«استرونوم» ءۇشىن ورتەلگەن گازەت
شارۋاشىلىقتاردا كۇزگى قوي ۇرىقتاندىرۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتقان. ءدال وسىنداي قاربالاس-قاۋىرت شاقتا اۋداندىق «ەكپىندى ەڭبەك» («اتامەكەن») گازەتى (جامبىل اۋدانى) اياقاستىنان «توتەنشە جاعدايعا» دۋشار بولدى!..
كەرەمەت اقىن ءارى تاڭعاجايىپ ەستەت ءفوتوتىلشى سەيىتحان مولداحمەتوۆ اق جەلەڭ جامىلعان قوي ۇرىقتاندىرۋشى ۆەتتەحنيك-ماماننىڭ ميكروسكوپقا ءۇڭىلىپ ءىس ۇستىندەگى وتىرعان بەينەسىن تاسپاعا مۇنتازداي تاپ-تازا كۇيىندە ءتۇسىرىپ اكەلىپتى. ايشىقتى بەينە دەرەۋ نومىرگە سالىندى. سودان نە كەرەك, قىزىق ازاندا, گازەتتىڭ بەتىن اشىپ جىبەرگەندە باستالدى عوي. ميكروسكوپقا كۇللى دەنەسىمەن ۇمسىنعان قوي ۇرىقتاندىرۋشى-ۆەتتەحنيك... وۆسەرۆاتوريادا تەلەسكوپقا تەسىلىپ, كوكتەن جۇلدىز ساناعان عالىم-استرونومعا اينالىپتى! ال سۋرەتتىڭ ماتىنىندە لەنين اتىنداعى كەڭشاردىڭ ۇزدىك قوي ۇرىقتاندىرۋشىسى... دەپ جازىلعان. ابىروي بولعاندا, كۇن شىقپاي اۋدان ورتالىعىنان الىستاعى روسلاۆل اۋىلىنا اتتاناتىن پوشتا ماشيناسىنداعى گازەت بۋمالارى وقىرمانعا جەتپەي, جارتى جولدان كەرى قايتارىلدى. بارلىعى 7 مىڭ دانا گازەت باسپاحانا اۋلاسىندا «قۇپيا جاعدايدا» ءبىرى قالماي ورتەلدى. «استرونوم ۆەتتەحنيككە اينالىپ» گازەت قايتا باسىلدى, سول كۇنگى ءنومىر وقىرمانعا ءبىر كۇن كەشىگىپ جەتتى...
وقيعا بىلاي بولعان... مىرىش پلاستيناعا جاپسىرىلاتىن كليشە-سۋرەتتەر ول كەزدە كەشكىسىن پرەسس-قوندىرعىدا تاپتالىپ, تاڭعى بەسكە دەيىن ساقتالاتىن. ارينە ءار بەتتەگى ءار سۋرەتتىڭ كولەمى ءارتۇرلى بولىپ كەلەتىنى بار. بىراق باسپاحاناعا گازەت باسۋشى كۇن شىقپاي ەرتە كەلەدى دە سۋرەتتەردى پرەستەن بوساتادى. كليشە-سۋرەتتەردى رەتىنە قاراي قۇيىلعان قورعاسىن بەتتەگى بوس ۇياشىقتارعا ورنالاستىرادى. ءتورت بۇرىشى تەڭ سۋرەتتەن «كەلىسكەن استرونومنىڭ بەينەسىن بايقاعان» انتونينا اپامىز سۋرەت استىنداعى ماتىنگە كوز قيىعىن دا سالماي, سالعانمەن تۇسىنبەيدى, بۇرقىراتىپ باسقان دا تاستاعان.
پارتيانىڭ قاتەلىكتەردى «مايشاممەن» قارايتىن بەيمازا شاعىندا كۇللى رەداكتسيانى «قۇدايدىڭ ساقتاپ قالعانى» بۇل ءبىر ەمەس ەدى... ءماتىن لينوتيپ ماشيناسىمەن تەرىلگەنمەن, ماقالا تاقىرىپتارى قولمەن جينالىپ, كەندىر جىپپەن بايلاناتىن وتكەن عاسىردىڭ تەحنولوگيا اتاۋلىدان «جۇرداي» 70-80-جىلدارى ەمەس پە؟!. بىردە, اۋىل-سەلو تىلشىلەرىنە ارنالىپ شىعارىلاتىن «گازەت – بۇقارانىڭ ورگانى» بەتىندەگى «ايقايلاپ» تۇرعان ۇلكەە-ەن تاقىرىپتان قاس-قىلعانداي ەكى ءارىپ ۇشىپ كەتىپ... «گازەت – بۇقانىڭ ورگانىنا» اينالىپ, «ايمانداي» بولعانىمىز دا بار. و ءنومىر دە باسپاحانا اۋلاسىندا ورتەلدى...
بۇرىلا الماعان «ۆولگا» ما, گريشا ما؟
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى استانالىق بولعاندىقتان «سوتسياليستىك قازاقستانمەن» («Egemen Qazaqstan») ءبىر باسپادا تاڭ اتقانشا «جارىسىپ-جاعالاسىپ» شىعىپ جاتاتىن. كۇندەلىكتى جارىق كورەتىن بار باسىلىم تاڭعى ساعات 08.00-دە پارتيانىڭ يدەولوگيا حاتشىسىنىڭ (اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق) ۇستەلىندە بوياۋى كەپپەي, «بۋى بۇرقىراپ» جاتۋى ءتيىس دەگەن قاتاڭ قاعيدانىڭ كۇيىپ تۇرعان كەزى عوي.
سونداي الاساپىران تۇندەردىڭ ءبىرى... كەزەكشىلىكتى تامامداعان توپتى اۋزى-مۇرنىنان شىعارا تولتىرىپ «تيەگەن» ەسىك پەن توردەي اق «ۆولگا» كوررەكتور قىزداردىڭ ءبىرى تۇراتىن «كومپوتتاعى» قىلدىرىقتاي تار كوشەگە كىرىپ, تۇمسىق تىرەگەن. ەنتەلەپ كەلگەن كولىككە تاس قاراڭعىدا كەرى بۇرىلۋ دا وڭاي سوقپاي, العا ءبىر ىرعالىپ, ارتقا ءبىر ىرعالىپ تۇردى دا قالدى. كولىككە ءبىر وتىرسا, قايتىپ ءتۇسۋى مۇڭ سانالاتىن قانار قاپتاي نىعىز, جيرەن قابا ساقالى بەت-اۋزىن دىم قالدىرماي جاپقان, «موينى جوق» شوپىر گريشانىڭ وي, جانى قىسىلدى-اي! سالوننىڭ الدىڭعى ورىندىعىندا وقيعانى سابىرمەن باقىلاپ وتىرعان باس كەزەكشى – رەداكتوردىڭ ورىنباسارى جۇماش اعا ارعىمباەۆ مۇنداي ءتۇن قىزىقتارىن, ءسىرا, ءبىرىنشى كورۋى-اۋ, قاپەلىمدە ء«وزى مىنانداي تار قۋىستا كولىككە بۇرىلۋ دا وڭاي ەمەس ەكەن-اۋ» دەپ قويدى. ىرسىلداق سەمىز شوپىردىڭ شاراسىز ارەكەتىنە شىداماعان گازەتتىڭ تەحنيكالىق رەداكتورى ءاليا سەيىلحانوۆانىڭ سوندا عوي قاراپ وتىرماي:
– جۇماش اعا, گريشانىڭ ماشيناسى ەمەس... ءوزى بۇرىلا الماي جاتىر؟– دەگەنى-شە...
ءتۇنى بويى بەت وقۋدان قالجىراپ ءارى ۇيقىسىراپ قاجىپ وتىرعان كوررەكتور قىزدارىمىزدىڭ كوز الدىنا كۇندىزگى كادىمگى «باۋىرساق» گريشانىڭ بەينەسى ەلەستەي كەتتى عوي دەيمىن, اياقاستىنان كۇلكىنىڭ تىعىنى اتىلدى دا كەتتى... بۇل كەزدە «قيامەتتىڭ قىل كوپىرىنەن» ءوتىپ ارقاسىنان اۋىر جۇك تۇسكەن جۇرگىزۋشىمىز تۇككە تۇسىنبەسە دە بىلەتىن ەكى اۋىز قازاقشاسىن ىسكە قوسىپ, ريزا كوڭىلمەن «نە بول-دەە» دەپ, كۇللى سالوندى ودان دا بەتەر كۇلكىگە قارىق قىلدى.
ءال-لو!.. ايىپ بولماسا, اۆتوردى شاقىرىپ جىبەرىڭىزشى!
جوعارعى كەڭەس باقۋات ەدى عوي, باقۋات... قۇزىرىنداعى پارلامەنتتىك «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى باسقار بيتانوۆ وتىراتىن بولمەنىڭ ءار بۇرىشىندا ءنومىرى بولەك ءبىر-ءبىر تەلەفوننان تۇراتىن. قولىمىز قالت ەتىپ «باقۋات» «باس شتابقا» باس سۇعا قالعان ءبىر كۇن ەدى...
– بۇگىنگى ماقالاسىمەن سەرىك جۇمابەك ۇلىن قۇتتىقتادىڭدار ما؟ – دەگەن جاۋاپتى حاتشى, ورىنتاعىن اشىق تۇرعان تەرەزەگە بۇرىپ, تەمەكىسىن تۇتاتتى. – كەلىڭدەر... وقىرماندار اتىنان لەبىز ءبىلدىرىپ قويايىق, – دەدى دە, تەلەفوننىڭ قۇلاعىن قۋاقىلانا كوتەردى.
باسقاردىڭ توسىن تاپقىرلىعى مەن ازىلقويلىعىنا, ارتىستەرشە داۋسىن قۇبىلتا سالاتىنىنا اۋەلدەن ءتانتىمىز. جاۋاپتى حاتشىنىڭ ورىنباسارى قىدىرالى قويتاي مەن باس سۋرەتشى ايداربەك عازيز – ءبىرى ماكەتكە ءۇڭىلىپ, ءبىرى بولمەدەگى ەكىنشى تەلەفونمەن «سويلەسكەن» سىڭاي تانىتتى. سامات يبرايم مەن سەرعازى مۇحتاربەك جانە مەن جاۋاپتى حاتشىنىڭ ۇستەلىنىڭ اينالاسىندا باستالعان وقيعانىڭ قالاي ءوربۋىن كۇتىپ, تىنشي قالدىق...
بۇرىشتاعى ءۇشىنشى تەلەفون «شار» ەتتى. دالىزدە جۇرسە كەرەك, ىشكە جۇگىرىپ كىرگەن يەسى سەرىك جۇمابەك ۇلى تەلەفوننىڭ قۇلاعىنا جارماستى. بۇل كەزدە باسقار «رولىنە» الاڭسىز كىرگەن.
– ءال-لو... سالەمەتسىز بە اعاي, سەرىك جۇمابەك ۇلىن تەلەفونعا شاقىرىپ جىبەرەسىز بە؟
– بۇل كىم بولدى ەكەن؟
– گازەت وقىرمانىمىز عوي, سەرىك اعايدىڭ بۇگىنگى «اتپەن سۇيرەگەن اتوم بومباسى» دەگەن ماقالاسىن ءسۇيسىنىپ وقىپ شىعىپ ەدىك. اعاي, ايىپ بولماسا اۆتوردىڭ ءوزىن شاقىرىپ جىبەرىڭىزشى...
– سەرىك جۇمابەك ۇلى اعالارىڭ تىڭداپ تۇر...
– وي... اعاي, شىن ايتاسىز با؟
– شىن, شىن... ءوزىڭىزدىڭ اتى-ءجونىڭىز كىم, قالقام؟ قاي وڭىردەن تەلەفون شالىپ تۇرسىز؟
– وي, اعاي, سەنە الماي تۇرمىن, قالجىڭداماي سەرىك اعايدى شاقىرىڭىزشى, بولماسا تەلەفوننىڭ تۇتقاسىن تاستاي سالامىن...
– وۋ, اينالايىن, مەنمىن دەپ تۇرمىن عوي سەرىك جۇمابەك ۇلى, مەنمىن..
– شىن ايتاسىز با... كادىمگى ساقالى بار سەرىك اعايسىز با؟
– ءيا...
– ءىم-م... شاشى جوق سەرىك اعايسىز با؟..
ءبىر بولمەنىڭ ەكى بۇرىشىنداعى «اۆتور مەن وقىرماننىڭ – جىگىت پەن قىزدىڭ» تەلەفون-ديالوگى وسى جەردەن ءۇزىلدى. ويتكەنى كۇلكى بۋعان جىگىتتەر ودان ارىعا شىداي الماعان...
ساقال-مۇرتى جاراسىپ, ءبىر بەينەسى جازۋشى ءساتىمجان سانباەۆتان اۋمايتىن تاقىرباس قۇرداسىم سەرىك جۇمابەك ۇلى ءبىر رەت, ءيا, ءبىر رەت... وسىلاي باسقاردىڭ ءازىل قاقپانىنا «وڭباي» تۇسكەنى بار ەدى.
مايكتىڭ ميىن اشىتقان «سوني-گەين» مەن «وني-گەين...»
مايك ۋايل – مەن العاش ءارى جاقىنىراق تانىسقان امەريكالىق جۋرناليست. بوستون قالاسىنداعى «7-ءشى ارنا» تەلەكومپانياسىنىڭ يەسى, قازاقستان استاناسىندا وفيس اشقان «ينتەرنيۋس نەتۋورك» (حالىقارالاق اقپارات جەلىسى – اقش) ۇيىمىنا مەديا-ترەنەر ساناتىندا كەلىپ ءجۇردى. مايك وتكىزەتىن 10 كۇندىك ترەنينگتەن ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن قازاق ءتىلدى قانشاما جاس تەلەجۋرناليست ءدارىس الدى. 1998 جىل. شىلدە بولاتىن...
كەزەكتى جاڭا توپپەن تانىسۋ ءراسىمى ءجۇرىپ جاتقان. بۇل توپتىڭ ىشىندەگى العىرى شىمكەنتتەن كەلگەن جاس ورەن (ەسىمىن وزگەرتتىم) بولىپ شىقتى. العاشقى ءسوزدى «ماي نەيم ازامات...» دەپ باستاعان تەلەشاكىرت, ءارى قاراي قازاقشا توپەلەتتى, ءوزى جىلدام سويلەيدى ەكەن: ء«بىر جىل بۇرىن شىمكەنتتەگى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم, ونەگەيىن جارتى اي «وتىرار» تەلەارناسىندا سىناقتان ءوتتىم... ونەگەيىن اقپارات بولىمىندە... ونەگەيىن سپورت بولىمىندە...» دەپ سۋدىراتىپ الا جونەلدى. ءتارتىپ بويىنشا, ازاماتتىڭ قازاقشاسىن مەن ورىسشاعا اۋدارىپ, ول ورىسشانى اقتوبەدەن كەلگەن اۋدارماشى جاس جىگىت مايك ءۇشىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋى ءتيىس.
– ءسال كىدىرشى, ازامات, مۇمكىن بولسا, «ونەگەيىندى» ايتپاشى, ءوزىڭدى تانىستىرۋىڭدى باسقاشا ايتىپ كورشى.
بۇل كەزدە ءار بۇرىشتان قىزداردىڭ كۇلگەن داۋىستارى شىعىپ جاتقان...
– جارايدى, اعا. قازىر باسقاشا ايتىپ كورەيىن.
ء«بىر جىل بۇرىن شىمكەنتتەگى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم... سونەگەيىن جارتى اي «وتىرار» تەلەارناسىندا سىناقتان ءوتتىم... سونەگەيىن اقپارات بولىمىندە ... سونەگەيىن سپورت بولىمىندە...».
كۇللى اۋديتوريا كۇلكىدەن «تارس» جارىلدى.
ء الى ءبىراۋىز ءسوز اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلماي اڭ-تاڭ كۇيدە وتىرعان مايك ۋايل امەريكالىق كەڭ ءپىشىمدى جىميىسپەن, دىمعا تۇسىنبەي بىزگە تاڭدانا قاراي قالىپتى.
بۇكىل جينالعان قاۋىم (قازاقشا تۇسىنەتىندەرى) جارىلا كۇلگەن وسى وقيعانىڭ ءمان-ماعىناسىن, ءتۇپ-توركىنىن ەكى ساتىلى اۋدارمامەن مايككە ءتۇسىندىرىپ بەرە المادىق! ونداي ءبىر ءارىپ اۋىسقاندا كۇلكى شاقىراتىن سوزدەر امەريكالىقتاردا دا كەزدەسەدى دەگەن مايك تۇسىنىستىك تانىتقانداي بولىپ-اق جاتىر. ءبىزدىڭ تەگىمىز, ءتىلىمىز, ءدىلىمىز وزگەشە ەكەنى ءوز الدىنا, «ونەگەيىن مەن سونەگەيىن» سوزدەرى كەزدەيسوق ۇيلەسكەندە نەگە كۇلكى شاقىراتىنى ءوز الدىنا مۇلدەم باسقا ءبىر لەكسيكالىق قۇبىلىس ەكەنىن ءبىز دە سول كۇنى ءوز حال-قادەرىمىزشە ۇعىنعاندايمىز! امەريكالىقتاردىڭ اۋىزەكى سويلەگەندە «ر» ءارپىن ايتپاي اەروپورتتى «اەپووت», ميستەردى ء«مىستا», ينتەرنيۋستى «ينتەەنيۋز» دەگەنى سەكىلدى ءار ۇلتتىڭ ءتىل ەرەكشەلىگى بولادى ەكەن-ن...
ءۇزىلىس كەزىندە مايك بەتىمە باجايلاپ قاراپ, ك ۇلىمسىرەپ «سوني-گەين»... «وني-گەين» دەر ەدى. مەنىڭ كۇلە قويماعانىما تاڭدانعانىن ارىپتەستىڭ ويلى كوكشىل كوزدەرىنەن بايقايتىنمىن... ەكى جىلدان سوڭ كەلگەندە دە ۇمىتپاپتى. قايتالادى. قازاقتىڭ ءسوز تىركەسىندەگى, سويلەۋ مانەرىندە تەك وزىمىزگە عانا ءتان وسى ءبىر قۇبىلىستى بىلمەي, ول جولى دا بوستونىنا بوس قايتتى مايك مىرزا...
* * *
«ەگەمەننىڭ» «پارتاسىنا» ءۇزىلىس ارالاستىرىپ وتىرعان سەگىز جىلدا ءوزىم كۋا بولعان, قۇلاقپەن ەستىگەن رەداكتسيا «قىزىقتارى» قانشاما! و-ھو-و! ول اڭگىمەلەردى «سق»-عا تارىداي بوپ كىرىپ, «EQ»-دان تاۋداي بوپ شىققان, رەداكتسيادا جارتى عاسىرعا جۋىق تابان اۋدارماي قالام تەربەگەن ارداگەر جۋرناليست, اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى, حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ ء(ابدىراحمانوۆا) ۇلەسىنە «چەللەندج» رەتىندە قالدىرۋدى ءجون سانادىم...
ەل گازەتىنىڭ ەستەلىكتەرىن جاقۇتتاي جارقىراتىپ, بولعان ۋاقيعانى كوز الدىڭا بوياۋسىز ەلەستەتىپ, ءازىل-كۇلكىسىمەن ارلەپ ايتسا, شىركى-ءىن, اپكەم ايتسىن!
الماتى
