10 قاڭتار، 2014

كاسiپكەرلiك كادەسi

163 رەت كورسەتىلدى

دانا حالقىمىزدىڭ “كاسiپ ءتۇبi – ءناسiپ” دەگەن ەجەلگi ماقالى تەرەڭگە مەڭزەيدi. ناپاقا تابۋدىڭ دا، دۇنيە ارتتىرۋدىڭ دا الۋان جولى جەتەرلiك. قايدان بولسا دا دايىن تاۋار تاسىپ، بiرiن بiرگە اسىرىپ، بايىپ جاتقاندار دا كوپ. ال ءوزi ءونiم ءوندiرiپ، ەڭبەگiمەن داۋلەتiن تاسىتىپ، ادال ارەكەتiمەن كورىنۋدىڭ ورنى قاشاندا بولەك. حالىق تۇتىناتىن زات شىعارىپ، الدىمەن وتباسىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ، ەكiنشiدەن، وتاندىق ءوندiرiستiڭ قۋاتىن كۇشەيتۋگە ۇلەس قوسۋشىلار ءاردايىم تۇلعالانىپ تۇرادى.

دانا حالقىمىزدىڭ “كاسiپ ءتۇبi – ءناسiپ” دەگەن ەجەلگi ماقالى تەرەڭگە مەڭزەيدi. ناپاقا تابۋدىڭ دا، دۇنيە ارتتىرۋدىڭ دا الۋان جولى جەتەرلiك. قايدان بولسا دا دايىن تاۋار تاسىپ، بiرiن بiرگە اسىرىپ، بايىپ جاتقاندار دا كوپ. ال ءوزi ءونiم ءوندiرiپ، ەڭبەگiمەن داۋلەتiن تاسىتىپ، ادال ارەكەتiمەن كورىنۋدىڭ ورنى قاشاندا بولەك. حالىق تۇتىناتىن زات شىعارىپ، الدىمەن وتباسىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ، ەكiنشiدەن، وتاندىق ءوندiرiستiڭ قۋاتىن كۇشەيتۋگە ۇلەس قوسۋشىلار ءاردايىم تۇلعالانىپ تۇرادى.

تۇركi جۇرتىنىڭ قاسيەتتi استاناسى – تۇركiستانداعى “ياسسى” كونسورتسيۋمىنىڭ توراعاسى ۇمبەت جۇسiپباەۆ كەزiندە زامان تالابىنا ساي قولعا العان iسiن بۇگiندە بەرەكەتكە اينالدىرعان ازامات. قادiرiن بiلگەن ۋاقىتىنان قازىنا جاساپ جۇرگەن كاسiپكەر. سان-سالالى تiرلiگiن ۇقساتا بiلۋiمەن ۇتىپ كەلەدi. قيسىنىن كەلتiرiپ ۇيىمداستىرعان ءتۇرلi شارۋاسىنىڭ جەتكiزگەن جەڭiسi ءوزiنiڭ شاڭىراعىنا، ءۇرiم-بۇتاعىنا مەدەت، ودان قالدى، تاۋەلسiز ەلiنiڭ دامۋىنا ءدات. حالىق مۇقتاجىنا قاجەتتi مۇلiك­تi سىرتتان ارقالاۋمەن ەمەس، تۋعان جەرiنiڭ ءمۇم­كiندiگiن كادەگە جاراتۋدى ەستi ءومiرiنiڭ باس­تى ماقساتى ەتكەن ۇمبەت ءابiلدا ۇلىنىڭ دابىسىنا تابىسى سايكەس ەكەندiگiن ەندi ناقتى مالiمەتتەرمەن باعامدالىق.

وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جۇمىس iستەپ-اق بيزنەستiڭ بيiك بەلەسiنە كوتەرiلگەن “ياسسى” كونسورتسيۋمىنداعى قىزمەتi ءار الۋان قۇرىلىمداردىڭ دەنى ءونiم وندiرۋمەن شۇ­عىل­دانادى. ەگەمەندiگiمiزدiڭ العاشقى جىلدا­رىندا اشىلعان، قازiر ەڭ ۇلكەنi اتانعان “تۇركiستان” اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆiندە بۇل كۇندە 120 iرi قارانى بورداقىلايتىن بازا، مال سو­يىپ، بەس تونناعا دەيiن ەت دايىندايتىن ءجا­نە بiر اۋىسىمدا 18 ءتۇرلi 700 كيلوگرامم ءمول­شە­رiندە شۇجىق ازiرلەيتiن تسەحتار بار. ەگiن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ء“ابiلدا-2030” جشس 500 گەكتاردا ماقتا، بيداي، جۇگەرi، جو­ڭىش­قا جانە جەمiس-جيدەك باۋىن، قىزاناق، قيار، باسقا دا كوكونiستەر وسiرەدi. دەمەك، مالعا كەرەكتi كولەمدەگi جەمشوپ قورىن وزدەرi قام­تاماسىز ەتەدi. ءتورت تۇلiكتiڭ تۇقىمىن اسىلدان­دىرۋ باعىتىندا جۇيەلi تۇردە اتقارىلىپ جات­قان جۇمىستارىنىڭ اۋقىمى بارعان سايىن ۇل­عايىپ وتىر. جوعارى سۇرىپتى باعالى تەرi الۋ جانە ساپالى ەت ازiرلەۋ ءۇشiن قوراسىندا 3300 قاراكول قويى، شۇباتقا ساۋىلاتىن 70 تۇيە، بابىن بiلسەڭ اۋىر سالماق تا تارتاتىن، اعىل-تەگiل ءسۇت تە بەرەتiن 200 باس سيىر بۇگiندە جاي­­­لى قورالارىندا باعىلىپ، كۇتiلiپ جاتىر. ءوسiمتال ءارi ەتتi اشاتۇياق دەپ دەن قويعان تال­پاق تاناۋىنىڭ سانى قازiر مىڭنان استى. تۇركiستاندىقتاردىڭ سۇرانىسىنا قىسى-جازى ۇسىنىلاتىن الۋان ءتۇرلi گۇل پلانتاتسيالارىندا جايقالىپ تۇر.

كيەلi جەردiڭ اتىن يەمدەنگەن “ياسسى” كون­سورتسيۋمىنىڭ قۇرامىنا كiرەتiن قالالىق اۆتوۆوكزال، مەملەكەتارالىق جۇك جانە جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن “ياسسى-ترانزيت” وك، تiس ەمدەيتiن “مارجان” جشس ەمحاناسى، “ياسسى” جشس ميكروكرەديتتiك ۇيىمى، “ياسسى” حالىققا كەشەندi تۇرمىستىق قىز­مەت كورسەتۋ ورتالىعى، تەح­ني­كا­لىق بايقاۋ جانە جوندەۋ ستانسا­سى، وزگە دە ورتا جانە شاعىن كا­سiپكەرلiك قۇرىلىمدار تاسى ورگە دومالاعان تiرلiككە قوسىمشا تىنىس. قۇرىلىس جۇرگiزەتiن بiر عانا ء“ابiلدا-ك” جشس-ءنىڭ عيماراتتار سالۋمەن ورتاق كە­نiشكە اكەلەتiن تابىسى ۇلان-اسىر.

ورايىن كەلتiرسەڭ بالىق تا باعالى بايلىق. بۇل شارۋانىڭ وزiنە عانا ءتان قىرى مەن قۇپياسى مول بولعاندىقتان، وعان ەكiنiڭ بiرi جۇرەگi داۋالاپ، اياعى باسپايتىنى دا راس. “نەسi بار، باعا بiلسەڭ بۇدان دا كول-كوسiر پايدانىڭ قاينار بۇلاعىن اشۋ سونشالىقتى قيىن قيالعا اينالماس. ءارi-بەرiدەن سوڭ جۇعىمدى تاعامعا باعالاناتىن سۋ جانۋارىن اۋلاۋ اتا-بابامىزدىڭ سيرەك تە بولسا كونەدەن اينالىسقان اتاكاسiبi ەمەس پە؟! نار تاۋەكەل!” دەپ ۇمبەت جۇسiپباەۆ ارنەگە كوڭiلi الاڭداماي، قولدىڭ باتىرلىعىنا سالىپ، جاڭا iستi باستاپ تا جiبەردi. داريانىڭ ساعاسىندا ەلەۋسiز جاتقان ەكi كولدi رەتكە كەلتiرiپ، 300 گەكتار اۋماقتىق تو­عان جاسادى. وسiرiلەتiن بالىق اشىقباس ءۇشiن جەم تاستالدى. جەرسiنەتiن بiرنەشە با­لىق ءتۇرiنiڭ ۋىلدىرىعىن شاشىپ كوبەيتتi. اينالاسى ەكi جىلدىڭ iشiندە تابيعات سىيىن ۇقساتا العانىنىڭ ارقاسىندا تۇركiستاندىق تۇرعىندار ءوز جەرiندە جاڭا اۋلانعان جانە قاقتالعان بالىقتىڭ ءدامiن تاتتى. بيىل iزi بولسا، كەلەر جىلى ءوزi بولاتىنى دالەلدەندi. شىنى كەرەك، ءدال قازiر بالىق شارۋاشىلىعى ءسال سايابىرسىپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا بۇل iستi جاڭاشا، وسى سالاداعى سوڭعى تەحنولوگيانى پايدالانۋ ارقىلى قايتا ۇيىمداستىرۋدى كوزدەپ وتىر.

جالپى، ەڭبەكپەن شيراپ وسكەن، ومiردەن ۇيرەنۋگە ۇيiرسەك جان جاڭاشىلدىققا جاقىن قونىستانادى. تىنىم تاپپاي، جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي قارەكەت قىلۋعا بەيiم ۇمبەت ءابiلدا ۇلى تاياۋدا تاعى بiر تىڭ تiرلiكتiڭ وتىن جاقتى. ەكi جىلدىق الما باعىنىڭ قاسىنان 2 گەكتار جەرگە قيار، قىزاناق، گۇل وسiرەتiن جىلىجاي ورناتتى. بiرiنشi رەت قولعا العان وسى جابىق-جايدا العاشقى ەككەن قىزاناقتان كۇز سوڭىندا ءار تۇبiنەن 2-2،5 كيلوگرامم دارۋمەندi ءونiم الماق. مۇنداعى تامشىلاتىپ سۋارۋ، جەلدەتۋ، جەر وڭدەۋ، جىلۋ بەرۋ سياقتى كوپتەگەن جۇ­مىستار اۆتوماتتى باسقارۋ جۇيەسiمەن اتقارىلادى.

ايماققا ايگiلi كاسiپكەردiڭ كادەلi iسiن كورگەندە دانالىعى داريا قازاقتىڭ “بiر كiسi قازعان قۇدىقتان مىڭ ادام سۋ iشەدi” دەگەن ماتەلi تiلگە ورالا كەتەدi. اقيقاتىندا دا تالاي تارماقتى “ياسسى” كونسورتسيۋمى بويىنشا 200-دەن اسا تۇركiستاندىق ەكi قولعا بiر كۇرەك ۇستاپ، كۇنكورiس ناپاقالارىن ارتتىرىپ ءجۇر. شۇجىق تسەحىنىڭ بiر وزiندە 25 ازامات جۇمىس iستەيدi.

– مەنiڭ وسىندا شەبەر بولىپ ورنالاسقانىما التى جىل بولدى. اي سايىن الاتىن 45-50 مىڭ ەڭبەكاقىمىز قاناعات تۇتۋعا لايىق. بۇدان بولەك اپتاسىنا 3 كيلوگرامم شۇجىق ونiمدەرi بارiمiزگە تەگiن بەرiلەدi. بۇعان وتاعاسىمنىڭ تابىسىن قوسقاندا وتباسىمداعى 6 پەرزەنتiمiزبەن قۇدايعا شۇكiر، كوشتەن قالماۋعا جەتەدi، – دەيدi قارلىعاش كۇمiسباەۆا.

جىلىجايدا جۇمىسقا تارتىلعان 20 ديقان­نىڭ بiرi اگرونوم حاميدۋللا ماكامباەۆ “مە­نiڭ بابام دا، اتا-انام دا ديقاندار. سولار­دىڭ جولىن قۋعان مەن دە التى جىلدان بەرi باق­شاشىلىققا بەيiمدەلگەنمiن. ءوز بەتiمشە ارەكەتتەنگەن ءار كەزدە ارقالاي تابىس تاباتىن ەدiم. ال تۇركiستان اۋىلشارۋاشىلىق تۇتىنۋ­شىلار كووپەرا­تيۆiن­دە ەڭبەكاقىمدى تۇراقتى الامىن. بۇل باسقا جاقتاردا كەيدە اقشاسىز قالىپ جۇرگەنiمنەن ەندi الاڭسىز بولۋىمدى ورنىقتىردى”، دەپ جاعدايىنىڭ بiرقالىپتىلىعىن بiلدiردi.

تiرلiگiن تاپ-تۇيناقتاي تىندىرىپ، جۇلدىزى وڭىنان تۋىپ جۇرگەن ۇمبەت جۇسiپباەۆ قىم-قيعاش ۇلكەن كاسiپكە قالاي كەلدi? قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كەڭەس كەزiندەگi تۇلەگi، ماماندىعى ينجەنەر-مەتاللۋرگ جاڭا زاماننىڭ اعىمىنا قالاي يكەمدەلدi? ەندi وسى ارادا وتكەنگە ءسال شەگiنiس جاسالىق.

وداق تارادى. بۇعان دەيiن رەسەيدiڭ كراس­نويار قالاسىنداعى اليۋميني زاۋىتىندا مەتالل بالقىتۋشى، شەبەرى، اعا شەبەر، ءتۇر­كi­ستانداعى جول جانە قۇرىلىس ماشينالارىن جوندەۋ زاۋىتىندا قۇيۋ تسەحىنىڭ تەحنولوگى، تسەح باستىعى قىزمەتتەرiن اتقاردى. تۇركiستان مەن كەنتاۋ قالالارىندا جولاۋشىلار اۆتوپاركتەرiنiڭ ديرەكتورى دا بولدى. جەكە كاسiپكە 1999 جىلى بiرجولا بەت بۇردى.

جاسىرمايدى. قولعا العان جاڭا تiرلiگiندە كەسە-كولدەنەڭ كەلiپ، قادامىن قىسقارتقان كەدەرگiلەر كەزدەستi. سان سوقتىرعان ساتتەر دە ۇشىراستى. تولاسسىز iزدەنiسپەن ەتكەن ەڭبەك، قيىندىقتان قايمىقپاعان قارەكەت قاي توسقاۋىلدى دا بۇزىپ شىعارى انىق. قانداي دا بiر جەتiستiك بارىن سالىپ ارەكەتتەنگەنگە بۇيىرارى دا ءمالiم. مiنە، ومiردەن كورگەنi مەن كوڭiلگە تۇيگەنi مول ۇمبەت ءابiلدا ۇلى، قىسقا قايىرعاندا جاڭا باستاعان iسiنە بايىپتىلىقپەن بەيiمدەلiپ، بiلiمi مەن بiلiگiنە سەنiپ، كوزدەگەن مۇراتىنا جەتە الدى. البەتتە، تاڭسىق تiرلiكتە اياققا ورالعى بولارى زاڭدىلىق اۋىرتپالىقتاردان تايسالمايتىن باتىرلىق تا، قايسارلىق تا قاجەت. جۇمىستىڭ كوزiن تابۋعا ماشىق ۇمبەت جۇسiپباەۆ ادال، جاڭاشىل، تاباندى، العان بەتiنەن قايتپايتىن قايراتتى ەڭبەگiنiڭ نەسiبەسiن كوردi. بۇگiندە شارۋاسىنىڭ قايىعى العا ورلەگەن، iستiڭ سان قىرىن بiلگەنiمەن قۇم ۇستiندە كەمە جۇرگiزگەن ەرتەڭ دە تiرلiگiن اقساتپاي جالعاستىرۋعا قابiلەتiن تانىتقان قارىمدى سۇڭعىلا كاسiپكەر.

حالىق قالاۋلىسى، كادەلi كاسiپكەر بايلى­عىنان وزگەلەرمەن ءبولiسۋدi بازبiر قالتالىلار سەكiلدi ناۋقاندىققا، ياعني پيارعا اينالدىرماي، تۇراقتى ءارi جۇيەلi تۇردە جۇزەگە اسىراتىن ساقيلىعىمەن دە كەڭگە تانىمال. جۇرتقا جومارتتىعى، تۇرمىسى كەمباعالدارعا قولىنىڭ اشىقتىعى ءۇشiن دە “التىن جۇرەك” بەلگiسiنiڭ، جىلدا وتكiزiلەتiن “سەنiم” كونكۋرسىنىڭ بiرنە­شە مارتە جۇلدەگەرi، باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى “باتىر شاپاعاتى” مەدالiنiڭ يەگەرi اتاندى.

وبلىستىڭ ەڭ ۇزدiك كاسiپكەرلەرiنiڭ بiرi، ەلباسىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستi دامىتۋ ساياساتىن تەرەڭ تۇسiنە بiلiپ، ونىڭ مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ بiر بەرiك تۇتقاسى ەكەنiن ءوز ءومiرi، ەرەن ەڭبەگi ارقىلى دالەلدەگەن ۇمبەت ءابiلدا ۇلى جۇسiپباەۆ بۇل بيiككە ماقساتىنا دارمەنiن دەمەۋ ەتiپ كوتەرiلدi. جالپى، كونسورتسيۋمدى قازاقشا تۇسiنiككە تاراتقاندا، بۇل ءسوز بيزنەستەگi جوعارى قۇرىلىمنىڭ بiرi دەگەندi اڭعارتادى. ادەتتە ەكونوميكالىق مۇنداي iرi تiرەكتەر بۇرىن كاسiپورىندار تىعىز شوعىرلانعان iرi ورتالىقتاردا بولاتىنىن بiلەتiنبiز. ال الىستاعى تۇركiستاندا داۋلەتتiڭ وسىنداي باستى دا نەگiزگi تۇتقاسىنىڭ تۇعىرلى تۇرۋى شىنىندا دا سۇيسiندiرەدi. ال ونى مىقتى ۇستاۋ ۇمبەت جۇسiپباەۆ سەكiلدi پاراساتتى دا iسكەر ازاماتتىڭ قولىنان عانا كەلەدi.

جەڭiس ءباھادۇر.

تۇركىستان . 

سوڭعى جاڭالىقتار

پولياك اندەرى ورىندالدى

ونەر • بۇگىن، 09:00

ءتورت تىلدە جازىلعان كىتاپ

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

كەلەسى قارسىلاس – سەربيا

تەننيس • بۇگىن، 08:51

ءوندىرىس ورىستەگەن ءوڭىر

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسى

ءبىلىم • بۇگىن، 08:43

ىرىستى ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى

ەلباسى • بۇگىن، 01:03

ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەل

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:38

كونە مۇرالار – حالىق قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:12

اتام ايتقان جارىق جۇلدىز

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:04

يراننىڭ تاڭداۋى

ساياسات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار