ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتار الدىندا تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ, جاعىرافيالىق اتاۋلاردىڭ بۇرمالانىپ قاتە جازىلىپ جۇرگەن جايتتارىن بىرىزگە ءتۇسىرۋ, قۇندىلىعىن جويعان كەيبىر ورەسكەل اتاۋلاردى وزگەرتۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ اتى-ءجونىن دۇرىس جازۋ سەكىلدى قىرۋار ماسەلە تۋىنداپ, بۇل تۋرالى حالىقتىڭ تالاپ-تىلەكتەرى باسپاسوزدە ۇدايى جاريالانىپ, دابىل قاعىلعانى بەلگىلى. انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن تۇعىرعا قوندىرۋ, اسىرەسە ۇلان-عايىر اتامەكەنىمىزدىڭ بايىرعى اتاۋلارى مەن ازاماتتارىمىزدىڭ اتى-ءجونىن ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ مادەنيەتىنە ساي جۇيەلەۋ عالىمدارىمىزعا تەرەڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەتتى.
تاۋەلسىزدىك زامان تۋدىرعان وسىنداي ۇشان-تەڭىز شارۋالاردى ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەن ءبىلىمپازدارىمىزدىڭ بىرەگەيى, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلى, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى تۇركولوگ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تەلعوجا جانۇزاق – ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن عىلىم جولىنا ارناپ, رۋحاني ەڭبەگىمەن وتانىمىزدىڭ كوركەيۋى مەن نىعايۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان عۇلاما عالىم.
حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنە سەرپىن بەرۋ ءۇشىن ازاماتتىق ار-نامىسى تەرەڭ پاراساتىمەن ۇشتاسقان عالىم تەلعوجا اعا قازاق جەرىندەگى تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ, زامانى ءوتىپ, ەسكىرگەن اتاۋلاردى وزگەرتۋ, جاڭا اتاۋلارمەن الماستىرۋ, جەر-سۋ اتتارىن رەتتەۋ ىسىنە قۇلشىنىسپەن بەلسەنە قاتىسىپ, 1989 جىلى اقپان ايىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنا گەوگرافيالىق اتاۋلار كوميسسياسى جۇمىسىنىڭ تۇرالاپ قالۋىن ايتا وتىرىپ, ونىڭ ورنىنا مەملەكەتتىك ونوماستيكا كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى وي قوزعاپ, دايەكتى حات جازادى. وسىدان سوڭ 1989 جىلعى 30 قاراشادا جوعارعى كەڭەستىڭ تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ ماجىلىسىندە عالىم ۇلكەن بايانداما جاساپ, قىزۋ تالقىلاۋدان سوڭ مينيسترلەر كەڭەسى جانىنان مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. ەل تاعدىرىنا سەرگەك قارايتىن سۇڭعىلا عالىم ۇكىمەت قاۋلىسى بويىنشا 1990 جىلدان وسى كوميسسيانىڭ عالىم حاتشىسى (1990-1998), مۇشەسى (1999-2003) رەتىندە قوعامدىق نەگىزدە قىرۋار جۇمىس اتقارىپ, باياندى باستامالارعا ۇيىتقى بولادى. ءسويتىپ ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ العاشقى ەرەجەسىن جازدى. بۇدان سوڭ اكادەميك ءابدۋالي قايدارمەن بىرلەسە وتىرىپ «رەسپۋبليكاداعى مەملەكەتتىك جانە اكىمشىلىك بىرلەستىكتەردىڭ اتاۋلارىن رەتتەۋدىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارىن وزگەرتۋ جانە تاريحي, گەوگرافيالىق اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن» ازىرلەپ, قوردالانعان ماسەلەنىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە جول اشادى («سوتسياليستىك قازاقستان», 1991, 20 قىركۇيەك). وسىدان كەيىن عالىمدارىمىزدىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازاق ازاماتتارىنىڭ ەسىمدەرى مەن اكە اتتارىن جانە فاميليالارىن رەتتەۋ تۋرالى تۇجىرىمداماسى» جاريالاندى. وسى تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىندە 1996 جىلى 2 ساۋىردە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلتى قازاق ازاماتتارىنىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءتارتىبى تۋرالى» جارلىعى شىعىپ, جۇرتتى قۋانتادى. بۇگىندە كىسىلىگى مەن كىشىپەيىلدىگى جاراسقان, كەۋدەسىن قاقپاي, ۇندەمەي ءجۇرىپ ۇلكەن ءىس تىندىراتىن پاراساتتى عالىم تەلعوجا اعامىز ۇيىتقى بولعان بۇل قۇجات ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ ازاماتتىق حال اكتىلەرى ورىندارىندا, كۇللى زاڭ ورىندارىندا, ءبىلىم بەرۋ, ءباسپاسوز ورىندارىندا بۇلجىتپاي ورىندالاتىن باستى قۇرال بولىپ كەلەدى. بۇل تۇجىرىمدامالار مەملەكەتتىك ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن دا باعدارلاپ وتىراتىن نەگىزگى قۇجاتتار سانالادى.
ونوماستيكا – قاي زاماندا دا كۇنتارتىبىنەن تۇسپەي كوكەيكەستى وتكىرلىگىمەن نازار اۋدارتىپ, ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي, تاريحي-الەۋمەتتىك, قوعامدىق-ەكونوميكالىق ءارى مادەني-الەۋمەتتىك ارنالارىمەن تىعىز ۇشتاسىپ جاتاتىن كۇردەلى ءھام جاۋاپكەرشىلىگى تەرەڭ كەشەندى سالا. «جەر-سۋدىڭ اتى – تاريحتىڭ حاتى» دەگەن قاناتتى ءسوز ءتىل ءبىلىمىنىڭ ساردارى ت.جانۇزاقتىڭ ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ تەرەڭ مازمۇنىنا ارنالىپ ايتىلعانداي. وتاندىق ونوماستيكا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە كورنەكتى عالىم ت.جانۇزاقتىڭ عۇمىر بويى تاباندىلىقپەن زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرعان تاڭعاجايىپ جۇمىستارى – وسى سالانى جەكە عىلىمي ءپان رەتىندە بوي كوتەرىپ وركەن جايۋىنا زور ۇلەس بولۋىمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ سان عاسىردان بەرى مەكەندەپ كەلگەن اتامەكەنىنىڭ ءاربىر ولكەسىنىڭ, وزەن-بۇلاعىنىڭ قاسيەتتى اتاۋلارى كونە تۇركى, ارعى عۇن, ساق داۋىرىمەن تامىرلاس ەكەنىن تايعا باسقان تاڭباداي جارقىراتىپ دايەكتى دە دالەلدەۋىمەن ماڭىزدى قۇندىلىققا يە. قارا شاڭىراق التاي-ەرتىستەن قازىنالى ورال-ەدىلگە شەيىنگى, اقباس الاتاۋدان ساعىمدى سارىارقاعا دەيىنگى الىپ دالانىڭ جەر شەجىرەسى سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى حالقىمىزدىڭ ءتىل شەجىرەسىمەن قابات ورىلگەنىن تياناقتى زەرتتەۋى قازاق ەلىنىڭ قازىنالى تاريحقا, كەڭ بايتاق اتاجۇرتقا ەجەلدەن يە ەكەندىگىن ايعاقتاعان عىلىمي نەگىزى بەرىك ورەلى بايلامدار دەۋگە ابدەن بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى «بابالاردان مۇرا بولعان قاسيەتتى جەرىمىز – ەڭ باستى بايلىعىمىز. قازاققا وسىناۋ ۇلان-عايىر اۋماقتى سىرتتان ەشكىم سىيعا تارتقان جوق. حالقىمىز قازاق حاندىعى كەزىندە دە, ودان ارعى التىن وردا, تۇرىك قاعاناتى, عۇن, ساق داۋىرىندە دە وسى جەردە ءومىر سۇرگەن, ءوسىپ-ونگەن» دەگەن تۇجىرىمداماسىنا عالىمنىڭ قۇنارلى وي-پىكىرلەرى ءۇن قوسىپ تۇرعانداي.
قازاقتىڭ كەڭ بايتاق دالاسىنداعى جەر-سۋدىڭ بايىرعى اتاۋلارىنىڭ جۇيەسى, شەجىرەسى مەن اڭىز-ءاپساناسىنىڭ تۇيىندەرى, يمپەريالىق وكتەم ساياساتپەن ورەسكەل بۇرمالانىپ تەپەرىش كورگەن ەسكىلىكتى اتاۋلار, ادام ەسىمى مەن تەگىنىڭ مادەنيەتىمىزدە الاتىن ورنى, ازاتتىقتىڭ ارقاسىندا قايتادان جاڭعىرىپ قالپىنا كەلتىرىلگەن بايىرعى جاعىراپيالىق اتاۋلاردىڭ تاعدىرى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىڭ جانايقايىمەن ۇشتاسىپ قازىر دە وتكىر دە وزەكتى قالپىندا تۇرعان قازاق ونوماستيكاسىنىڭ بارشا نىسانى پروفەسسور تەلعوجا اعانىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرىمەن ۇيلەسىپ, ءتىل ءبىلىمىنىڭ قارا نارىنا اينالعان ءبىرتۋار تۇلعانىڭ شىعارماشىلىق ءھام ومىرلىك مۇراتىن تولىق ايقىنداپ تۇرعانداي.
قاشان كورسەڭىز دە بايسالدى مىنەز, بيازى قالپىنان اينىمايتىن دەگدار تۇلعانىڭ مول پىشىلگەن ازاماتتىق كەسەك بولمىسى, دەگەنىنە جەتپەي قويمايتىن قايرات-جىگەرى, توڭىرەگىنە شۋاق شاشقان باۋىرمالدىق پەيىلى – دارقان دالامىزدان, جايساڭ بابامىزدان جۇققان اسىل قاسيەتتەر. سوناۋ الىس عاسىرلار كەرۋەنىندە قۇلانداي جوسىپ كارپات اسىپ, ماجارستانعا قونىستانعان قىپشاق باۋىرلارمەن العاش بايلانىس جاساپ, ولاردىڭ اتاجۇرتتى اڭساعان وكىلىن ءۇيىنىڭ تورىنە شىعارىپ, داستارقانىنان ءدام تاتقىزۋ باقىتى دا اعامىزدىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرىپتى. تەلعوجا اعا 1971 جىلى 27 كوكەكتە, ماجارستاننىڭ ايگىلى شىعىستانۋشىسى نەمەت ديۋلەدەن حات الادى. ول حاتتا ماجار مەن قازاقتىڭ ارعى بايلانىسىنا توقتالعان كورنەكتى ماجار عالىمى ەجەلگى قىپشاقتاردىڭ ەۋروپاداعى ۇرپاقتارى ءالى دە اتاجۇرتتى ساعىناتىنىن ايتىپ, دوستىق بايلانىستاردى جاڭعىرتۋ كەرەكتىگى تۋرالى پىكىر بىلدىرەدى. سودان كەيىن 1976 جىلى 17 قىركۇيەكتە يشتۆان قوڭىر ماندوكيدەن ساعىنىشقا تولى سالەم حات كەلىپ, XIII عاسىردا كەتكەنىمەن قىپشاق-قۇمان ۇلانىنىڭ دالا جۋسانىن ساعىنعانداي اسەرى اق قاعازدا ورنەكتەلەدى. اقىرى بۇل امانات-ارزۋ ورىندالىپ, قر ۇعا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ءى.كەڭەسباەۆ باستاعان ازاماتتاردىڭ قولداۋىمەن يشتۆان ماندوكي قوڭىرعا شاقىرۋ جىبەرىلىپ, 1976 جىلى قاراشا ايىندا تەلعوجا اعامىز ناريما يسمايىلقىزى جەڭگەيمەن بىرگە قانداس باۋىرىن اۋەجايدا كۇتىپ الىپ, شاڭىراعىنا قوناق ەتەدى. تۇمەن عاسىردان كەيىن العاش قازاق بالاسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان تۇركولوگ يشتۆان ماندوكي قوڭىردىڭ جۇرەگى جارىلا جازداپ قۋانىپ, الىستاعى اعايىنداردىڭ دۇعاي سالەمىن جەتكىزىپ, باباجۇرتقا كىندىگى قايتادان بەرىك بايلانادى. قوڭىردىڭ اناسىنىڭ ارنايى سالەمدەمە رەتىندە ىرىمداپ ءوز قولىمەن تىگىپ بەرگەن كەستەلى ورامال شارشى تابەرەگى تەلعوجا جانۇزاق شاڭىراعىندا كيەلى مۇرا رەتىندە كوزدىڭ قاراشىعىنداي ءالى ساقتاۋلى تۇرۋى عالىمنىڭ تۇگەل تۇركىنىڭ بالاسىنا دەگەن قۇرمەتىنىڭ كۋاسى سىندى. بۇگىندەرى نەمەت ديۋلە, يشتۆان ماندوكي قوڭىر باستاعان ارىستاردىڭ ارمانى جۇزەگە اسىپ, قازاقستان مەن ماجارستاننىڭ ىنتىماقتاستىعى جاڭعىرىپ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلسە, سول دوستىقتىڭ التىن دانەكەرى بولعان اسىل باستاۋىندا وسىنداي پاراساتتى جانداردىڭ اق نيەتى مەن العىس-باتاسى جاتقانى ايدان انىق.
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىنە, وتارسىزداندىرۋ مەن تاريحي ادىلەتتى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان عالىمنىڭ تاباندى رۋحاني قىزمەتى, ونوماستيكا عىلىمى سالاسىنا تىرەك بولار ىرگەلى دە كۇردەلى توم-توم ەڭبەكتەردىڭ ءاربىرىنىڭ جازىلۋ بايانى, ءتىل ءبىلىمى ساردارىنىڭ قالىپتاسۋ ارناسى, شىڭدالۋ جولى, كۇدىرلى سوقپاقتارى – جاس بۋىن ۇرپاققا ماڭگى ونەگە, اداسپاس باعدار.
بۇگىندە توقساننىڭ تورتىنە شىققان تۇركولوگ عالىم 1927 جىلى 15 شىلدەدە الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانىنداعى نارىنقول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1947-1951 جىلدارى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الادى. ونىڭ 1951 جىلدان بەرگى عىلىمداعى ءومىرى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا, كەيىننەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ قاراشاڭىراعىندا ءوتىپ كەلەدى. عالىمنىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى مەن سىڭىرگەن ەڭبەگىن جارىق كورگەن ءىرىلى-كىشىلى 475 ەڭبەگىنەن ايقىن كورۋگە بولادى. ولار قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ لەكسيكولوگيا, لەكسيكوگرافيا, تەرمينولوگيا, ونوماستيكا, ورفوگرافيا جانە حالىق اۋىز ادەبيەتى مەن اۋدارما ماسەلەلەرىنە ارنالعان. وسى ەڭبەكتەردىڭ ءوزى ءىشىنارا بىرنەشە تارماققا بولىنەدى. ولار: عىلىمي-زەرتتەۋ, ىزدەنۋ ناتيجەسىندەگى مونوگرافيالار مەن كىتاپتار; عىلىمدى ناسيحاتتاۋ بارىسىنداعى ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار مەن حالىقارالىق كونگرەستەردەگى باياندامالار مەن باسىلىمدار; مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە, مەڭگەرۋگە ارنالعان ەڭبەكتەر; ءىس قاعازدارى مەن قوعامدىق ورىنداردا ونوماستيكالىق ماتەريالداردى مەملەكەتتىك تىلدە, ادەبي نورمادا جازىپ قولدانۋعا ارنالعان ەڭبەكتەر, سوزدىكتەر, انىقتامالىقتار; ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە قاجەتتى وقۋ قۇرالدارى مەن ادىستەمەلىك باعدارلامالار; ونوماستيكالىق نۇسقاۋلىقتار, ينسترۋكتسيا مەن ەرەجەلەر, ونوماستيكالىق انىقتامالار; حالىق ءتىلىنىڭ بايلىعىن پاش ەتەتىن ۇلتتىق تۇسىندىرمە سوزدىكتەر; فولكلور جانە اۋدارما ەڭبەكتەر.
عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ القاپتى ارناسى – قازاق ونوماستيكاسى. تەلعوجا اعانىڭ وسى سالادا جازعان «قازاق تىلىندەگى جالقى ەسىمدەر», «قازاق ەسىمدەرىنىڭ تاريحى», «ەسىمدەر سىرى. تاينى يمەن», «وسنوۆنىە پروبلەمى ونوماستيكي كازاحسكوگو يازىكا», «قازاقستان گەوگرافيالىق اتاۋلارى. الماتى وبلىسى», «قازاق ونوماستيكاسى. كازاحسكايا ونوماستيكا» سياقتى ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزى اسا زور. اسىرەسە ء«سىزدىڭ ەسىمىڭىز؟», «قازاق ەسىمدەرى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپونيمدەرى. توپونيميا رەسپۋبليكي كازاحستان» دەگەن كىتاپتارى – ءار ءۇيدىڭ كىتاپ سورەسىندە, تولقۇجات بەرۋ ورگاندارى مەن ازاماتتىق حال-اكتىلەرىن تىركەۋ مەكەمەلەرىندە, ال «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر اتاۋلارى» اتتى كەيىنىرەك جارىق كورگەن ۇجىمدىق ەڭبەكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەردە كەڭىنەن پايدالانىلاتىن ماڭىزى اسا زور, ۇلتتىق مۇددەگە قاجەتتى قۇرال.
كورنەكتى عالىمنىڭ شەجىرەگە دە ۇلەس قوسىپ, سوناۋ V-ءVىىى ع.ع. ءتان كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە ايتىلعان ءۇيسىن, ارعىن, قىپشاق اتاۋلارىنان باستاپ ۇلتتىق اتاۋىمىز «قازاق» ەتنواتاۋى, سونداي-اق ءجۇز, قاڭلى, دۋلات, جالايىر, البان, سۋان, قوڭىرات, نايمان, كەرەي, الشىن, اداي, بەرىش, تابىن, ابدالى ت.ب. اتاۋلار تاريحى, ولاردىڭ ەتيمولوگياسى تۋرالى جاساعان تالداۋلارى دا كوپكە ءمالىم.
پروفەسسور ت.جانۇزاقتىڭ قازاق ونوماستيكاسىنىڭ تاعى ءبىر تارماعى كوسمونيمدەردىڭ – اسپان اتاۋلارىنىڭ وتكەن تاريحى مەن بۇگىنىن, ونىڭ حالىق ومىرىمەن تىعىز ساباقتاستىعىن, قوعامدىق ءمان-ماڭىزىن اشاتىن, ءال-فارابي ەڭبەگىنەن باستاپ قازىرگى استرونوم عالىمدار ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزگەن عىلىمي تالداۋلارى وقىرماندى قىزىقتىرماي قويمايتىن تارتىمدى تۋىندىلار.
عۇلاما عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى سالاسىنىڭ ءبىرى – لەكسيكوگرافيا (سوزدىك). كوپىرمە كوبىك سوزدەن ادا, قۇم ساناعانداي ميحناتتى, دالدىك پەن دايەكتى عانا تىرەك ەتەتىن سوزدىك جاساۋ ءىسى – ەجەلدەن تاباندى ءھام قايراتتى, ناعىز ەلجاندى عالىمدارىمىزدىڭ قولىنان عانا كەلگەن رۋحاني ەرلىك. سوزدىك – ءتىل بايلىعىنىڭ التىن ساندىعى. ءتىل بىلىمىندەگى جۇمىستاردىڭ ەڭ قيىنى دا, اۋىرى دا لەكسيكوگرافيا – سوزدىك جاساۋ. اسىرەسە تۇسىندىرمە سوزدىك جاساۋ ءىسى. تەلعوجا جانۇزاقتىڭ بۇل سالاداعى ولشەۋسىز ەڭبەگىن ءتورت توپقا ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ول وسى توپتار بويىنشا جارىققا شىققان سوزدىكتەردىڭ باستى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, رەداكتسيالىق القا مۇشەسى, كەيبىرىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى, ساراپشىسى بولسا, بىرقاتارىنىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقارادى.
ءبىرىنشى توپ – «لينگۆيستيكالىق تەرميندەردىڭ ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتەرى. ەكىنشى توپ – جازۋشى ءتىلىنىڭ سوزدىگى. وسى ورايدا عالىم قاتىسقان «اباي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» ەڭبەگىن ايرىقشا ايتۋعا بولادى. ءۇشىنشى توپ – تۇڭعىش رەت جارىق كورگەن ەكى تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى», ون تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى», ءبىر تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى». ون بەس تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» (اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, باس رەد. القا مۇشەسى). ءتورتىنشى توپ – ونوماستيكالىق سوزدىكتەر. ولار: «كىسى اتتارىنىڭ سوزدىگى», «سلوۆار يمەن ۋ نارودوۆ ميرا», «Kazak türklerinde kişi adları». Ankara; توپونيميالىق سوزدىكتەر: «جەزقازعان وبلىسى», «اقمولا وبلىسى», «باتىس قازاقستان وبلىسى», «الماتى وبلىسى», «جامبىل وبلىسى», «ماڭعىستاۋ وبلىسى», «شىعىس قازاقستان وبلىسى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپونيمدەرى». «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى». سونداي-اق ول «قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى» ەڭبەگىنىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقاردى. بۇدان بولەك عالىم ون بەس تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىن» ازىرلەۋگە اتسالىسىپ, جالپى كولەمى وتىز ءۇش باسپا تاباق زەرتتەۋ جازىپ, ءبىر تومنىڭ رەداكتورى جانە باس رەداكتسيانىڭ القا مۇشەسى بولدى.
عالىم 2007-2017 جىلدارى, ياعني 80 جىلدىق مەرەيتويىنان كەيىنگى ون جىل ىشىندە دە ءونىمدى ەڭبەك ەتەدى. وسى جۋىق جىلداردا جارىق كورگەن كىتاپتار سونىڭ ايعاعى: «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى», «قازاق ونوماستيكاسى. توپونيميكا», «تاريحي جەر-سۋ اتتارىنىڭ تۇپتوركىنى», «جەر-سۋ اتاۋلارى. ەتيمولوگيالىق انىقتامالىق», «عىلىم جولىنداعى عۇمىر», «قازاق ەسىمدەرى. انىقتامالىق» (جاۋاپتى رەداكتور), «جەر-سۋ اتاۋلارى. انىقتامالىق» (جاۋاپتى رەداكتور). بۇعان قوسا «ەتيمولوگيا درەۆنيح توپونيموۆ كازاحستانا» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك اۋماقتىق بىرلىكتەر اتاۋلارى» اتتى قوس تىلدە جارىق كورگەن ۇجىمدىق انىقتامالىق تا كەيىنگى جىلدارداعى قاجىرلى ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. عالىم ۇستازى پروفەسسور س.امانجولوۆپەن بىرلەسىپ «قازاق جۇمباقتارى» اتتى كولەمدى كىتاپتى جارىققا شىعاردى. بۇدان كەيىن «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» جانە «يستوريا كازاحسكوي ليتەراتۋرى» اتتى ەڭبەكتەردە عالىمنىڭ «قازاق جۇمباقتارى» تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جاريالاندى.
تەلعوجا اعا اۋدارما سالاسىندا دا قالام تارتقان ەڭبەكقور ءتارجىماشى. ول ۆ.بيانكيدىڭ «العاشقى اڭشىلىق» جانە ا.كۋپريننىڭ اڭگىمەلەرىن تارتىمدى تارجىمەلەپ, دارىندى جازۋشى, ءىنىسى باققوجا مۇقايمەن بىرگە «ريحارد زورگە» دەرەكتى رومانىن اۋدارىپ جارىققا شىعاردى.
ءحانتاڭىردىڭ ساياسىندا بۇرلەگەن بايتەرەكتەي جانۇزاق اۋلەتى – قازاق رۋحانياتىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان كيەلى شاڭىراق. تەلعوجا اعانىڭ ءىنىسى «پراۆدا» گازەتىنىڭ قازاقستان بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى تەلمان جانۇزاقوۆ اقيقاتتىڭ سەمسەرىندەي اڭىز ازامات, قۇرىش قالام يەسى بولعان. تاعى ءبىر دارىندى ءىنىسى باققوجا مۇقاي قازاق پروزاسى مەن دراماتۋرگياسىنا ولجا سالعان قىران قالامگەر بولسا, تۋعان جيەنى ەرمەك تۇرسىنوۆ كينو سالاسىنىڭ مايتالمان مامانى.
تەلعوجا اعانىڭ ءومىر وتكەلەكتەرىنە زەر سالساق, اتالاردىڭ اق باتاسىمەن كوگەرگەن, ىنىلەرىنە ىزەتتى, جولى داڭعىل, قۇشاعى كەڭ مارعاسقا ازامات بولعانى بايقالادى. قازاقستاننىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ عالىمعا جازعان مىناۋ حاتى وسى شاڭىراقتىڭ بويتۇمارى سىندى: «كوپتەن بەرى كورە الماي, ساعىنعان اسىل ىنىشەك, تەلەكە! اۋرۋحانادا قيىن حالدە جاتقانىمدا ءسىزدىڭ حاتىڭىز ماعان ۇلكەن قۋانىش اكەلىپ, ناقتىلى ەم قىزمەتىن اتقارىپ, جاڭا دارمەن قوستى. سونىڭ ارقاسىندا تەز ساۋىعىپ, ۇيگە قايتتىم, ۇزىلگەن جۇمىسقا كىرىستىم, الدىمەن وسى حاتتى جازىپ شىقتىم. حات ۇستىندە ارداقتى حالقىمنىڭ ء«ىنىسى باردىڭ تىنىسى بار» دەگەن دانا ءسوزى ەسكە جاڭاشا قايتا ورالدى. حاتىڭىزدان بايقاعانىم, ەرىنبەي كوپ تۆورچەستۆولىق ەڭبەك ەتىپسىز. ول ءۇشىن سىزگە مىڭ دا ءبىر راقمەت! حالىق الدىندا تولىق جاۋاپكەرشىلىك پەن تياناقتىلىق قىزمەت اتقارۋ بارلىق ادامداردا بولا بەرمەيدى. ىزدەنىس, ەڭبەكقورلىق – تەك ناعىز ازاماتقا عانا ءتان قاسيەت. قارت اعاڭىزدىڭ شىن تىلەگى وسى قاسيەت سىزگە دايىمى قىدىرداي سەرىك بولسىن! سالەممەن ن.وڭداسىنوۆ.موسكۆا, 24.5.87»
قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قاتەپتى قارا نارى, كورنەكتى عالىمنىڭ قازاق ونوماستيكاسى سالاسىنداعى ۇزاق جىلدار جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ماڭگىلىك مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋى – ونىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىنىڭ وزەكتى دە ومىرشەڭ ەكەندىگىن كورسەتەدى. توقساننان اسسا دا قالامى توقتاماي, انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىنىڭ اسقاق, ابىرويىنىڭ بيىك بولۋىنا قاجىرلى تەر توگىپ كەلە جاتقان پاراساتتى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى ۇلت رۋحانياتىنا قۇنارلى ءنارىن توگە بەرەتىنىنە سەنەمىز.
