ەكسپو شەجىرەسى: پاريج, 1889 جىل
فرانتسيا ۇكىمەتى 1889 جىلى ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنا 100 جىل تولۋ قۇرمەتىنە بۇكىلالەمدىك كورمە وتكىزىپ, الەم جۇرتشىلىعىن تاعى دا فرانتسۋزداردىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمەن تاڭداندىرۋدى ماقسات ەتتى.
ەكسپو شەجىرەسى: پاريج, 1889 جىل
فرانتسيا ۇكىمەتى 1889 جىلى ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنا 100 جىل تولۋ قۇرمەتىنە بۇكىلالەمدىك كورمە وتكىزىپ, الەم جۇرتشىلىعىن تاعى دا فرانتسۋزداردىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمەن تاڭداندىرۋدى ماقسات ەتتى.
بۇل بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى تاريحىنداعى پاريج قالاسىندا وتكەلى وتىرعان ءتورتىنشى كورمە بولدى. 1851 جىلى لوندوندا وتكەن كورمەگە جاۋاپ رەتىندە فرانتسۋزدار 1855 جىلى پاريج كورمەسىن وتكىزسە, 1867 جىلى مارس القابىندا الەمنىڭ 42 مەملەكەتى ونەركاسىپ سالاسىنداعى وزدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىن پاش ەتتى. ال 1978 جىلعى پاريج كورمەسىندە فرانتسيا ۇكىمەتى سەنا وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا بارلىق مەملەكەتتەردىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىنىڭ جادىگەرلەرى پاش ەتىلگەن تروكادەرو سارايى كەشەنىن سالعانى بەلگىلى. حح عاسىردا بۇل ساراي قايتادان كادەگە جاراتىلىپ, 1937 جىلى بۇكىلالەمدىك كورمە وتكىزىلگەن بولاتىن. قازىر ول «شايو سارايى» دەگەن اتپەن ءمالىم.
ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنىڭ باستاۋى بولىپ سانالاتىن باستيليانى الۋدىڭ 100 جىلدىعى قۇرمەتىنە وتكىزىلگەلى وتىرعان بۇل كورمە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعا قويعان جوق. بۇل رەۆوليۋتسيا فرانتسياداعى كورول بيلىگىن جويعاندىعىنا بايلانىستى ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مونارحيالارى 1889 جىلعى بۇكىلالەمدىك كورمەگە قاتىسۋدان باس تارتتى. سولاي بولا تۇرسا دا, كورمەگە اقش, گرەكيا, نورۆەگيا, شۆەيتساريا, جاپونيا, قىتاي, ءۇندىستان, مەكسيكا, ەگيپەت سياقتى مەملەكەتتەر باستاعان الەمنىڭ 30-دان استام ەلدەرى رەسمي تۇردە قاتىسسا, بەلگيا, برازيليا, يسپانيا, پورتۋگاليا, دانيا, رۋمىنيا سياقتى مەملەكەتتەر ۇكىمەت سۋبسيدياسىمەن قاتىستى. ال انگليا, يتاليا, رەسەي, نيدەرلاند سياقتى مەملەكەتتەردەن جەكەلەگەن قاتىسۋشىلار كەلدى.
ءسويتىپ, 1889 جىلعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جالاۋى پاريج قالاسىندا 6 مامىردان 31 قازانعا دەيىن جەلبىرەدى. كورمە پاۆيلوندارى مارس القابىندا جانە تروكادەرو سارايى الاڭىندا ورنالاستى. وسى ەكى الاڭدى ءبىر-بىرىمەن جالعاستىرۋ ماقساتىندا يەن كوپىرىن كەڭەيتۋگە تۋرا كەلدى. ۇلى توڭكەرىستەن ەندى ەسىن جيعان فرانتسيا بيلىگى ءتورتكۇل دۇنيەگە وسى كورمە شەڭبەرىندە بوي كوتەرەتىن كەرەمەت ارحيتەكتۋرالىق نىسان ارقىلى فرانتسۋز اقىل-ويىن پاش ەتۋدى ارماندادى. ءسويتىپ, ۇكىمەت كۇنى بۇرىن قايتالانباس ەكسپو عيماراتىنا بايقاۋ جاريالادى. 1886 جىلى وتكەن بۇل بايقاۋعا دۇنيە ءجۇزى ساۋلەتشىلەرىنىڭ 107 ارحيتەكتۋرالىق جانە ينجەنەرلىك جوباسى قاتىستى. سول باسەكەدە ينجەنەر گيۋستاۆ ەيفەل باستاعان توپ جەڭىسكە جەتىپ, «ەيفەل مۇناراسىن» سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. گ.ەيفەلدىڭ بۇدان بۇرىن دا مەتالل نىساندارىنىڭ كونسترۋكتورى رەتىندە اتاعى ءمالىم بولاتىن. ءسويتىپ, پاريجدەگى بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ باستى نىسانىن تۇرعىزۋ قۇرمەتى ەيفەلگە تاپسىرىلدى. بولاشاق جوبانىڭ اۆتورى ءوزى تۇرعىزاتىن مۇنارا تۋرالى سول كەزدە بىلاي دەگەن بولاتىن: «مەنىڭ بۇگىنگى كۇننىڭ عىلىمى مەن فرانتسۋز يندۋسترياسىنىڭ قۇرمەتى ءۇشىن وسىعان دەيىن سالىنعان جەڭىمپازدار اركالارىنىڭ بارىنەن بيىك تە وزىق بولاتىن تريۋمفالدىق اركا تۇرعىزعىم كەلدى».
ءسويتىپ, 1887 جىلدىڭ قاڭتارىندا مەملەكەت جانە پاريج مۋنيتسيپاليتەتى گيۋستاۆ ەيفەلمەن شارت جاساسىپ, بولاشاق مۇنارانى وعان 25 جىل مەرزىمگە جالعا بەرەدى. مۇنارانى سالۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان 1,5 ملن. التىن فرانك كولەمىندەگى سۋبسيديا بولىنەدى. بۇل مۇنارانى سالۋعا قاجەتتى قارجىنىڭ 25 پايىزى عانا ەدى. قالعان قارجىنى ەيفەلدىڭ ءوزى تابۋعا ءتيىستى بولدى. ءسويتىپ, 300 جۇمىسشى ەكى جىل, ەكى اي جانە 5 كۇننىڭ ىشىندە 120 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى بارشا ادامزاتتى تاڭداندىرىپ كەلە جاتقان عاجايىپ مۇنارانى تۇرعىزعان بولاتىن. 1889 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا, ياعني قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ور قازىلا باستاعاننان كەيىنگى 26 اي ۋاقىت وتكەندە ەيفەل دەنساۋلىعى ءتاۋىر بىرنەشە شەنەۋنىكتى مۇنارانىڭ باسىنا شىعاتىن 1710 باسپالداقتان تۇراتىن ساتىمەن كوتەرىلۋگە شاقىردى. العاشقى كۇننەن-اق كورمە سيمۆولى بولىپ سانالاتىن مۇنارا قۇرىلىسىنىڭ قارسىلاستارى دا كوپ بولدى. ماسەلەن, گي دە موپاسسان باستاعان فرانتسيانىڭ اتاقتى 47 جازۋشىلارى مەن سۋرەتشىلەرى قول قويىپ, ۇكىمەتكە ارنايى مەموراندۋم جولدادى. وندا «وسى ءبىر الىپ ءتۇتىن مۇرجاسى ءوزىنىڭ ۇسقىنسىز كەيپىمەن ءپاريجدىڭ بۇكىل مەموريالدىق قۇرىلىس نىساندارىنا كولەڭكە تۇسىرەدى. تەمىر ۇيىندىسىنەن تۇراتىن بۇل الىپ مۇرجا ءوزىنىڭ كەسكىنسىز كولەڭكەسىمەن عاسىرلاردىڭ قىمبات ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلاتىن قالامىزدىڭ اشىق اسپانىن كولەگەيلەيدى», دەپ جازىلعان.
الايدا, بارىنە ۋاقىت ءوز باعاسىن بەردى. پاريجدىكتەر بىردەن-اق «تەمىر حانىم» دەپ ات قويىپ ۇلگەرگەن ەيفەل مۇناراسىنىڭ داڭقى بىردەن اسقاقتاي جونەلدى. بۇكىلالەمدىك كورمە جالاۋى جەلبىرەگەن التى ايدىڭ ىشىندە ەيفەل مۇناراسىنا 2 ميلليوننان استام ادام شىعىپ ۇلگەردى. ەيفەل مۇناراسىنىڭ بيىكتىگى 324 مەتر نەمەسە 81 قاباتتان تۇراتىن عيماراتتىڭ بيىكتىگىنە تەڭ. 40 جىل بويى بۇل مۇنارا الەمدەگى ەڭ بيىك ارحيتەكتۋرالىق نىسان بولىپ كەلدى. 1930 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا سالىنعان كرايسلەر بيلدينگ بيىكتىگى جاعىنان ونى باسىپ وزدى. ەيفەل مۇناراسىن شامامەن 4 پلاتفورماعا بولۋگە بولادى. العاشقىسى تومەنگى (جەراستى) پلاتفورماسى, 1-ءشى پلاتفورما (57 مەتر), 2-ءشى پلاتفورما (115 مەتر) جانە 3-ءشى پلاتفورما (276 مەتر). بۇل پلاتفورمالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرى بار. ماسەلەن, ءتومەنگى, جەراستى قاباتىندا مۇنارانى تاماشالاۋعا ارنالعان بيلەتتەر ساتاتىن دۇكەندەر ورنالاسقان. ال ءبىرىنشى پلاتفورمادا گالەرەيالار, ءۇشىنشى پلاتفورمادا استرونوميالىق جانە مەتەورولوگيالىق وبسەرۆاتوريالار جانە فيزيكالىق كابينەتتەر ورنالاسقان. مۇناراعا ورناتىلعان ماياكتىڭ جارىعى 10 كيلومەتر قاشىقتىقتان كورىنەدى.
1889 جىلعى بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ ەيفەل مۇناراسىنان باسقا تاعى ءبىر اتاپ وتەر كەرەمەتى «ماشينالار گالەرەياسى» بولدى. بۇل پاۆيلوننىڭ ۇزىندىعى 420 مەتر بولسا, ەنى 115 مەترگە سوزىلدى. پاۆيلوننىڭ ارحيتەكتۋراسىن فەردينان ديۋتەر مەن ينجەنەر ۆيكتور كونتامەن جۇزەگە اسىردى. پاۆيلوننىڭ قابىرعالارىنداعى الىپ تەرەزەلەر بۇل نىساننىڭ بولات پەن شىنىدان تۇرعىزىلعاندىعىن پاش ەتتى. پاۆيلوننىڭ ىشىنە جىلجىمالى پلاتفورما ورناتىلدى. كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەن ادامدار وسى پلاتفورمالارعا ءمىنىپ, قۇس قاناتى كوتەرىلەتىن بيىكتىكتەن پاۆيلونعا قويىلعان ماشينالار مەن مەحانيزمدەردى تاماشالادى. مۇندا العاش رەت اۆتوموبيلدەردىڭ ۇلگىلەرى تانىستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, كارل بەنستىڭ ءۇش دوڭعالاقتى جانە گوتليب دايملەردىڭ ءتورت دوڭعالاقتى ماشينالارى كورسەتىلدى. سونىمەن بىرگە, توماس ەديسوننىڭ ونەرتاپقىشتىق قۇرالدارى قويىلعان كورمە دە كەلۋشىلەردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ەديسوننىڭ ءوزى بولسا, وسى كورمەنى تاماشالاۋعا ارنايى كەلىپ, فرانتسۋز ينجەنەرلەرىنىڭ الدىندا ءسوز ءسويلەدى. گ.ەيفەل باستاعان فرانتسۋز ينجەنەرلەرى اتاقتى ەديسوننىڭ قۇرمەتىنە داستارقان جايدى. وسى داستارقان ءمازىرىنىڭ ۇستىندە 70 جاستاعى ش.گۋنو ءوزىنىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىن ورىندادى.
سونىمەن بىرگە, كورمە شەڭبەرىندە بىرنەشە مامانداندىرىلعان تاقىرىپتىق كورمەلەر وتكىزىلدى. ونىڭ ىشىندە «ەڭبەك قۇرالىنىڭ تاريحى» اتتى كورمەدە تاس ءداۋىرىندەگى ادامداردىڭ تاس بالتاسىنان باستاپ, سول كەزدەگى عىلىم جەتىستىكتەرى بولىپ تابىلاتىن كولىك قۇرالدارى مەن ەلەكتر ماشينالارىنا دەيىن كورىنىس تاپتى. ال «ادام باسپاناسىنىڭ تاريحى» اتتى كورمەدە ءار ءداۋىردىڭ ادامدارى قولدانعان قىرىقتان استام باسپانالاردىڭ ۇلگىسى كورىنىس تاپتى. سونىمەن بىرگە, وسى جادىگەرلەردى ۇيىمداستىرۋشىلار يەن كوپىرىنىڭ ەكى جاعىنا بارلىق حالىقتاردىڭ بارلىق عاسىرلاردا مەكەن ەتكەن تۇرعىن-جايلارىن كورسەتۋ ماقساتىمەن بىرنەشە قالاشىقتار تۇرعىزدى.
1889 جىلعى بۇكىلالەمدىك كورمەنى التى ايدىڭ ىشىندە 31 ميلليون ادام تاماشالادى. بۇل 1878 جىلعى كورمەنىڭ كورسەتكىشىنەن ەكى ەسە جوعارى. پاريج كورمەسىن تاماشالاۋعا 1,5 ميلليوننان استام شەتەلدىك قوناقتار كەلگەن. 1889 جىلعى پاريج كورمەسى ماڭىزى مەن عىلىمي جەتىستىكتەرى تۇرعىسىنان بۇرىنعى كورمەلەردەن كوش ىلگەرى وزىق شىققانىن سول كەزدەگى باسىلىمداردىڭ بارلىعى ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
