامەن تۇرادى. ول – نيكوماح اتتى ۇلىنىڭ اناسى.

الەكساندر ماكەدونسكي قازاسىنان كەيىن افينادا ماكەدوندىق ۇستەمدىككە قارسى ب ۇلىك كوبەيەدى، اريستوتەلدى ماكە­­­دونسكيدىڭ كەشەگى ۇستازى رەتىندە يما­ن­سىز دەپ ايىپتايدى. فيلوسوف ەلدەن كەتەدى.

سوكراتتى ۋلاپ ولتىرگەن جابايىلىق قاستاندىق وزىنە دە قارسى جا­سالىناتى­نىنا كوزى جەتكەن ول: افينا­لارلىقتاردى فيلوسوفياعا قارسى جاڭا قىلمىس جاساۋدان قۇتقارۋدى ويلاپ كەتىپ بارا جاتىرمىن، دەگەن پىكىر ايتادى.

ەۆبەي ارالىندا ورنالاسقان حالكيس قالاسىنا تۇراقتايدى. كۇللى شاكىرتى سوڭىنان ەرەدى. كوپ ۇزاماي، ەكى جىلدان سوڭ، الپىس ءۇش جاسىنا قاراعان شاعىندا، اريستوتەل ءوزىن ءومىر بويى ازاپ-مەحناتقا سالعان، قيناعان اسقازان دەرتىنەن قازاعا ۇشىرايدى.

اريستوتەل ورنىن – بوتانيكا، مۋزىكا، تاريح جانە فيلوسوفيا سالاسى بويىنشا ۇستاز ءىلىمىن جالعاستىرۋشى تالىمگەرى – تەوفراست باسادى. ءارى «ليكەي» مەكتەبىن ءوز قولىنا، قاراماعىنا، قۇزىرىنا الادى.

جازبا تاريحى

ەۋروپا ەس جيعانشا، سحولاستيكا بي­لەپ-توستەپ، شىركەۋ دوگماتتارى سالتانات قۇردى. قولجازبا اراب تىلىنە اۋدارىلدى، سو­سىن، قوزعالماي قالتارىستا كوپ جاتتى. فيلو­سوفيانى قۋعىنداعان جۇرت قاراڭ­عىلىققا ۇرىنادى.

ەگەر گرەك نە لاتىن قارپىندە ساقتا­لىپ كەلگەن، كونە انتيكالىق دەرەكتەردى قوپارىپ، اقتارىپ، باي مۇراعا (كاتا­لوگ­تارعا) سۇيەنە جاتساق، جاڭا دايەكتەر تاباتىنىمىز ءسوزسىز.

اريستوتەل ەڭبەگى، ارحيۆ ماتەريالدارى بويىنشا، ەكى بولىمنەن تۇراتىن كولەمدى تراكتات بولسا كەرەك، بىراق ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتكەنى – ءبىرىنشى جارتىسى عانا.

ەكىنشى بولىگى كومەديانى تالقىلاۋعا ارنالعانى جونىندە مالىمەتتەر كوپ: بار ەكەندىگىنە كوالەندىك تراكتات مەڭزەيدى. جالپى، ساقتالىپ قالعانى بەس قولجازبا كورىنەدى. ەڭ ەسكىسى – 1100 جىلعى.

ال «پوەتيكا» ءماتىنى كەزدەسەتىن كو­دەكس­تەر ىشىندەگى ەڭ باستاپقىسى – X-XI عا­سىرلار شيرەگىندە كوشىرىلگەن، كوبەيتۋگە دايىنداپ قويعان پاريجدىك كودەكس (Codex Parisinus، 1141).

XIII عاسىرعا دەيىن، 1256 جىلى گەر­مان الەمانن اۆەرروەس نۇسقاسىن لاتىن تىلىنە اۋدارعانشا، تراكتات تۋرالى ەشكىم بىلگەن جوق: الايدا ەۋروپالىق ينتەللەكتۋالدار­عا ءماتىن قاتتى وزگەرىسكە ۇشىراعان كۇي­دە جەتتى.

1278 جىلى ناۋرىز ايىندا ميوربيكەلىك ۆيلگەلم تراكتاتتىڭ امان-ەسەن قولعا تيگەن نۇسقاسىن لاتىنعا تولىق اۋدارىپ شىقتى. 1498 جىلى مودەنەدەگى ەستە كىتاپحاناسىنان تابىلعان پاريجدىك كودەكستەن اۋدارعان دجوردجو ۆاللدىڭ لاتىنشا تارجىمەسى جارىق كورەدى.

«پوەتيكانىڭ» گرەكشە ۇلگىسى 1508 جىلى ۆەنەتسيالىق الد مانۋتسيا باس­پا ۇيىندە باسىلىپ شىعادى. 1537 جىلى «پوەتيكا» ءماتىنى ۆەنەتسيادا گرەك پەن لاتىن تىلىندە قاتار، الەسساندرو پاتستسي اۋدارعان نۇسقادا جۇرت قولىنا تيەدى.

جانر مەن وبراز. كاتارسيس

ول ونەردىڭ شىن مازمۇنى رەالدى دۇنيەدەن تۇراتىندىعىن كورسەتەدى. ونى كەيىپتەيتىن پوەزيا جانرلارى مەن تۇر­لەرىنە سيپاتتاما، انىقتاما بەرەدى.

جاقسىعا دا، جامانعا دا ەلىكتەۋگە بولادى: ياعني تراگەديا مەن ەپوسقا، سودان سوڭ، كومەدياعا.

اريستوتەل ويىنشا، پوەزيانىڭ باس­تى وبەكتىسى – ادام ءومىرى. ادامدى بەينەلەۋدىڭ ءۇش ءتۇرى بار، وتكەندە قانداي بول­دى، قازىر قانداي، بولاشاقتا قانداي بول­ماق نەمەسە بولۋى كەرەك.

سوفوكل كەلەشەگىن بولجادى، ەۆريپيد وسى شاعىن كەيىپتەدى.

ادەبي جانرلار ىشىنەن تراگەديانى العا شىعارادى، ول – ارەكەت ۇستىندەگى ەلىكتەۋشىلىك. ەپوس ءتارىزدى ارەكەتتى بايان­دامايدى. كورسەتەدى. سوندىقتان تراگەديا اسەرى مەن قۋاتى جاعىنان ەپوستان ارتىق بولادى.

اريستوتەل، تراگەديانى – ماڭىزدى ءارى كۇرمەۋى بار، بەلگىلى ءبىر كولەمگە سىيىمدى، ءار بولىگى سوزبەن بەزەندىرىلگەن – ارەكەتكە ەلىكتەۋشىلىك، دەپ اتايدى، اڭ­­گىمەلەپ ەمەس، جاناشىرلىق پەن قور­قى­نىش تۋعىزا وتىرىپ ۇقساۋعا ۇمتىلىس، بۇل – تازالانۋ جولى: «كاتارسيس».

ارەكەت بىرتۇتاستىعى

تراگەديا جانى – ءافسانا (ميف)، فابۋلانى قۇرايدى.

ونى التىعا بولەدى: فابۋلا، مىنەز، وي وبرازى، ساحنالىق جاعداي، ءسوز بەز­بەنى جانە مۋزىكالىق كومپوزيتسيا. قا­ھارماندار مىنەزى ورنىنا شىتىرماندى («پەريپەتيا»)، «توسىن نە كۇرت تانۋ ستسەناسىن»، ازاپ-مەحنات كەشۋ جولدارىن كورسەتۋدى، قولدانۋدى ۇسىنادى.

اريستوتەل تراگەديا قۇرىلىمىنا كوبىرەك كوڭىل بولەدى. ول ارەكەت بىرتۇتاس­تىعى جونىندە ماسەلە قوزعايدى، الايدا ۋاقىت پەن ورىن بىرتۇتاستىعى دراماتۋر­گيالىق شارتتىلىق رەتىندە ەرتەدەن كەلە جاتقان ەرەجە ەدى.

ونىڭ ايتىپ قالدىرعانى – ارەكەت بىرتۇتاستىعى.

كوركەم شىعارما ءتىلى عىلىمي-زەرت­تەۋ وبەكتىسىنە اينالماي تۇرىپ، كونە داۋىردە، سۇڭعىلا اۆتور كوركەم ستيل تۋرالى ماسە­لە كوتەرەدى.

اريستوتەل «پوەتيكاسى» ورىس تىلىنە ون سەگىزىنشى عاسىردان باستاپ اۋدارىلا باستادى. ۆ.ك.ترەدياكوۆسكي «جىر مەن پوەزيا قاينارى جونىندە بىرەر پىكىر» دەگەن ەڭبەگىندە پايدالاندى. كەيىن ب.ي.ور­دىنسكي تارجىمەلەدى.

باقىلاۋشىلىق. ميمەسيس

اۋەلى اريستوتەل كەز كەلگەن ونەر ميمەسيسكە (ەلىكتەۋشىلىك) باعىنىشتى دەگەن پىكىر ايتادى.

پوەزيا ەكى سەبەپتەن ءومىر سۇرەدى: ادام­نىڭ بويىندا جاس كەزىنەن ەلىكتەۋگە دەگەن قاجەتتىلىك (قاسيەت) بار ءارى ادام ەلىك­تەگەننەن راقات كەشەدى.

سونىمەن قاتار، ادام بويىندا ءبىر نارسەنى باقىلاۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تا قاتتى.

كومەديا – تومەن پەندەلەرگە ەلىكتەۋ، بۇل ەلىكتەۋ جەككورىنىشتىلىكتەن تۋىندامايدى، كۇلكىلىگىنەن. كۇلكىلى نارسە – تۇل­عاسىز، ازاپ-مەحنات شاقىرمايدى.

تراگەديا – ارەكەتكە ەلىكتەۋ. بايىپ­تى،ءتامامدى قاراكەتكە. تراگەديا جانا­شىرلىق پەن قورقىنىش تۋعىزادى. بۇل كاتارسيس (تازارۋ) اكەلەدى. تراگەديا جانى – فابۋلا، دەدىك.

كەز كەلگەن تراگەديادا مىنەز بەن مى­نەز­دەمە بولۋى ءتيىس.

اريستوتەل كەز كەلگەن ارەكەتتەنۋ­شى قاھارمان مىنەزىندە ءتورت قاسيەت بولعا­نىن قالايدى: بەكزاتتىق، مىنەزدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسۋى، ادامسەنەرلىكتەي­لىك («پراۆدوپودوبنوست»)، جۇيەلىلىك («پوسلە­دو­ۆاتەلنوست»).

پوەتيكادا – «پەريپەتيا»، «تانۋ»، «گامارتيا» ء(بىر گەرويدىڭ – ارتىنان ۇل­كەن بەينەتكە تۇسىرگەن، مىنەزىنەن نەمەسە جاعدايدىڭ كەسىرىنەن تۋعان، توسىن جىبەرگەن قاتەلىگى)، «كاتاستروفا»، «كاتار­سيس»، «ميمەسيس» – ۇعىم-تۇسىنىكتەرى قاراستىرىلادى.

(ەستە ساقتايتىن تەرمين: «نەمەزيس» (كەك، زاۋال، جازا). نەمەزيدا قۇدايى ەسى­مىنەن شىققان).

ونەر – شىعارماشىلىق ەلىكتەۋشىلىك («تۆورچەسكوە پودراجانيە»). ەستەتيكالىق راقاتتىڭ تانىمدىق قىزمەتىن راستايدى.

ونەردە ومىرگە ەلىكتەۋشىلىكتىڭ ءۇش ءتۇرى بار نەمەسە ءۇش جولى – ىرعاق، ءسوز جانە ۇندەستىك (گارمونيا) ارقىلى.

اقىن مىندەتى – كەلەشەكتە نە بولاتىنى جايلى ويلانۋ، تاريحشى وتكەن جايتتى قوزعايدى. ءبىرى – جالپىلاما دەڭگەيدە، ءبىرى – بەلگىلى ءبىر ناقتى دەڭگەيدە. ونەردە بارىنەن بيىك تۇرعان – پوەزيا، ال پوەزيا فورمالارى ىشىنەن – تراگەديا.

ول، تراگەديادا ەپوستىق ەلەمەنت – ۋاقيعانى بەينەلەۋ بار، ءتىپتى، ليريكالىق ەلەمەنت – ەموتسيانى بەينەلەۋ دە بار: الايدا ەكەۋىندە دە جوق – بەينەلەۋدى ساحنادا كورسەتۋ (قويىلىم) – تەك تراگەديادا عانا بار، دەيدى.

تراگەديادا بەلگىلى ءبىر تەرەڭ يدەيا بەينەلەنۋى ءتيىس: بۇل جانردا فابۋلا مەن مىنەزدەمە ءرولى وتە ۇلكەن.

فينال – فابۋلادان.

كۇللى كەيىپكەردىڭ ءسوزى ءوز پرينتسيپ­تەرىنەن شىعۋى ءتيىس. جاقسى دا، جامان دا ەمەس، جاعىمدى دا، جاعىمسىز دا قاھارمان جوق.

ءسىرا، اۆتور كاتارسيس دەپ سپەكتاكلدىڭ كورەرمەنگە تيگىزگەن وڭ اسەرىن شامالاعان شىعار. شىعارما قانداي وي تۋعىزادى، ول اسا ماڭىزدى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. وي كەيىپكەر اتىنان سويلەيدى.

اقىندار بەلگىلى ءبىر سەزىمدى شىنايى كەشسە، ەلدى دە سول سەزىمگە بولەيدى. تول­قىعان اكتەر كورەرمەندى دە تولقىتادى، شىن اشۋلانسا، تاماشالاپ وتىرعان اۋديتوريا دا شىنايى نارازى.

ءسوز اشەكەي سياقتى. ءسوزدىڭ ىشىندە مەتافورا – قىمبات.

اريستوتەلدىڭ كوپتەگەن ۇستانىم-ۇس­تىندارى تراگەديامەن قاتار ەپوسقا دا قاتىستى. كلاسسيتسيزم ورىن، ۋاقىت جانە ارەكەت بىرتۇتاستىعىن تالاپ ەتتى. اريستوتەل تەك ارەكەتتى عانا توپتادى.

بىراق ول شىعارما قاتتى تالاس-تار­تىسقا قۇرىلۋى تيىستىگىن العا تارتتى. شيەلەنىستى ىزدەدى. يدەيالىق مازمۇنعا با­سا ءمان بەردى، باس كەيىپكەرگە اسا ۇل­كەن مىن­­دەت جۇكتەدى. كومپوزيتسيالىق جۇيە­لىلى­لىگىنە كوڭىل اۋداردى.

وسىنداي اريستوتەل.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار