«بىزگە ءوز تابيعي بايلىقتارىمىزعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ ءپرينتسيپتى ماڭىزى بار. ءبىز ولاردى ساتۋدان قازىنامىزعا كىرىس قۇيا وتىرىپ, ولاردى دۇرىس باسقارۋدى, ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىن ورنىقتى ەكونوميكالىق وسۋگە بارىنشا ءتيىمدى كىرىكتىرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
(«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان)
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنەتىن ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى – اقتوعاي كەن ورنى. جۋىردا بىرقاتار رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك ءباسپاسوز وكىلدەرى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان باسپاسوز تۋرى بارىسىندا اتالعان كەنىشتە اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىسپەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
ۇكىمەت«بىزگە ءوز تابيعي بايلىقتارىمىزعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ ءپرينتسيپتى ماڭىزى بار. ءبىز ولاردى ساتۋدان قازىنامىزعا كىرىس قۇيا وتىرىپ, ولاردى دۇرىس باسقارۋدى, ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىن ورنىقتى ەكونوميكالىق وسۋگە بارىنشا ءتيىمدى كىرىكتىرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
(«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان)
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنەتىن ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى – اقتوعاي كەن ورنى. جۋىردا بىرقاتار رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك ءباسپاسوز وكىلدەرى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان باسپاسوز تۋرى بارىسىندا اتالعان كەنىشتە اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىسپەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
شويىن جولدىڭ ۇستىندە تۇرسا دا, اقتوعايعا شاعىن اۆتوبۋسپەن باردىق. تۇندە جول ۇزاق. كوكجيەكتەن كورىنگەن وتتار كوڭىلدى جەلپىگەنىمەن, جىمىڭ-جىمىڭ ەتىپ كوپكە دەيىن جەتكىزبەدى. تاڭ سىبىرلەي بەرە جەتكەن كەن ورنى ستانسادان شىعىسقا قاراي ءسال الشاقتاۋ جەر ەكەن. العاشقىدا كوزىمىزگە كۇزەت قىزمەتكەرلەرىنەن باسقا ەشتەڭە شالىنبادى. ولارعا «تاۋ كۇزەتىپ تۇرسىزدار ما؟» دەپ ءازىلدەگەن سىڭاي تانىتتىق. كۇزەتشىلەردەن ءارى قارايعى اۋماقتىڭ ءبارى كىشىگىرىم جوتالار ەدى. ەن بايلىق وسى تىقىر توبەلەردىڭ ورتاسىندا بولىپ شىقتى.
كەنىش ماماندارى كۇتىپ الىپ, تىلشىلەر دە كەنشىلەر سىندى سىپتاي كيىنىپ العاننان كەيىن مىس شايقايتىن ورىندى ارالاۋعا كىرىستىك. بۇل – ءبىر شەتى مەن ءبىر شەتىنە كولىكسىز جەتە المايتىن قيىر القاپ. جالپى, اۋماعى 25 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى.
اقتوعاي – قوسىمشا قور رەتىندە مۇرتى بۇزىلماي ساقتالعان كەنىش. وندا بارلاۋ جۇمىستارى انىقتاعان مىس كەنىنىڭ قورى – 5 ملن. توننا. بۇل شيكىزاتتى ءوندىرۋ اشىق كارەردە 50 جىلعا جەتەدى. ءارى قاراي تەرەڭ شاحتالاردا 90 جىلعا دەيىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بار. مۇندا جوسپار بويىنشا جىلىنا 100 مىڭ تونناعا دەيىن مىس شيكىزاتى وندىرىلمەك. كەن ورنى «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق جانە قىتايدىڭ مەملەكەتتىك دامۋ بانكى تاراپىنان 2 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە قارجىلاندىرىلىپ وتىر.
جالپى, كەن قورىن بارلاۋ جۇمىستارى الپىسىنشى جىلدارى باستالعانىمەن قايلاسىن سايلاعان كەنشىلەر مۇلدە اياق باسپاعان. سەبەبى, وتكەن عاسىردا كەڭەستىك بيلىك جەزقازعان مىسىن يگەرۋدى وڭتايلى كوردى. ونداعى مىستىڭ جەر جىنىسىنداعى ورتاشا قۇرامى 4-5 پايىزعا دەيىن جەتەتىن. ال, اقتوعايداعى مىستىڭ ورتاشا قۇرامى – 0,33 پايىز. دەسە دە, ءبۇگىنگى وزىق تەحنولوگيا كەن ءوندىرۋ شىعىنىن ازايتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعاندىقتان, جوبانىڭ ەل قازىناسىن تولتىرۋعا قىزمەت ەتەتىنى, تاۋ-كەن يندۋسترياسىن جاڭا ساتىعا كوتەرەتىنى انىق. سونداي-اق, بۇگىندە كەن ورنىندا 1 719 ملن. توننا مينەرالدى رەسۋرستار قورى بار ەكەندىگى بەلگىلى بولىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, 2000 جىلداردان كەيىن اقتوعاي كەن ورنى قايتا زەرتتەلىپ, جاندانا باستادى. 1600 مەتر تەرەڭدىككە دەيىنگى بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە, قازباسى مول اۋماق انىقتالىپ, 2005 جىلى كەنىشتى يگەرۋ جۇمىستارىنا العاشقى قادام جاسالىپ, كەنشىلەر مەن كەن وندىرۋگە ارنالعان نىسانداردىڭ قۇرىلىسى سالىنا باستادى. دەگەنمەن, 2007 جىلدارى باستالعان قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىستارى اياقسىز قالعان-دى. ەلىمىزدە عانا ەمەس, تمد اۋماعىنداعى ەڭ ءىرى تاۋ-كەن جوباسىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان كەنىشتەگى قۇرىلىس 2013 جىلى قايتا جالعاستى.
اقتوعاي كەنىشىن ارالاپ كورسەتكەن «قازاقمىس-اقتوعاي» جشس ديرەكتورى الەكساندر ءليدىڭ ايتۋىنشا, كەن ءوندىرۋ 2014 جىلى باستالماق.
– الدىمەن توتىقتانعان كەن ءوندىرۋدەن باستايمىز. ويتكەنى, ونى باستاپقى كەزدە سىلتىسىزدەندىرۋ قاجەت. بۇل – 5-6 ايدى قاجەت ەتەتىن ۇدەرىس. ەگەر الداعى كوكتەمنىڭ سوڭىن الا كەن ءوندىرۋدى باستاپ كەتسەك, 2014 جىلدىڭ اياعىندا كاتودتى مىس وندىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ال سۋلفيدتى كەن 2016 جىلدان باستاپ وندىرىلە باستايدى. ونىڭ نەگىزگى قورى – 1,5 ملرد. توننا. ءسۋلفيدتى كەندى وڭدەۋمەن اينالىساتىن فابريكا قۇرىلىسى 2016 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى. العاشقى ءسۋلفيدتى كەن سول جىلى وڭدەلە باستايدى. نەگىزى توتىقتانعان كەننىڭ قورى اسا كوپ ەمەس. توتىقتانعان كەن زاۋىتى شامامەن 10-12 جىل جۇمىس ىستەيدى. وندا جىلىنا 22-25 توننا كاتودتى مىس وندىرىلەدى. بۇل اسا اۋقىمدى كەن بولىپ سانالمايدى. ال ءسۋلفيدتى كەن كونتسەنتراتىنان جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 75-90 مىڭ توننا وندىرىلەدى, – دەدى الەكساندر لي.
اقتوعاي مىس كونتسەنتراتى قىتايعا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن بولادى. ويتكەنى, الەمدىك مىس نارىعىنداعى ءونىمنىڭ ۇلكەن بولشەگىن قىتاي مەملەكەتى تۇتىنادى. قازىر اتالعان ەلدە ەلەكتروندى ونەركاسىپ كەڭىنەن دامىعاندىقتان, مىس شيكىزاتىنا سۇرانىس تا جوعارى. ەلەكتروندى قۇرال-جابدىقتىڭ كوپشىلىگى قىتايدا ءوندىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە اقتوعاي كەنىشىنىڭ ورنالاسقان جاعرافيالىق اۋماعى دا قازاقستان-قىتاي نارىعىنا قولايلى بولىپ تۇر. اقتوعاي – قىتاي شەكاراسىنان بار-جوعى 250 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. سونداي-اق, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا مىس وڭدەيتىن قۋاتتى زاۋىتتار جوق. بالقاش زاۋىتىنىڭ ۇلكەن اۋقىمداعى مىس كونتسەنتراتىن وڭدەۋگە شاماسى جەتپەيدى.
بۇگىندە «قازاقمىس» توبى جاڭا دامۋ كەزەڭىنە اياق باستى. ونىڭ ايعاعى جاڭادان قولعا الىنعان ەكى ءىرى جوبا: ءبىرى – اقتوعاي بولسا, ەكىنشىسى – بوزشاكول. بۇل جوبالاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ قۇنى 2 ملرد. دوللارعا باعالانىپ وتىر. بوزشاكول كەنىشىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 40 جىلدان اسا ۋاقىتتى قۇرايدى. ورتاشا ونىمدىلىگى – جىلىنا 75 مىڭ توننا مىس كونتسەنتراتىنا تەڭ.
– «قازاقمىس» اقتوعاي جوباسىن 2001 جىلى قولعا الدى. 2005 جىلى كەن ورنىندا قۇرىلىس باستالعانىمەن ەكى جىلدان كەيىن قارجى داعدارىسىنا وراي توقتاپ قالدى. مىس بيزنەسىنىڭ ەكونوميكالىق مودەلى وتە كۇردەلى ءارى سەزىمتال بولىپ كەلەدى. الەمدىك باعا, تەحنولوگيا قۇنى, ءوندىرىستىڭ ءوزىن ءوزى اقتاۋى سىندى ءتۇرلى ماسەلەلەر جان-جاقتى قاراستىرۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى كەزدە «قازاقمىس» جىلىنا 300 مىڭ توننا مىس وندىرسە, اقتوعاي مەن بوزشاكول 200 مىڭ توننا مىس وندىرەتىن بولادى. ياعني, قوس جوبانىڭ ىسكە قوسىلۋى, بىرىنشىدەن, رەسۋرستىق بازانىڭ ورنىن تولتىرىپ, ەكىنشىدەن, كومپانيانىڭ الەۋەتىن نىعايتادى. ۇزاق مەرزىمدى بولجامىمىز بويىنشا, مىسقا دەگەن سۇرانىس الەمدە تومەندەمەيدى, – دەدى الەكساندر لي.
اقتوعاي كەن ورنىنىڭ اۋماعىندا بۇگىندە قۇرىلىس جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. باس مەردىگەر – «السيم-الاركو» اتتى تۇرىك كومپانياسى. ءبىز توتىقتانعان كەندى ءوندىرۋ, كاتودتى مىس شىعاراتىن ەلەكتروليز زاۋىتتارى ورنالاساتىن الاڭدارداعى قۇرىلىس جۇمىستارىنا كۋا بولدىق. سونداي-اق, تاعى ءبىر الاڭقايدا ءسۋلفيدتى كەندى وڭدەيتىن بايىتۋ فابريكاسى سالىنباق. وندا مىس كونتسەنتراتى الىنادى. ءوندىرىس بازاسىنىڭ دا ىرگەتاسى قالانىپ جاتىر. وندا ءتۇرلى قويمالار, تاۋ-كەن تەحنيكالارىنا قىزمەت كورسەتەتىن انگارلار مەن كەنشىلەردىڭ شەبەرحانالارى ورىن تەبەدى. سونىمەن قاتار, كەنىشتە توتىقتانعان كەندى تەكشەلەپ جينايتىن الاڭ ازىرلەنىپ جاتىر. وندا مىستىڭ كۇكىرت قىشقىلىن ءتۇزۋى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
تاعى ءبىر الاڭقايدا قۇرىلىس تەحنيكالارى قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قۇج-قۇج قايناپ, جەر قىرتىسىن قوپارا تەگىستەپ جاتىر ەكەن. «قازاقمىس-اقتوعاي» جشس قۇرىلىس ۋچاسكەسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى شەرۆين لينكونىڭ ايتۋىنشا, مۇندا ءتورت عيمارات بوي كوتەرەتىن كورىنەدى. مۇنى كەندى مايدالاۋ الاڭى دەسە دە بولادى. مىس توننەل كونۆەيەرى ارقىلى مايدالاۋ الاڭىنا جەتكىزىلىپ, ۋاقتالادى دا, ءارى قاراي سۇرىپتالادى. ءىرى كەن قايتا ۇساقتاۋعا جىبەرىلىپ, ۇساقتالعان ءونىم قۇم ءتارىزدى ابدەن ۇگىتىلەدى. اتالعان ۇدەرىس مىس كەنى مايدا توزاڭ دەڭگەيىنە جەتكىزىلگەنشە جۇرگىزىلەدى. سودان سوڭ حيميالىق وڭدەۋدەن وتكىزىلىپ, دايىن ءونىم رەتىندە وندىرىسكە جىبەرىلەدى. سونداي-اق, مىس كەنىن قاتتاۋ ۋچاسكەسى بولادى. قازىردە كەنىشتە كوپتەگەن نىسانداردىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ جۇمىستارى باستالدى. ال عيماراتتار 2014 جىلى بوي كوتەرەدى. كۇزدىڭ اۋا رايى دا قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قىزۋ جۇرۋىنە قولايلى بولىپ تۇر, دەدى قۇرىلىسشىلار.
«السيم-الاركو» كومپانياسى كەنىش اۋماعىندا بەتون زاۋىتىن سالىپتى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا قاجەتتى ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتىڭ جانىندا قوسىمشا تاعى ءبىر بەتون زاۋىتى سالىنۋدا. ءوندىرىس ءونىمىنىڭ كولەمى – ساعاتىنا 120 تەكشە بەتون. ەكىنشى زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلسە, قوسىمشا 100 تەكشە مەتر تسەمەنت وندىرىلەدى.
سونداي-اق, 1500 ادامعا ارنالعان جاتىن ورىن, شاعىن مادەني-دەمالىس ورىندارى, اسحانا قۇرىلىسى, سپورت الاڭدارىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. مەردىگەر مەن تاپسىرىس بەرۋشى كومپانيا كەڭسەلەرى سالىنىپ جاتىر. قازىرگى كەزدە كەن ورنىندا شەتەلدىكتەرمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ماماندار, جەرگىلىكتى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىنان قۇرالعان جۇمىسشىلار ەڭبەك ەتۋدە.
اقتوعاي ستانساسى مەن كەنىش اراسىندا تەمىرجول جەلىسى تارتىلعان. وسىدان ءبىر اي بۇرىن تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپتى. اقتوعاي كەن ورنى مەن اقتوعاي تەمىرجول ستانساسى ارالىعىنداعى شويىن جولدىڭ ۇزىندىعى – 25 شاقىرىم. قازىرگى كەزدە بۇل جولمەن كەنىشكە قۇرىلىس ماتەريالدارى, اۋىر تەحنيكا جەتكىزىلىپ جاتىر. جالپى, جۇك كوتەرۋ قۋاتى 100 توننالىق پورتالدى شىعىراندار ورناتىلعان.
اقتوعاي جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيامەن قامتىلاتىن بولادى. بۇگىنگى تاڭدا قۇرال-جابدىقتار الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اكەلىنۋدە. قىتاي, اقش, گەرمانيادان جەتكىزىلگەن سونى تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى ورناتۋ جۇمىستارىن مەردىگەرلەر اتقارادى. «قازاقمىس» توبىنىڭ باسپاسوز حاتشىسى ماقسۇت جاپاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە كورپوراتسيا ءوز قىزمەتكەرلەرىن جاڭا قۇرال-جابدىقتاردا جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. مامانداردى اتالعان تەحنيكاعا ءوندىرۋشى كومپانيالار وكىلدەرى ۇيرەتەتىن بولادى. ويتكەنى, مۇنداي جوعارى تەحنولوگيا تمد ەلدەرىندە بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان ەكەن.
تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى ينجەنەر ءبىرجان قۇسپانوۆ «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جوبانى قاۋىپسىز دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ. ءويتكەنى, بۇل ەلىمىزدىڭ سەرپىندى جوبالارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. سوندىقتان, كەنىشتە وزىق تەحنولوگيانىڭ ءتيىمدى قولدانىلۋى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ مۇلتىكسىز جۇمىس ءىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇش-جىگەرىمىزدى ارنايمىز», دەيدى.
ءبىز كومپانيا باسشىلارىنان كەنىشتە شەتەلدىك جانە وتاندىق قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى قانشالىقتى بولاتىندىعى تۋرالى سۇرادىق. كەنىش قۇرىلىسىندا 3 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. نىساندار تاپسىرىلعاننان كەيىن كەن ءوندىرۋ ورنىندا 1500 قازاقستاندىق ۆاحتالىق جۇيەدە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. «كومپانياعا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن 15 پايىزدان اسىرماۋ تۋرالى ءمىندەتتەلگەن. ءبىز ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىن جۇمىسقا تارتۋعا ءمۇددەلىمىز», دەيدى كومپانيا وكىلدەرى.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەسەلەنۋىنە جول اشاتىن كەنىشتە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىنى تۋرالى ايتتىق. وسى رەتتە, اياگوز – اقتوعاي باعىتىنداعى تاس جولدى جوندەۋ الەۋەتى زور كومپانياعا جۇكتەلسە دەيمىز. ءويتكەنى, ابدەن توزىعى جەتكەن جول كولىكپەن جۇرۋگە جارامسىز كۇيدە. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى شەڭبەرىندە بىرقاتار يگى جۇمىستاردى اتقارعان «قازاقمىس» كومپانياسى جول ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تابۋعا كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, مۇنداي ءىرى كەشەندە جەرگىلىكتى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى دا جۇمىسپەن قامتىلادى. اسىرەسە, كەنىشكە جاقىن ورنالاسقان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اياگوز, ءۇرجار اۋداندارى جانە الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىنا اتالعان باعىتتا قاتىناعان ءتيىمدى.
دۋمان اناش.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اياگوز اۋدانى.
