جولدىڭ قاشىقتىعىنا قاراماستان, قيان شەتتەگى اۋىلعا تەز-اق جەتتىك. كەيۋاناعا كوپتەن بەرى جولىعۋدى نيەت ەتسەك تە, ءساتى تۇسپەي جۇرگەن. بۇل جولعى ساپارىمىز وڭىنان وڭعارىلدى. «ىزدەگەنگە – سۇراعان». الىس جولدان ورالعان بەتى ەكەن. ءتىپتى, بەل جازىپ تا ۇلگەرمەگەن. ءىسساپار الدىندا اپايدىڭ ۇلكەن ۇلى داۋىلبايمەن حابارلاسقانىمىزدا: «انامىز 10 قۇرساق كوتەرگەن. ولاردان 7-ءۋى امان. ءىنىمىز بۇركىت ەكى مۇشەلىندە جول اپاتىنان قايتىس بولىپ, ارتىندا التىن اتتى التىن اسىقتاي قىزى قالعان. ارداقتى نەمەرەسىن ءوز قولىممەن ۇزاتامىن دەپ تۇمەن جاققا جولاۋشىلاپ كەتكەن. ءوزىمىز دە ەلەگىزىپ توسىپ وتىرمىز. بۇگىن كەلەتىن كۇنى. انامىز ۋادەگە بەرىك», دەگەن سوڭ اتتىڭ باسىن ادەيىلەپ بۇرعانبىز. اجەي جايلى جان جادىراتار جىلى سوزدەردى سىرتتاي ەستىپ, اسىرەسە, سۋىرىپسالما اقىندىق ونەرى مەن شەجىرەگە شەشەندىگىنە جاقسى قانىققانبىز. «جاقسىدا جاتتىق جوق» دەگەن. ادەمى ءجۇزىن ورمەكشىنىڭ تورىنداي ءارلى-بەرلى شىرماعان ءاجىم بولماسا, 80-ءنىڭ سەڭگىرىنە جەتتى دەۋ قيىن. «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە سىنى كەتپەيدى» دەگەننىڭ ءبىر مىسالىن ءبىز وسىلاي كەزىكتىردىك.
جولدىڭ قاشىقتىعىنا قاراماستان, قيان شەتتەگى اۋىلعا تەز-اق جەتتىك. كەيۋاناعا كوپتەن بەرى جولىعۋدى نيەت ەتسەك تە, ءساتى تۇسپەي جۇرگەن. بۇل جولعى ساپارىمىز وڭىنان وڭعارىلدى. «ىزدەگەنگە – سۇراعان». الىس جولدان ورالعان بەتى ەكەن. ءتىپتى, بەل جازىپ تا ۇلگەرمەگەن. ءىسساپار الدىندا اپايدىڭ ۇلكەن ۇلى داۋىلبايمەن حابارلاسقانىمىزدا: «انامىز 10 قۇرساق كوتەرگەن. ولاردان 7-ءۋى امان. ءىنىمىز بۇركىت ەكى مۇشەلىندە جول اپاتىنان قايتىس بولىپ, ارتىندا التىن اتتى التىن اسىقتاي قىزى قالعان. ارداقتى نەمەرەسىن ءوز قولىممەن ۇزاتامىن دەپ تۇمەن جاققا جولاۋشىلاپ كەتكەن. ءوزىمىز دە ەلەگىزىپ توسىپ وتىرمىز. بۇگىن كەلەتىن كۇنى. انامىز ۋادەگە بەرىك», دەگەن سوڭ اتتىڭ باسىن ادەيىلەپ بۇرعانبىز. اجەي جايلى جان جادىراتار جىلى سوزدەردى سىرتتاي ەستىپ, اسىرەسە, سۋىرىپسالما اقىندىق ونەرى مەن شەجىرەگە شەشەندىگىنە جاقسى قانىققانبىز. «جاقسىدا جاتتىق جوق» دەگەن. ادەمى ءجۇزىن ورمەكشىنىڭ تورىنداي ءارلى-بەرلى شىرماعان ءاجىم بولماسا, 80-ءنىڭ سەڭگىرىنە جەتتى دەۋ قيىن. «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە سىنى كەتپەيدى» دەگەننىڭ ءبىر مىسالىن ءبىز وسىلاي كەزىكتىردىك.
– ءتۇپ ەلىم – قوستاناي. كەرەيدىڭ سامايىنان تارايمىز. شايكە دەگەن كىسىنىڭ قىزىمىن. اكەم اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ كەتە بارعان. باستاپقىدا امان شىعىپ, ەكىنشى رەت قامالعان. سودان ورالماعان. «جاۋ جاعادان العاندا ءبورى ەتەكتەن» دەمەكشى, اعايىننىڭ كورە الماۋشىلىعى, ىشتارلىعى اكەمدى كەسكەن تەرەكتەي سۇلاتىپ سالعان. اكەم ۇستالعاندا شەشەم 4 بالامەن اڭىراپ قالعان. مەن 3 جاستامىن, ءتۇر-ءتۇسى ەسىمدە جوق. ەش سۋرەت قالماعان.
– داريعا اپا, شاماسى, اكەڭىز اتقامىنەر بولعان عوي. كوبىنە ەلدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارى يتجەككەنگە ايدالىپ, اتىلىپ كەتتى ەمەس پە؟
اكەم – ءبىر كىندىكتەن تاراعان 9 ۇل, 4 قىزدىڭ ەكىنشىسى. ءبارى دە وقىعان-توقىعان, ەتى ءتىرى بولعان. 2-ءۋى سوعىستان ورالمادى. قالعاندارى ءومىردىڭ شىجىعىن دا, قىزىعىن دا كوردى. الدى 90 جاستان استى. توپىراقتارى تورقا بولسىن! اكەم وكىمەتتىڭ دە, ءدىننىڭ دە وقۋىن تاۋىسقان. قۇداي جولىن قاتتى قادىرلەگەن. سۇيەگى قوستانايدا قالدى دەپ ەستيمىز. شەشەم تۇرمەگە ىزدەپ بارسا, «جوق, ومىردەن وتكەن» دەپ شورت قايىرعان.
– رەسەيگە قالاي ءوتىپ جۇرسىزدەر؟
– اكەمنىڭ جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتەتىندەي پىسىق ءىنىسى احمەتقالي بىزگە كوپ كومەكتەستى. قۋدالاۋ-قۋعىنداۋدان امان الىپ قالۋ ءۇشىن باس ساۋعالاپ, ءىش جاققا الىپ وتكەن. ءوزى قۇجاتقا الەكسەي بولىپ جازىلىپ, وكىمەتتىڭ مالىن باقتى. ەكى وتباسىن اسىراپ-ساقتادى. ول كەزدەرى ارتتان قۋعىن كەلە مە دەگەن قاۋىپ, سەكەمنىڭ ءالى سەيىلمەگەن كەزى. ىنىلەرى اكەمە امانىڭدا قاراڭدى باتىر دەگەن. سوندا ساۋ باسىمدى نەگە قاشقىن قىلامىن دەپ جۇمىسىن اتقارىپ وتىرا بەرگەن.
الدىمەن ابات, ودان ءارى سولداتسكي دەگەن جەرگە باردىق. ول جاقتا كوپ ايالداماي كەرى ورالدىق. سويتسەك, قىزىل كەڭەستىڭ ۇزىن قۇرىعىنان جاسىرىنىپ, ءىز جاسىرعان لاجسىز امالدارى ەكەن. سوسىن سالىپ ۇرىپ تۇمەنگە تارتتىق. كەيىن قوستانايدىڭ ۇزىنكولىندە تۇراتىن اكەمنىڭ ءىنىسى مال جيناپ, فەرما اشىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ, ۇباپ-شۇباپ سوندا باردىق. وسىلاي ءارلى-بەرلى سابىلىپ, كوشىپ جۇرگەنىمىزدە بويجەتىپ قالعانىمدى دا بىلمەي قالىپپىن. قاراۋىلدىڭ شياپ دەگەن جىگىتىنە ۇزاتتى. جالعىزتاۋ ماڭى اتا-بابا قونىسى دەلىنگەنىمەن, تۇمەندە تۋعان كورىنەدى. ۇركىنشىلىك جىلدارى بۇلار دا اۋا كەتكەن بولسا كەرەك. ءبىر شاڭىراق استىندا 55 جىل وتاستىق. ۇل-قىز ءوسىرىپ, ازامات قاتارىنا قوستىق. توپىراق اتا-بابا جۇرتىنان بۇيىرسا دەگەن ارمانى قابىل بولدى. 2005 جىلى رەسەيدەن ءبىرجولا قونىس اۋدارىپ, تۇرىپ جاتقان جايىم بار, قاراعىم!
– اتا-بابا قونىسىنا ەرتەرەك ورالمادىڭىزدار ما؟
– قانشا جەردەن جات جۇرت دەسەك تە, ەكىنشى اتامەكەنىمىزگە اينالعانىن نەسىنە جاسىرايىن. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى تاڭدايدان كەتپەس» دەمەكشى, زاماننىڭ بۇرالاڭ-سوقپاعىندا پانا بولدى. سودان ورنىعىپ قالدىق. انە-مىنەمەن ۋاقىت وتە بەردى. ۇيرەنىسىپ قالعاننان كەيىن قيمايدى ەكەنسىڭ. قايىناتامنىڭ, قايىنەنەمنىڭ, دۇنيەدەن وتكەن بالالارىمنىڭ زيراتى سوندا. رەسەيدە 2 ۇل, 1 قىزىم وتباسىلارىمەن قالدى. قالعاندارى قازاقستاندا تۇرادى. ءبىرى اقتوبەدە, ءبىرى نوۆويشيمدە دەگەندەي. ءۇيدىڭ تۇڭعىشى داۋىلبايىم مەن كەلىنىم ءلايلام قاسىمدا, قولقانات. ەكى شاڭىراق دەگەن اتى عانا, ايتپەسە, ىرىسىمىز دا, نەسىبەمىز دە ورتاق, بولىنگەن ەمەس.
سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كەلسەم دە, ءالى كۇنگە دەيىن شالىمنىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي وتىرمىن. جارىقتىق ءبىر كىندىكتەن جالعىزدىقتىڭ زارىن تارتتىم. بالالار ۇيلەنسە, ەنشىسىن بەرىپ, بولەك وتاۋ ەتىپ شىعار. ودان جاماندىق كورمەيسىڭ, دەپ وتىراتىن. ەكەۋمىز دە جاستايىمىزدان قارا جۇمىسقا جەگىلىپ وستىك.
– ەل ءىشى ءسىزدىڭ سۋىرىپسالما ايتىسكەرلىك ونەرىڭىز بەن شەجىرەگە جۇيرىكتىگىڭىزگە, يماني, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى قاتتى ۇستاناتىن قالپىڭىزعا, كەيىنگىلەرگە ءتالىم بولارلىق ۇلگىلى ونەگەلەرىڭىزگە ءتانتى.
– ەڭبەككە ۇيرەنىپ قالعان ادەت قالماي كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە ازىن-اۋلاق ۇساق مال ۇستايمىن. قۇس وسىرەمىن. ۇل-قىزدارىم بەسىك جىرىن تىڭداپ, انا الديىمەن وسكەندىكتەن, شۇكىرشىلىك, شەتىنەن يبالى, تاربيەلى. كۇيەۋ بالالارىم دا, كەلىندەرىم دە «اپالاپ» قۇراق ۇشىپ تۇرادى. قولىمدى جىلى سۋعا مالىپ, نەمەرە-شوبەرە قىزىقتاپ وتىرمىن. قانشا قيىنشىلىقتى باستان كەشىرسەم دە, ەش وكىنبەيمىن. «بارعا – قاناعات, جوققا سالاۋات ايتىپ ۇيرەنىپ قالعان ءبىزدىڭ بۋىن جالعان دۇنيەنىڭ قادىرىن جاقسى بىلەدى. جاستار وسى جاعىن ۇمىتپاسا ەكەن دەگەن تىلەگىمدى كۇندە قايتالايمىن. ەلىمىز تىنىش, تۇرمىسىمىز باقۋاتتى بولعاي!
جەر-دۇنيە وسىنداي رۋحى مىقتى انالاردىڭ الديىمەن تەربەتىلىپ, تىرشىلىك نارىنە بولەنىپ تۇرعانداي كورىنەدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى,
توقسان بي اۋىلى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن تالعات تانىباەۆ.
