مارينا تسۆەتاەۆا 1892 جىلدىڭ 8 قازانىندا (قۇجات بويىنشا 26 قىركۇيەك) ماسكەۋدە, زيالى وتباسىندا دۇنيە كەلدى. زەرەك قىز التى جاسىنان باستاپ ءۇش تىلدە: ورىس, نەمىس, فرانتسۋز تىلىندە ولەڭ جازا باستايدى. ول كەزدە ورىس قوعامىندا فرانتسۋز تىلىندە سويلەۋ اريستوكراتتىقتىڭ بەلگىسى بولاتىن. اكەسى ەۋروپادا بەدەلى بار ونەرتانۋشى, پۋشكين مۋزەيىنىڭ نەگىزىن قالاعان ادام بولىپتى. اناسى مارينانىڭ جان-جاقتى بولۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى, ول شەت تىلدەردە ەركىن سويلەپ قانا قويعان جوق, مۋزىكامەن دە اينالىستى. ون ءبىر جاسىندا «كىتاپ ۇستەلىم» دەگەن داستان جازدى. ول, اسىرەسە, پۋشكينگە ەرەكشە قۇمارتقان («مەنىڭ پۋشكينىم» ماقالاسىمەن بەلگىلى). ء«ۇش جاسىمدا پۋشكيننىڭ ولىمىنە قايعىراتىن ەدىم», «مەنىڭ بالالىق شاعىم پۋشكيننەن قالعان ىزبەن ءجۇرۋ سياقتانادى» دەپ جازادى اقىن.
تسۆەتاەۆا ولەڭدى التى جاسىنان باستاپ جازدى دەلىنەدى. ال ون التى جاسىنان جاريالانا باستاپتى. العاشقى پوەتيكالىق جيناعى جەكە ءوزىنىڭ قاراجاتىنا («ۆەچەرني البوم») 1910 جىلى 500 دانامەن باسىلىپ شىقتى. جىلى پىكىرلەر ايتىلدى. ەكى جىلدان كەيىن «سيقىرلى شام» («ۆولشەبنىي فونار») جارىق كوردى. وعان قاتىستى پىكىرلەر سىني بولدى. وسىلايشا ونىڭ ولەڭدەرىن تۇكپىر-تۇكپىردەگى ولەڭسۇيەر وقىرمان وقي باستادى. ادەبي ورتادا «بۇل قانداي ەرەكشە اقىن؟!» دەگەن ءسوز جەلدەي ەستى. ونىڭ شىعارماشىلىعىنا ماسكەۋلىك سيمۆوليستەر اسەر ەتسە, ەرتە ولەڭ جازا باستاۋىنا نيكولاي نەكراسوۆ, ۆالەري بريۋسوۆ پەن ماكسيميليان ۆولوشيندەر ەرەكشە ىقپال ەتكەن.
ول ءوز شىعارماشىلىعىندا پوەزيا مەن مۋزىكانىڭ ۇندەستىگىن ەمەس, پوەزيانىڭ, شىن مانىندە مۋزىكا ەكەنىن دالەلدەدى. بالكي, تسۆەتاەۆانىڭ بالا كەزىندەگى مۋزىكاعا دەگەن اۋەسى اقىندىعىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزگەن بولار. ناتيجەسىندە, ول پوەزيادا «مۋزىكالىق قۇبىلىس» تۋدىردى.
جارىق كۇندى مەن دەمەگەنىڭىز ۇنايدى,
جان دەرتىمدى ەمدەمەگەنىڭىز ۇنايدى.
تارتىلىستىڭ تاڭعاجايىپ زاڭىنا
بويۇسىنىپ,
كونبەگەنىمىز ۇنايدى.
ءتىل بەزەمەي,
كۇنادان پاك بالاشا
قىزىق,
ءارى بۇزىق بولعان ۇنايدى.
ءھام قىزارماۋ –
قولدارىمىز جاناسسا,
جاسىرا الماي جالىن
اتقان سىڭايدى.
(اۋدارعان گۇلنار سالىقباي)
قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن اقىننىڭ ءومىرى كۇرت وزگەرەدى. جوقشىلىقتان باعا الماي ينتەرناتقا بەرگەن قىزى اشتان ولەدى. اقتاردىڭ قاتارىندا كەتكەن كۇيەۋى سەرگەي ەفروننىڭ سوڭىنان بارامىن دەپ ەلدەن قۋىلىپ, 17 جىل شەتەلدە تەنتىرەدى. سول كەزدەگى جۇيە تابيعاتىنان تالانتتى, بىربەتكەي, شىنايى قانشاما اقىن-جازۋشىنىڭ تاعدىرىن سىنادى ەكەن؟..
پراگادا ءۇش جىل تۇرىپ, كەيىن ءپاريجدى پانالادى. سونداعى بار تابىسى – توقىما توقىپ ساتۋ, ودان قالسا, جيىنداردا ولەڭ وقۋدان تۇسەتىن ازعانتاي اقشا بولاتىن. كەيىن ول پاريجگە دە «سىيمادى», ەلىنە قايتۋعا بەكىندى.
الايدا جاقسى ءومىردى ىزدەپ كەلگەن اقىنعا رەسەيگە ورالۋ جاقسىلىق اكەلمەدى. الدىمەن قىزى تۇتقىندالىپ, كوپ وتپەستەن كۇيەۋى قاماۋعا الىنىپ, اتىلادى. اقىننىڭ 1940 جىلى ءوزى باسپاعا دايىنداعان ولەڭدەر كىتابى جارىق كورگەن جوق. بۇل جىلدارى اقىن, نەگىزىنەن اۋدارمامەن اينالىسىپ ءجۇردى. شارل بودلەردىڭ ايگىلى ولەڭى دە («پلاۆانيە») وسى ۋاقىتتا تارجىمالانعان. كەيىن ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا تسۆەتاەۆا مەن ۇلىن تاتارستانعا جەر اۋدارادى. اقىننىڭ بۇدان كەيىنگى جاعدايى ءتىپتى ناشارلاعان.
«مەنى «ليتفوندتىڭ» اسحاناسىنا ىدىس جۋشى ەتىپ جۇمىسقا الۋىڭىزدى وتىنەمىن». جوقشىلىقتان جەڭىلگەن اقىن ولەرىنىڭ الدىندا «ليتفوندتىڭ» ديرەكتورىنىڭ اتىنا وسىنداي ءوتىنىش جازىپتى. ونىڭ ادەبيەتتەگى شەنەۋنىكتەرگە جازعان ءوتىنىشى ارحيۆتە ساقتاۋلى تۇر. ياعني مارينا تسۆەتاەۆا «ليتفوندتىڭ» اسحاناسىندا ىدىس جۋعان جوق. ول ءوز تاڭداۋىن جاسادى.
اشتىق, جۇمىسسىزدىق, جاقىنىنان ايىرىلعان جالعىزدىق – ءبارى-ءبارى تسۆەتاەۆانىڭ «جالعىزسىراپ جابىرقاعان رۋحىن» ءسوندىردى, كەربەز داۋسىن ءوشىردى. جۇرەكتەگى ورەكپىگەن, نازدانعان, ساعىنعان ولەڭدەرى كوزىنەن بۇل-بۇل ۇشتى. ول تاعدىرىنداعى قولدان جاسالعان قيىندىقتاردان ءوز-ءوزىن قۇتقارا المادى. «مەنىڭ جانازام اۋەدە بولادى» دەپ جازعان اقىن قاتەلەسىپتى. 1941 جىلدىڭ 31 تامىزىندا مارينا تسۆەتاەۆا ءوز-وزىنە قول جۇمسادى. قوعامى ءماجبۇر ەتتى. سول ماڭداعى زيراتقا جەرلەنگەن. ال قابىرى بەلگىسىز.
جارتى عاسىرلىق ومىرىندە ول سەگىز جۇزدەن اسا ليريكالىق ولەڭ, ون جەتى پوەما, سەگىز پەسا, 50-گە جۋىق پروزالىق شىعارما جانە 1000-نان اسا حات جازىپتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دەرەك تەك انىقتالعانى عانا, كوپ جازبالارى (اسىرەسە, حاتتارى) ءالى كۇنگە دەيىن تابىلىپ كەلەدى.
اقىننىڭ پروزاسى جونىندە رۋحاني ءھام ومىردەگى دوسى, ادەبيەتشى دميتري سۆياتوپولك-ميرسكي اعىلشىن تىلىندە شىققان كىتابىندا: «ورىس تىلىندە جازىلعان ەڭ سوراقى شىعارما», دەپ ءادىلىن ايتادى. ال پوەزيا اقىننىڭ ناق ءوزى ىسپەتتەس.
تسۆەتاەۆانىڭ ءتىلى مەن تىنىس بەلگىلەرىن ويناتىپ وتىرىپ, ولەڭدى ءبىر تولقىتىپ, ءبىر شايقالتىپ ءورۋى بارىنە جاڭالىقتاي ەرەكشە سەزىلدى. ءتىپتى ولەڭدەگى تۇراقسىزدىعى بىرەۋدى تاڭعالدىرسا, بىرەۋدىڭ كوڭىلىن قالدىردى. ال ادەبيەتشىلەر ول ءوزىن-ءوزى قاتتى باقىلاعان اقىن دەيدى. «ەگەر, بايىپتاساق, ول – XX عاسىرداعى ورىس پوەزياسىنىڭ ەڭ ءىرى ءفورماليسى. ونىمەن سالىستىرعاندا, حلەبنيكوۆ پەن ماياكوۆسكي اسا ۇلكەن مانگە يە بولماي قالادى. تسۆەتاەۆا – پاستەرناكتان اسقان فورماليست».
ءبىر-بىرىنەن ىزدەگەندەي ەم-داۋا,
تەرەزەمنىڭ الدىنداعى قوس اعاش.
اعاش – كارى,
ءۇي دە كونە,
مەن عانا
جاس بولعاسىن قالاي كوڭىل بوساماس.
الاساسى قول سوزادى بارىنشا –
ايەلدەرشە,
جانىن اياۋ جوق وندا –
سەرىگىنە –
سۇيەنىسەر جارىنشا –
بيىگىنە,
بالكىم سورلى ودان دا.
قوس اعاشتىڭ ءوتىپ جاتىر
جاز-قىسى,
ءبىر-بىرىنە ۇمتىلۋمەن بار كۇنى.
وسى بولار تارتىلىستىڭ ناز كۇشى –
ۇمتىلادى,
جاراتقاننىڭ جارلىعى:
ءبىر-بىرىنە ۇمتىلادى بارلىعى.
(اۋدارعان گۇلنار سالىقباي)
تسۆەتاەۆا سوڭعى ولەڭىنىڭ سوڭعى جولىندا – «شاقىرىلماعان بارىنەن دە قايعىلى» («نەپوزۆاننايا – ۆسەح پەچالنەي») دەپ مۇڭايادى. اقىننىڭ اتى مەن ءومىرى جالا مەن جابىردەن تازارىپ, تسۆەتاەۆالىق جازۋ عانا قالعان كەزدە «ونى شاقىردى». ول ءوزى ارمانداعان جاڭا ءومىرىن ءسۇردى: «ماعان ولاردىڭ مەنى جاقسى كورگەندەرى كەرەك. ناندى قالاي قاجەت ەتسە, مەنى دە سولاي ىزدەسىن». سولاي بولدى دا.
اندەرسەن: «ەرتەگىلەرىمە ءومىرىمنىڭ قۇنىن تولەدىم» دەيدى. جازۋ ءۇشىن, جاقسى جازۋ ءۇشىن, ءتىپتى ءوز قالاۋىنشا تىنىش ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تسۆەتاەۆا دا ءوز ومىرىمەن «ەسەپتەسكەندەي». القيسسا.
ۋاقىتتىڭ اعىنىمەن ءھام زاماننىڭ اۋانىنا ساي ءتۇرلى قوعام اۋىستى. ادىلەتسىزدىك بيلەگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە, ءتىپتى ەشكىمنىڭ تسۆەتاەۆالىعىنا دا قاراعان جوق. تاعدىردىڭ تالكەگىنە سالىپ, سىناپ باقتى. ال بۇگىنگىدەي بەيبىت زاماندا كەيدە تسۆەتاەۆالاردى تىرىدەي كورگىڭ كەلەدى. سەزىممەن ورىلگەن كەربەز ولەڭدەرىن وقىعىڭ كەلەدى. الايدا ءومىردىڭ قاراما-قايشىلىعىن كورمەيسىز بە... زامان تىنىشتالعانىمەن تسۆەتاەۆا جوق. الدە شىن تالانتتار اۋمالى-توكپەلى قوعامدا سىنالا ما؟.. بالكي, ولار باقىتتى ومىرگە جارالماعان بولار...
