پۋشكين مەن ستانيسلاۆسكي
رەسەيلىك ينتەللەكتۋالدىق ورتا ستانيسلاۆسكي, تەگى, الەكساندر پۋشكين ءافوريزمىن ءوز جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالدىردى, دەگەن قاعيداعا بەرىك, بىراق «بولجامدى جاعدايلار» تالابىن «ۇسىنىلعان جاعدايلارعا» وزگەرتىپ جىبەردى.
ماستەر ءوزى ءتولتۋما اتاعان ءادىس-مەتودىن جۇرتقا جاريالاپ, تياناقتاپ قويادى: «ۇسىنىلعان دەگەن نە ءسوز؟ ول – پەسا فابۋلاسى, ونىڭ فاكتىلەرى, ۋاقيعالار, ءداۋىر, ارەكەتتىڭ ۋاقىتى مەن ورنى, ءومىر جاعدايى, پەسا تۋرالى ءبىزدىڭ اكتەرلىك جانە رەجيسسەرلىك تۇسىنىگىمىز, ءوز جانىمىزدان قوسقاندارىمىز, ميزانستسەنالار, قويىلىم, دەكوراتسيالار مەن سۋرەتشى كوستيۋمدەرى, بۋتافوريا, جارىق قويۋ, شۋلار مەن دىبىستار جانە باسقا, باسقا زاتتارعا, بارىنە, بارىنە اكتەرلەر ءوز شىعارماشىلىعىندا كوڭىل ءبولۋى قاجەت».
ستانيسلاۆسكي اكتەر سەنۋى ءتيىس جايتتاردى كەڭ كولەمدە قامتيدى. بۇل پەسانى وقۋدان باستالادى.
ءوز انىقتاماسىندا ستانيسلاۆسكي جەتىك ويىن ساناعا تەرەڭ جەتكىزە ءتۇسىپ, كەمەلدەندىرۋگە تالپىنادى: «وسى شاق وتكەن شاقسىز عانا ەمەس, كەلەر شاقسىز دا ءومىر سۇرە المايدى. ادەتتە, جۇرت ونى بىلمەيمىز, ءتىپتى, بولجاي دا المايمىز, دەيدى, الايدا ونى كوكسەۋگە, نازاردا ۇستاۋعا قابىلەتتى عانا ەمەس, ءتىپتى, اربىردەن سوڭ, ءتيىستىمىز.
ەگەر وسى شاق وتكەنسىز جانە كەلەشەكسىز ءومىر سۇرە الماسا, ءومىردى اينىتپاي سالاتىن ساحنادا دا باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس».
گەرويلارىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭگى كۇنىن قيال كوزىمەن شولا قاراي وتىرىپ, قارىم-قاتىناسىن, تۋىپ-وسكەن ورتاسىن, ءداۋىرىن زەرتتەي وتىرىپ, سپەكتاكل قويۋداعى اۆتور مۇراتىن انىق ءارى تەرەڭ سومداۋعا, ۇسىنىلعان جاعدايلاردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن سوندا تۇسىنەرىمىز حاق. بىراق ستانيسلاۆسكي پۋشكيندى عانا ەمەس, اريستوتەلدى دە ۇستاز تۇتقانى ساحنالاعان قويىلىمدارىنان كورىنىپ قالادى.
ەكحوفف پەن ريككوبوني
بىراق ەۋروپالىق تەاترتانۋشىلاردىڭ ستانيسلاۆسكي جۇيەسى تۇپنۇسقا ەكەندىگىنە ۇلكەن كۇمانى بار. جالپى, ونەرگە تەاتر رەجيسسەرى دەگەن ماماندىقتى ەنگىزگەن وسى كونراد ەكحوفف ەدى.
ينگە مووسسەن وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى فرانكفۋرت قالاسىندا «ستانيسلاۆسكي جۇيەسىنىڭ ءمانى ءارى ماعىناسىزدىعى» اتتى كىتاپ باسىپ شىعاردى. اسا ماڭىزدى تۋىندى.
ال فرانچەسكو ريككوبوني, Komedi del arte ءارتيسى لۋيدجي ريككوبونيدىڭ پەرزەنتى – رەاليستىك تەاتردىڭ نەگىزىن قالاۋشى, «اكتەر شەبەرلىگى» اتتى وقۋلىق جازعان ادام.
ينگە مووسسەن كىتابىندا ستانيسلاۆسكي تالعامىن, جۇيەسىن قاتتى سىنعا ۇشىراتادى. ازىرشە قوس ىرگەلى تۋىندىعا ءبىزدىڭ قولىمىز جەتپەي تۇر. ەكەۋىنىڭ دە ورىسشا تارجىمەسى جوق, قانشا ۋاقىت وتسە دە اۋدارىلماعان. ريككوبوني وقۋلىعىن نەمىس تىلىنە لەسسينگ قوتارعان كورىنەدى.
ەڭ ءبىر قىزىعى, ءۇش مامان دا ورىس ءتىلدى ينتەرنەت كەڭىستىگىندە جوق. رەسەي ەلى وزدەرى جاساعان ءميفتى اسا ءبىر ساقتىقپەن قورعايتىن سەكىلدى.
اسەمدىك: قۇشتارلىق پەن ەلىكتەۋشىلىك
پلاتون تالىمگەرى – اريستوتەل ونەر تەورياسىنا قاتىستى مول مۇرا قالدىردى. وزىنە دەيىنگىلەردى تەگىس زەرتتەدى, قورىتىندىلادى, سوسىن ەستەتيكالىق ۇستىندارىن قالىپتاستىرعان «پوەتيكا» اتتى جاڭا كىتابىن جازدى.
كىتابى ءساتتى شىقتى. ءالى كۇنگە شەيىن الەم تەاترىنا اسەر ەتىپ كەلەدى. كەيدە – تىكەلەي, كەيدە – جاناما.
ءاسىلى, پلاتون مەن سوكرات سۇلۋلىقتى ىزگىلىك تۇرعىسىندا تۇسىنسە, اريستوتەل ادەمىلىكتىڭ ءمانىن وزىنەن ىزدەستىردى. ول نە؟ ءتول ماعىناسىندا نەنى بىلدىرەدى؟ كونە گرەكتەر ەتيكالىق-ەستەتيكالىق ۇعىمدى قاتار بىرىكتىرگەن «كالوكاگاتيا» دەگەن تۇسىنىك ەنگىزەدى. كسەنوفونتتى قاراڭىز.
كەزىندە, ءبىز ەستەتيكاعا – «اسەمدىككە قۇشتارلىق» دەگەن انىقتاما بەرگەن ەدىك. بىراق اكادەميالىق نۇسقادا نەنى بىلدىرەدى, ونى دا قوسۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. وكسفورد سوزدىگىنە جۇگىنەيىك: ومىردە, تابيعاتتا, كوركەم شىعارماشىلىقتا سۇلۋلىق فورماسى مەن يدەيالىق ءمانىن زەرتتەيتىن, قوعامدىق يدەولوگيانىڭ ەرەكشە ءتۇرى رەتىندەگى, ونەر تۋرالى فيلوسوفيالىق ءىلىم.
پافوسقا وكسفورد لۇعاتى – قاتتى شابىت, كوتەرىلە سويلەۋ, ەنتۋزيازم دەگەن انىقتاما بەرەدى. نەمەسە شەكسىز قۇشتارلىق, كوزسىز قۇمارلىق, ەس-ءتۇسسىز ىنتىق سەزىم. پاتەتيكا – اۋديتوريا تۇيسىك-سەزىمىنە, كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتۋ جولى. شىعارما, قويىلىم ءستيلىن, مانەرىن, امالىن اڭعارتادى. ادەتتە, ەموتسياعا تولى, اسىرىپ, ەسىرىپ ايتۋعا بەيىم, قايعىنى ەسەلەي كورسەتۋگە, بوياۋىن قالىڭداتۋعا ءۇيىر مەتود.
ءفالشتىڭ وتانى – پافوس.
پافوس, كەيدە, كورەرمەن قاۋىمعا ماعىناسىن جەتكىزۋگە, ۇلى وقيعالاردىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ كەيىپتەۋگە ناق, الايدا كوپشىلىك جاعدايدا قولدانىسى – اداسقاق, تەرىس. قاتتى داۋىس, ءزىلدى سويلەگەن ادام ورىنسىز پافوسقا ارقا سۇيەسە, فالش تۋدىرادى.
كونە گرەكيا عۇلامالارى ىشىندە اريستوتەل كوركەم شىعارما ءتىلى, ءستيلى جونىندە ساراپتامالىق ەڭبەك جازعان تۇڭعىش ويشىل-فيلوسوف.
ء«سوز اجارى – انىق جازۋ جانە جازۋدىڭ مولدىرلىگى, تومەندەۋ ەمەس», دەپ قالام تارتادى اريستوتەل.
ارينە, ەلىكتەۋ تەورياسى دا كونە گرەكتىك پايىم ەدى. ميمەسيستى اريستوتەل ۇستازدارىنان يەمدەنەدى.
پلاتون فيلوسوفياسى دۇنيەنى جالعان تانىپ, ونى الدانىش كورسە, يدەيالىق تىرشىلىكتىڭ كولەڭكەسى ۇعىنسا, اريستوتەل, كەرىسىنشە, رەالدىلىق سانايدى. سەزىم, تۇيسىك الەمى ونەر مەن پوەزيا تاقىرىبىنا اينالادى. ول ەستەتيكالىق تانىم قابىلەتىنە سەنەدى.
تاريحتى بەلگىلى ءبىر وتكەن وقيعانى بەينەلەيتىن ءپان ەسەپتەپ, ال پوەزيانىڭ ەرتەڭگى كۇن بولجامى شەڭبەرىندە, نە قاجەتتىلىك, نە مۇمكىندىكتەن تۋىندايتىن دۇنيە ەكەندىگىن العا تارتادى.
سوندىقتان پوەزيادا وي-تولعانىس, تالقى كوپ, جالپىلاما كەيىپ, سەبەپ-سالدارلىق كەپ جەتكىلىكتى. تۇنىپ تۇرعان فيلوسوفيا.
قىسقاشا عۇمىربايانى
كەمەڭگەر, دانىشپان, كونە گرەك ويشىلى, پلاتون شاكىرتى, پەريپاتەتيكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اتاقتى الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ ۇستازى – اريستوتەلدىڭ عىلىم مەن فيلوسوفياعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
ولشەۋسىز ەڭبەك. ناسىلگە ميراس: اسىل قازىنا, التىن كومبە, وشپەس مۇرا.
ونىڭ مۇراسى – ەلۋ توم كىتاپقا سىيعان قالىڭ ءماتىن, ەكى مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بويى ادامزات وركەنيەتىنە اسەر ەتىپ كەلە جاتقان: ءارى عىلىمي ىزدەنىستەر, كەشەندى زەرتتەۋلەر, قوماقتى تابىستار, ءارى مىقتى قاعيدا-ەرەجەلەرگە قۇرىلعان ءىلىم, فورمۋلا, تۇجىرىمدامالار.
ول فراكياعا باعىنىشتى ستاگير قالاسىندا تۋادى. تاۋىپتەر اۋلەتىنەن. اكەسى نيكوماح ( ۇلىنىڭ اتى دا – نيكوماح) – ماكەدوندىق پاتشا ءۇشىنشى امينتانىڭ وتباسىلىق دارىگەرى.
اناسى فەستيدا – تەكتى ەلدىڭ قىزى. ەمشىلىك قاسيەت قونعان اۋلەت اقىلداسا كەلە, اكە ۇيعارىمى بويىنشا, جاس اريستوتەلدى شيپاگەرلىك ونەرگە (كاسىپ) باۋلىماققا بەل بۋادى.
اكە جوسپارى جۇزەگە اسپاي قالادى. ەرتە دۇنيە سالادى. ون بەستەگى بالا جىگىت ستاگيردەن كىشى ازياعا, پروكسەن قولىنا كوشەدى, پروكسەن ونى – ءارى قاراي, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 367 جىلى, افيناعا – اكادەمياعا وقۋعا جىبەرەدى. پلاتونمەن كەزدەسىپ, شاكىرت بولادى. پلاتون اكادەمياسىندا وتكىزگەن جيىرما جىل ىشىندە كوپتەگەن سالا بويىنشا ىزدەنەدى, ساياساتپەن قاتار, جان-جانۋار, وسىمدىك الەمىن زەرتتەيدى.
ويشىل رەتىندە قالىپتاسقان اريستوتەل ۇستازى جۇيەلەگەن كۇللى دۇنيە ءتانسىز ماندەر يدەياسىنان تۇراتىنى جونىندەگى ءىلىمىن جوققا شىعارادى. ول فورما مەن ماتەريانىڭ ءبىرىنشى ەكەندىگىن, جان تاننەن بولىنبەيتىندىگىن العا تارتادى.
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 345 جىلى اريستوتەل لەسبوس ارالىندا, ميتيلەنۋ قالاسىندا العاشقى مەكتەبىن اشادى: كەشەگى دوسى ءارى ءوزى ءتارىزدى پلاتون شاكىرتى, ءامىر يەسى گەرميدى پارسىلار قولعا ءتۇسىرىپ, جەر ءۇشىن كۇرەستە قارسى مايدان اشقانى ءۇشىن جازاعا تارتادى. اريستوتەل ىقپالىندا ءومىر سۇرگەن گەرمي ءولىپ بارا جاتىپ, مەن فيلوسوفياعا قارسى ەشقانداي قىلمىس جاساعان جوقپىن, دەيدى.
ەكى جىلدان سوڭ فيليپپ پاتشانىڭ شاقىرۋىمەن, ون ۇشتەگى بالاسى الەكساندردى تاربيەلەۋگە ماكەدونياعا اتتانادى. سەگىز جىل بويى عۇلاما ۇستازدان ءتالىم-تاربيە كورگەن بولاشاق قولباسشى ۇلى جورىقتارىندا كوپتەگەن اسكەري تابىستارعا قول جەتكىزەدى.
ويشىل-عالىم عىلىمدى ءۇش سالاعا بولەدى: تەوريالىق, پراكتيكالىق جانە شىعارماشىلىق. ءبىرىنشى توپقا فيزيكا, ماتەماتيكا جانە مەتافيزيكانى ەنگىزەدى. ءبىلىم ءۇشىن قاجەت عىلىمدار. ەكىنشىگە مەملەكەت تىنىس-تىرشىلىگىن قالىپتايتىن, قۇرايتىن ساياسات, ەتيكا جاتادى. سوڭعىسىنا كۇللى ونەر اتاۋلىنى, پوەزيا مەن ريتوريكانى دا قوسادى.
عۇلاما فيلوسوف الەمنىڭ ءتورت باستاۋى بار دەپ تۇسىنەدى. ماتەريا («نەدەن تۇراتىنى»), فورما («قالاي بار ەكەندىگى»), تۋعىزاتىن سەبەپ (قايدان ەكەندىگى), ماقسات («نە ءۇشىن»).
بۇل اتالعان ءتورت باستاۋدىڭ قۇرامىنا قاراي, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ ورنى انىقتالادى – قايسىسىنا, قاي توپقا جاتاتىنى ايقىندالادى.
ول كاتەگوريانى كوپ ساتىلى جۇيەگە بولگەن العاشقى ويشىل بولدى. ءوزى قالىپتاستىرعان ون كاتەگوريا تومەندەگىدەي رەتپەن جىكتەلدى: تۇپقازىق (سۋششنوست), سانى, ساپاسى, قاتىناسى, ورنى, ۋاقىتى, يەمدەنۋى (وبلادانيە), جاعدايى, ارەكەتى, مەحناتى.
كۇللى سۋششەە (تۇپقاينار) بار دۇنيەگە ء(ولى/تىرى) تەڭ تارالادى.
اريستوتەل يدەياسى – ەركىن تۇپقازىقتار قۇراعان وبەكتىلەردىڭ ءوزارا ارەكەتىنەن تۋعان اراقاتىناس, جۇيە تۇرعىسىندا – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدامالارى رەتىندە قالىپتاستى.
يدەالدى مەملەكەت بەينەسىن اريستوتەل «ساياسات» اتتى ەڭبەگىندە تالدايدى.
اريستوتەل لوگيكا, فيزيكا, استرونوميا, بيولوگيا, فيلوسوفيا, ەتيكا, ديالەكتيكا, پوەزيا جانە ريتوريكا تاقىرىپتارىنا دا قالام تارتتى. ىزدەنىمپازىعىنا, بەينەتقورلىعىنا, سەرگەكتىگىنە, اقىل-ويىنا ءدان ريزا شاكىرتتەرى, تاريحي تۇلعالار, جالپى كەيىنگى ۇرپاق ونىڭ كوپتومدىقتارىنا «اريستوتەلدىك كورپۋس» دەگەن اتاۋ بەردى.
جەكە ءومىرى تۋرالى دەرەكتەر از, ەكى ايەلى بولعان, ەكى بالا سۇيگەن. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 347 جىلى, 37 جاسىندا, اريستوتەل گەرميدىڭ قىزى پيفياداعا ۇيلەنەدى. دۇنيەگە قىز بالا كەلەدى. العاشقى ايەلى دۇنيە سالعان سوڭ, قىزمەتشى ايەل گەرپەلليدامەن تۇرادى. ول – نيكوماح اتتى ۇلىنىڭ اناسى.
الەكساندر ماكەدونسكي قازاسىنان كەيىن افينادا ماكەدوندىق ۇستەمدىككە قارسى ب ۇلىك كوبەيەدى, اريستوتەلدى ماكەدونسكيدىڭ كەشەگى ۇستازى رەتىندە يمانسىز دەپ ايىپتايدى. فيلوسوف ەلدەن كەتەدى.
سوكراتتى ۋلاپ ولتىرگەن جابايىلىق قاستاندىق وزىنە دە قارسى جاسالىناتىنىنا كوزى جەتكەن ول: افينالارلىقتاردى فيلوسوفياعا قارسى جاڭا قىلمىس جاساۋدان قۇتقارۋدى ويلاپ كەتىپ بارا جاتىرمىن, دەگەن پىكىر ايتادى.
ەۆبەي ارالىندا ورنالاسقان حالكيس قالاسىنا تۇراقتايدى. كۇللى شاكىرتى سوڭىنان ەرەدى. كوپ ۇزاماي, ەكى جىلدان سوڭ, الپىس ءۇش جاسىنا قاراعان شاعىندا, اريستوتەل ءوزىن ءومىر بويى ازاپ-مەحناتقا سالعان, قيناعان اسقازان دەرتىنەن قازاعا ۇشىرايدى.
اريستوتەل ورنىن – بوتانيكا, مۋزىكا, تاريح جانە فيلوسوفيا سالاسى بويىنشا ۇستاز ءىلىمىن جالعاستىرۋشى تالىمگەرى – تەوفراست باسادى. ءارى «ليكەي» مەكتەبىن ءوز قولىنا, قاراماعىنا, قۇزىرىنا الادى.
جازبا تاريحى
ەۋروپا ەس جيعانشا, سحولاستيكا بيلەپ-توستەپ, شىركەۋ دوگماتتارى سالتانات قۇردى. قولجازبا اراب تىلىنە اۋدارىلدى, سوسىن, قوزعالماي قالتارىستا كوپ جاتتى. فيلوسوفيانى قۋعىنداعان جۇرت قاراڭعىلىققا ۇرىنادى.
ەگەر گرەك نە لاتىن قارپىندە ساقتالىپ كەلگەن, كونە انتيكالىق دەرەكتەردى قوپارىپ, اقتارىپ, باي مۇراعا (كاتالوگتارعا) سۇيەنە جاتساق, جاڭا دايەكتەر تاباتىنىمىز ءسوزسىز.
اريستوتەل ەڭبەگى, ارحيۆ ماتەريالدارى بويىنشا, ەكى بولىمنەن تۇراتىن كولەمدى تراكتات بولسا كەرەك, بىراق ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتكەنى – ءبىرىنشى جارتىسى عانا.
ەكىنشى بولىگى كومەديانى تالقىلاۋعا ارنالعانى جونىندە مالىمەتتەر كوپ: بار ەكەندىگىنە كوالەندىك تراكتات مەڭزەيدى. جالپى, ساقتالىپ قالعانى بەس قولجازبا كورىنەدى. ەڭ ەسكىسى – 1100 جىلعى.
ال «پوەتيكا» ءماتىنى كەزدەسەتىن كودەكستەر ىشىندەگى ەڭ باستاپقىسى – X-XI عاسىرلار شيرەگىندە كوشىرىلگەن, كوبەيتۋگە دايىنداپ قويعان پاريجدىك كودەكس (Codex Parisinus, 1141).
XIII عاسىرعا دەيىن, 1256 جىلى گەرمان الەمانن اۆەرروەس نۇسقاسىن لاتىن تىلىنە اۋدارعانشا, تراكتات تۋرالى ەشكىم بىلگەن جوق: الايدا ەۋروپالىق ينتەللەكتۋالدارعا ءماتىن قاتتى وزگەرىسكە ۇشىراعان كۇيدە جەتتى.
1278 جىلى ناۋرىز ايىندا ميوربيكەلىك ۆيلگەلم تراكتاتتىڭ امان-ەسەن قولعا تيگەن نۇسقاسىن لاتىنعا تولىق اۋدارىپ شىقتى. 1498 جىلى مودەنەدەگى ەستە كىتاپحاناسىنان تابىلعان پاريجدىك كودەكستەن اۋدارعان دجوردجو ۆاللدىڭ لاتىنشا تارجىمەسى جارىق كورەدى.
«پوەتيكانىڭ» گرەكشە ۇلگىسى 1508 جىلى ۆەنەتسيالىق الد مانۋتسيا باسپا ۇيىندە باسىلىپ شىعادى. 1537 جىلى «پوەتيكا» ءماتىنى ۆەنەتسيادا گرەك پەن لاتىن تىلىندە قاتار, الەسساندرو پاتستسي اۋدارعان نۇسقادا جۇرت قولىنا تيەدى.
جانر مەن وبراز. كاتارسيس
ول ونەردىڭ شىن مازمۇنى رەالدى دۇنيەدەن تۇراتىندىعىن كورسەتەدى. ونى كەيىپتەيتىن پوەزيا جانرلارى مەن تۇرلەرىنە سيپاتتاما, انىقتاما بەرەدى.
جاقسىعا دا, جامانعا دا ەلىكتەۋگە بولادى: ياعني تراگەديا مەن ەپوسقا, سودان سوڭ, كومەدياعا.
اريستوتەل ويىنشا, پوەزيانىڭ باستى وبەكتىسى – ادام ءومىرى. ادامدى بەينەلەۋدىڭ ءۇش ءتۇرى بار, وتكەندە قانداي بولدى, قازىر قانداي, بولاشاقتا قانداي بولماق نەمەسە بولۋى كەرەك.
سوفوكل كەلەشەگىن بولجادى, ەۆريپيد وسى شاعىن كەيىپتەدى.
ادەبي جانرلار ىشىنەن تراگەديانى العا شىعارادى, ول – ارەكەت ۇستىندەگى ەلىكتەۋشىلىك. ەپوس ءتارىزدى ارەكەتتى باياندامايدى. كورسەتەدى. سوندىقتان تراگەديا اسەرى مەن قۋاتى جاعىنان ەپوستان ارتىق بولادى.
اريستوتەل, تراگەديانى – ماڭىزدى ءارى كۇرمەۋى بار, بەلگىلى ءبىر كولەمگە سىيىمدى, ءار بولىگى سوزبەن بەزەندىرىلگەن – ارەكەتكە ەلىكتەۋشىلىك, دەپ اتايدى, اڭگىمەلەپ ەمەس, جاناشىرلىق پەن قورقىنىش تۋعىزا وتىرىپ ۇقساۋعا ۇمتىلىس, بۇل – تازالانۋ جولى: «كاتارسيس».
ارەكەت بىرتۇتاستىعى
تراگەديا جانى – ءافسانا (ميف), فابۋلانى قۇرايدى.
ونى التىعا بولەدى: فابۋلا, مىنەز, وي وبرازى, ساحنالىق جاعداي, ءسوز بەزبەنى جانە مۋزىكالىق كومپوزيتسيا. قاھارماندار مىنەزى ورنىنا شىتىرماندى («پەريپەتيا»), «توسىن نە كۇرت تانۋ ستسەناسىن», ازاپ-مەحنات كەشۋ جولدارىن كورسەتۋدى, قولدانۋدى ۇسىنادى.
اريستوتەل تراگەديا قۇرىلىمىنا كوبىرەك كوڭىل بولەدى. ول ارەكەت بىرتۇتاستىعى جونىندە ماسەلە قوزعايدى, الايدا ۋاقىت پەن ورىن بىرتۇتاستىعى دراماتۋرگيالىق شارتتىلىق رەتىندە ەرتەدەن كەلە جاتقان ەرەجە ەدى.
ونىڭ ايتىپ قالدىرعانى – ارەكەت بىرتۇتاستىعى.
كوركەم شىعارما ءتىلى عىلىمي-زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالماي تۇرىپ, كونە داۋىردە, سۇڭعىلا اۆتور كوركەم ستيل تۋرالى ماسەلە كوتەرەدى.
اريستوتەل «پوەتيكاسى» ورىس تىلىنە ون سەگىزىنشى عاسىردان باستاپ اۋدارىلا باستادى. ۆ.ك.ترەدياكوۆسكي «جىر مەن پوەزيا قاينارى جونىندە بىرەر پىكىر» دەگەن ەڭبەگىندە پايدالاندى. كەيىن ب.ي.وردىنسكي تارجىمەلەدى.
باقىلاۋشىلىق. ميمەسيس
اۋەلى اريستوتەل كەز كەلگەن ونەر ميمەسيسكە (ەلىكتەۋشىلىك) باعىنىشتى دەگەن پىكىر ايتادى.
پوەزيا ەكى سەبەپتەن ءومىر سۇرەدى: ادامنىڭ بويىندا جاس كەزىنەن ەلىكتەۋگە دەگەن قاجەتتىلىك (قاسيەت) بار ءارى ادام ەلىكتەگەننەن راقات كەشەدى.
سونىمەن قاتار, ادام بويىندا ءبىر نارسەنى باقىلاۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تا قاتتى.
كومەديا – تومەن پەندەلەرگە ەلىكتەۋ, بۇل ەلىكتەۋ جەككورىنىشتىلىكتەن تۋىندامايدى, كۇلكىلىگىنەن. كۇلكىلى نارسە – تۇلعاسىز, ازاپ-مەحنات شاقىرمايدى.
تراگەديا – ارەكەتكە ەلىكتەۋ. بايىپتى,ءتامامدى قاراكەتكە. تراگەديا جاناشىرلىق پەن قورقىنىش تۋعىزادى. بۇل كاتارسيس (تازارۋ) اكەلەدى. تراگەديا جانى – فابۋلا, دەدىك.
كەز كەلگەن تراگەديادا مىنەز بەن مىنەزدەمە بولۋى ءتيىس.
اريستوتەل كەز كەلگەن ارەكەتتەنۋشى قاھارمان مىنەزىندە ءتورت قاسيەت بولعانىن قالايدى: بەكزاتتىق, مىنەزدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسۋى, ادامسەنەرلىكتەيلىك («پراۆدوپودوبنوست»), جۇيەلىلىك («پوسلەدوۆاتەلنوست»).
پوەتيكادا – «پەريپەتيا», «تانۋ», «گامارتيا» ء(بىر گەرويدىڭ – ارتىنان ۇلكەن بەينەتكە تۇسىرگەن, مىنەزىنەن نەمەسە جاعدايدىڭ كەسىرىنەن تۋعان, توسىن جىبەرگەن قاتەلىگى), «كاتاستروفا», «كاتارسيس», «ميمەسيس» – ۇعىم-تۇسىنىكتەرى قاراستىرىلادى.
(ەستە ساقتايتىن تەرمين: «نەمەزيس» (كەك, زاۋال, جازا). نەمەزيدا قۇدايى ەسىمىنەن شىققان).
ونەر – شىعارماشىلىق ەلىكتەۋشىلىك («تۆورچەسكوە پودراجانيە»). ەستەتيكالىق راقاتتىڭ تانىمدىق قىزمەتىن راستايدى.
ونەردە ومىرگە ەلىكتەۋشىلىكتىڭ ءۇش ءتۇرى بار نەمەسە ءۇش جولى – ىرعاق, ءسوز جانە ۇندەستىك (گارمونيا) ارقىلى.
اقىن مىندەتى – كەلەشەكتە نە بولاتىنى جايلى ويلانۋ, تاريحشى وتكەن جايتتى قوزعايدى. ءبىرى – جالپىلاما دەڭگەيدە, ءبىرى – بەلگىلى ءبىر ناقتى دەڭگەيدە. ونەردە بارىنەن بيىك تۇرعان – پوەزيا, ال پوەزيا فورمالارى ىشىنەن – تراگەديا.
ول, تراگەديادا ەپوستىق ەلەمەنت – ۋاقيعانى بەينەلەۋ بار, ءتىپتى, ليريكالىق ەلەمەنت – ەموتسيانى بەينەلەۋ دە بار: الايدا ەكەۋىندە دە جوق – بەينەلەۋدى ساحنادا كورسەتۋ (قويىلىم) – تەك تراگەديادا عانا بار, دەيدى.
تراگەديادا بەلگىلى ءبىر تەرەڭ يدەيا بەينەلەنۋى ءتيىس: بۇل جانردا فابۋلا مەن مىنەزدەمە ءرولى وتە ۇلكەن.
فينال – فابۋلادان.
كۇللى كەيىپكەردىڭ ءسوزى ءوز پرينتسيپتەرىنەن شىعۋى ءتيىس. جاقسى دا, جامان دا ەمەس, جاعىمدى دا, جاعىمسىز دا قاھارمان جوق.
ءسىرا, اۆتور كاتارسيس دەپ سپەكتاكلدىڭ كورەرمەنگە تيگىزگەن وڭ اسەرىن شامالاعان شىعار. شىعارما قانداي وي تۋعىزادى, ول اسا ماڭىزدى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. وي كەيىپكەر اتىنان سويلەيدى.
اقىندار بەلگىلى ءبىر سەزىمدى شىنايى كەشسە, ەلدى دە سول سەزىمگە بولەيدى. تولقىعان اكتەر كورەرمەندى دە تولقىتادى, شىن اشۋلانسا, تاماشالاپ وتىرعان اۋديتوريا دا شىنايى نارازى.
ءسوز اشەكەي سياقتى. ءسوزدىڭ ىشىندە مەتافورا – قىمبات.
اريستوتەلدىڭ كوپتەگەن ۇستانىم-ۇستىندارى تراگەديامەن قاتار ەپوسقا دا قاتىستى. كلاسسيتسيزم ورىن, ۋاقىت جانە ارەكەت بىرتۇتاستىعىن تالاپ ەتتى. اريستوتەل تەك ارەكەتتى عانا توپتادى.
بىراق ول شىعارما قاتتى تالاس-تارتىسقا قۇرىلۋى تيىستىگىن العا تارتتى. شيەلەنىستى ىزدەدى. يدەيالىق مازمۇنعا باسا ءمان بەردى, باس كەيىپكەرگە اسا ۇلكەن مىندەت جۇكتەدى. كومپوزيتسيالىق جۇيەلىلىلىگىنە كوڭىل اۋداردى.
وسىنداي اريستوتەل.
