ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەگى تۋرالى ەرەكشە ايتىپ, جاستار تاربيەسىندەگى ۇلەسىنە توقتالعان ەدى. سول القالى جيىننان كەيىن مەن بۇكىل ءومىرىن ۇستازدىق قىزمەتكە ارناعان اكەم تۋرالى وي-تولعامىمدى جازۋعا نيەت ەتتىم. ءيا, ۇستازدىق – ۇلى ۇعىم. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, ۇلتىنىڭ ۇلى تۇلعاسى ماعجان جۇماباەۆ ءوزىنىڭ «پەداگوگيكا» اتتى ەڭبەگىنىڭ بەتاشارىن: «قازاقتىڭ قانى بار, جانى ءبىر جولباسشىسى – مۇعالىم... التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, قادىرلى ورىن – مۇعالىمدىكى» دەپ باستاعان ەكەن.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەگى تۋرالى ەرەكشە ايتىپ, جاستار تاربيەسىندەگى ۇلەسىنە توقتالعان ەدى. سول القالى جيىننان كەيىن مەن بۇكىل ءومىرىن ۇستازدىق قىزمەتكە ارناعان اكەم تۋرالى وي-تولعامىمدى جازۋعا نيەت ەتتىم. ءيا, ۇستازدىق – ۇلى ۇعىم. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, ۇلتىنىڭ ۇلى تۇلعاسى ماعجان جۇماباەۆ ءوزىنىڭ «پەداگوگيكا» اتتى ەڭبەگىنىڭ بەتاشارىن: «قازاقتىڭ قانى بار, جانى ءبىر جولباسشىسى – مۇعالىم... التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, قادىرلى ورىن – مۇعالىمدىكى» دەپ باستاعان ەكەن.
شىنىندا, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان مۇعالىمدىك ماماندىقتىڭ قاشاندا ءجونى بولەك. ۇستازدان ءبىلىم الىپ, تاربيە ۇيرەنبەگەن ءبىر پەندەنى وسى كۇنى جەر بەتىنەن كەزدەستىرە الماسىڭ انىق. مەنىڭ دە اكەم قابدىراش كەنەباي ۇلى دا سونداي قادىرلى ماماندىقتىڭ يەسى بولعان. الدىنان مىڭداعان شاكىرت ءتالىم الىپ, تاعىلىم ۇيرەنگەن. يمانعا ۇيىپ, قۇدايدان كۇدەرىن ۇزبەگەن, اللا الدىندا كۇنالى بولماسام دەپ اق ءجۇرىپ, ادال باسقان ازامات ەدى. وعان ول كىسىنىڭ ارتىندا قالعان جازبالارىن وقىعاندا كوز جەتكىزۋگە بولادى. مىسالى, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى الاپات اشتىققا بايلانىستى قالدىرعان ەستەلىگىن «ءبىسمىللاھىر-ءراحمانىر-راحيم» دەپ باستاپ, «1932 جىلعى اقمولا وبلىسى بالقاشىن اۋدانى, قىزىل وكتيابر كولحوزىندا دۇنيەگە كەلدىم. ول كەزدەگى ەل باسىنا تونگەن سۇراپىل ناعىز قيامەت-قايىم ەكەنىن كەيىن ەستىپ ءبىلدىم. سۇراپىل دەيتىن سەبەبىم, سول جىلدارى ەل ازىپ-توزىپ, اشارشىلىققا دۋشار بولىپ قاتتى قينالىپتى. اكەم كەنەباي توقتار ۇلى اۋىلدىڭ ايتۋلى ەل سىيلاعان اقساقالى, ەرتەدە تۇركىستاننان 25 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قارناق دەگەن قالادا ءدىني وقۋ وقىعان ادام ەدى. وقۋىن اياقتاپ ەلگە كەلگەن سوڭ حالىق ونى تەرىساققان اۋىلىنا يمام ەتىپ سايلاعان. تەرىساققاندا مەشىت بولىپتى. سول مەشىتتە اكەم ساباق بەرگەن», دەپ ۇستازدىق شەبەرلىگىنىڭ تامىرى ارىدە اكەسىنەن باستاۋ الاتىنىن العا تارتىپ, اناسى ءاتىش ەلگە تانىمال قاڭتارباي قاجىنىڭ قىزى ەكەنىن اتاپ ايتقان.
1953 جىلى باستالعان مۇعالىمدىك قىزمەتىنە دەيىن اكەم ءبىراز جولدان ءوتىپتى. اۋىلداعى باستاۋىش مەكتەپتەن سوڭ اۋدانداعى جەتى جىلدىق ءبىلىم ۇياسىن بىتىرگەن. سول كەزەڭدى ەسكە ءتۇسىرگەندە: «كۇن كورىس قيىن بولدى. شارۋاعا ەرتە ارالاستىق. سول جىلدارى بالا-شاعا جاس-كارى – ءبارىمىز دە ەگىن باسىنا شىعاتىنبىز. مەن دە ءبىر ءۇزىم نان, ءبىر قۇتى ايرانىمدى الىپ, اكەمنەن قالماي, قابىرعام قايىسسا دا كۇنۇزاق جۇمىسقا ارالاساتىنمىن», دەيتىن.
مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ قاراعاندى قالاسىنداعى مۇعالىمدەر دايىندايتىن ينستيتۋتقا ءتۇسىپتى. ول تۇستاعى قيىن كەزەڭدەر دە اكە ەستەلىگىندە جان-جاقتى باياندالعان. وقۋدى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن سوڭ, جولدامامەن ەشىم جەتى جىلدىق مەكتەبىنە كەلىپ, مۇعالىمدىك قىزمەتىن باستاپتى. ونىڭ العاشقى قادامىنان-اق العىرلىعى مەن الىمدىعى مىقتى بولعانىن زامانداستارى بىلايشا باياندايدى. «قابدىراش ءوز قىزمەتىنە بەرىلگەن, ادامدىعى مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مول, مادەنيەتتىلىگى ەرەكشە جان بولاتىن. ول وسىنداي يناباتتىلىعىمەن ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولا ءبىلدى», دەيدى ارىپتەسى ق.ايتجانوۆ اعاي. ءبىلىم بىلىگىمەن كوزگە تۇسكەن ول مۇعالىمدىكتەن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە كوتەرىلەدى. بالانىڭ جاقسى بولۋى ۇستازدىڭ ۇلگىسىنەن دەسەك, اكەم قابدىراش كەنەباي ۇلىنىڭ ۇل مەن قىزدى تاربيەلەۋدەگى ۇلگىسى, ادىسكەرلىگى, ءادىسناماسى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزەدى. ول تۋرالى مەرزىمدىك باسىلىمداردا ءىلتيپاتتى ماقالالار شىعا باستايدى. سونداي ءبىر جىلى دۇنيە «تورعاي تاڭى» گازەتىندە «شاكىرت باعبانى» دەگەن اتپەن جاريالانادى. سول ماقالادان ءۇزىندى وقىپ كورەلىك. «قابدىراشتىڭ وقۋشىلاردى ەڭبەككە تاربيەلەۋ ونەگەسى ءبىر توبە. جازعى دەمالىس كەزىندە وقۋ-تاربيە جۇمىسىن ەڭبەكپەن ۇشتاستىرىپ, بالالاردى باسقارىپ, سوۆحوز شارۋاشىلىعىنا ارالاسادى. ...1958 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» تراگەدياسىن دايىنداۋ بارىسىندا, باستى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى – اتاقتى بي قارامەندە ءرولىن ويناپ, قويىلىمعا ءوز ۇلەسىن قوسادى. وسى جىلدارى شىعارماشىلىق ساپارمەن ەسىل, تورعاي وڭىرىنە كەلگەن اتاقتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆپەن جانە اقىن حاميت ەرعاليەۆپەن مەكتەپتە كەزدەسۋ كەشىن وتكىزگەن. ابزال اعالار ۇستازداردىڭ ەڭبەگىنە ءدان ريزا بولىپتى», دەپ وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە اكەمنىڭ جاس مۇعالىمدەرگە جاساعان قامقورلىعىن تاراتا ايتىپ, تالاپكەرلەردىڭ ويلاۋ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ جولىنداعى ءىس تاجىريبەسىنە كەڭىنەن توقتالىپتى. اسىرەسە, قىزمەتتەس ارىپتەستەرىمەن, شاكىرتتەرىمەن, اتا-انالارمەن جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى جان-جاقتى باياندالعان. مەن اكەمنىڭ وسىنداي ەرەكشە قاسيەتتەرىنە تەك ءتانتى بولىپ قانا قويماي, ماقتانىشپەن وزگەلەرگە, كەيىنگى جاستارعا ۇلگى ەتىپ ايتىپ جۇرەمىن.
ارداقتى اكەمىز الپىسقا كەلگەن تۇستا قىرىق جىلعا تاياۋ ەتكەن ەڭبەگى, توككەن تەرى اقتالىپ, شاكىرتتەرى ەرەكشە ءىلتيپات كورسەتكەن. 1967 جىلى مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەر ول كىسىگە التى شۋماق ولەڭ جولدارىن ارناپتى. سونىڭ ءبىر شۋماعىن مىسالعا كەلتىرەر بولسام: «ۋا, اعا, بىزدەر ءۇشىن ازاماتسىز ورنى بولەك, ومىردە ونەگەدەن ورگەن ورنەك. ءسىز بۇگىن دۇبىرلەتىپ شىعىپ تۇرسىز, الپىستىڭ اسۋىنا قۇلاش سەرمەپ!», – دەپ تۇيىندەپتى شاكىرتتەرى.
«اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس. ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا. ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا», دەپ اباي ايتقانداي, قىرىق جىلعا تاياۋ ەتكەن ەڭبەگى ەڭ ءبىرىنشى شاكىرتتەرىنىڭ, جالپى جۇرتتىڭ ءىلتيپاتىنا بولەندى. «وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاندى. سول تۇستاعى وقۋ مينيسترلىگىنىڭ, كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ الدەنەشە رەت قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى. «اعا مۇعالىم» اتاعىن الىپ, سول كەزدەگى وداقتىق ماڭىزى بار زەينەتكە شىقتى.
ۇستازدان شاكىرت وزباسا, قوعام دامىمايتىنى بەلگىلى. مەنىڭ ارداقتى اكەمنەن ءبىلىم العان ءار جىلدارداعى ۇرپاقتار بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. ولار اركەز «قابدىراش كەنەباي ۇلىنان العان ءبىلىم مەن تاربيە ءبىزدى ارقاشان بيىكتەرگە باستاۋمەن كەلەدى. ۇستازعا دەگەن ىزگى نيەتىمىزدى ادال ەڭبەگىمىزبەن اقتاۋدامىز. ونداي جانى جايساڭ, كوڭىلى كوكتەم شۋاعىنداي مەيىرىمدى جاندى استە ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز سونداي اسىل اعادان وقىعانىمىزدى ۇل-قىزىمىزعا ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەمىز», دەيدى ۇستازدارىنا ءىلتيپات تانىتىپ. ال ارداقتى اكەم ءبىر ەستەلىگىندە شاكىرتتەرى تۋرالى: «وزىنەن وزعان شاكىرتى بار ۇستاز – ارمانسىز!» دەگەن ەكەن ءبىر عۇلاما. مەن دە وزىمنەن وزعان شاكىرتتەرىمدى كورگەندە, نە جاقسى ىستەرىممەن تانىلعان تۇستا اتتارىن ەسكە ءتۇسىرىپ ەرەكشە ءسۇيسىنىپ, تاۋبە, دەپ تاماشا سەزىمگە بولەنىپ وتىرامىن», دەگەن ەدى. وسىنداي ارداقتى اكەنىڭ ۇرپاعى بولۋ ءبىز ءۇشىن ماقتانىش. مەن – ءبىزدى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي ءوسىرىپ, قاتارعا قوسقان, ءوزىنىڭ ۇل-قىزدارىنا بىزگە عانا ەمەس, شاكىرتتەرىنە ارداقتى بولعان اكەمىز قابدىراشقا شىنايى بالالىق سەزىمىمىزدى ءبىر شۋماق ولەڭمەن جەتكىزىپ, ماقالاعا ءتۇيىن قويسام دەيمىن.
تەك شاراپات كورگەن ءدايىم الدىنان,
سەنىڭ بەينەڭ اتاتۇعىن – تاڭ قىلاڭ.
ۇرپاقتارىڭ سەنى ماقتان ەتەدى,
اسىل اكەم بالاپانداي باۋلىعان.
ءساليمان قابدىراشقىزى.
