– اققالي قابيجان ۇلى, قازاق حالقىن اۋىر ازاپقا ۇشىراتقان اشارشىلىق قالاي باستالعان؟
– قازاق ولكەسىن باسقارعان ف.گولوششەكيننىڭ 1925-1933 جىلدارداعى ساياساتىن ل.تروتسكي: «گولوششەكين ورىس دەرەۆنيالارىندا الەۋمەتتىك كەلىسىمدى ۋاعىزداپ, ال قازاق اۋىلدارىندا ازاماتتىق سوعىستى قوزدىرۋدا» دەپ سيپاتتادى. 1932 جىلى جازۋشى م.شولوحوۆتىڭ «حۋتورلاردا ايدىك سوعىس ءجۇرىپ ءوتتى» دەپ جازعانىندا شىندىق بار. ف.گولوششەكيننىڭ ورتالىق كوميتەتكە جازعان مالىمدەمەسىندە «قازاقتاردىڭ ۇجىمدىق شارۋاشىلىققا ءوتۋدىڭ ەرەكشە قيىن جانە كۇردەلى جاعدايىندا تىرشىلىك ەتۋگە قابىلەتسىزدىگىندە... بۇل قوجالىقتار وزدەرىنىڭ مال باسىن جويىپ, ءبىر بولىگىن مەملەكەتتىك دايىنداۋعا وتكىزىپ, ءبىر بولىگىن جىرتقىشتىقپەن جويۋدا» دەپ جازدى. ول ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى اسىرا سىلتەۋدى, شولاق بەلسەندىلەردىڭ سولاقاي ساياساتىن, مال دايىنداۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلمەگەنىن مۇلدەم قاپەرىنە المادى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ سالدارىنان اتا-بابا تاريحىندا مىڭداعان جىل بويى كوشىپ-قونىپ جۇرگەن, جەكە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىنا كۇردەلى بەتبۇرىس جاسالدى.
جالپى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قولعا العان ساياساتىنىڭ ءبىرى – كوشپەلى حالىقتاردى وتىرىقشىلىققا كوشىرۋ, بۇل ءۇشىن الدىلەردى تاركىلەۋ. ءالدى شارۋاشىلىقتاردى تاركەلەۋ حالىقتى جاپپاي اشارشىلىققا الىپ كەلگەن جاعدايدىڭ العى شارتتارىنىڭ ءبىرى دەپ قاراستىرۋعا بولادى. 1928 جىلدىڭ 27 تامىزىندا قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ء«ىرى بايلار شارۋاشىلىعى مەن جارتىلاي فەودالداردىڭ شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋ مەن جەر اۋدارۋ تۋرالى» دەكرەتى قابىلداندى. بۇل دەكرەتكە سايكەس بايلار مەن جارتىلاي فەودالداردىڭ مال-مۇلكى, بايلىعى تاركىلەنىپ, وزدەرى وتباسىمەن بىرگە جەر اۋدارىلدى. تاركىلەۋ تۋرالى زاڭ بويىنشا مالى, دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ, ءوزى جەر اۋدارىلۋعا ءتيىستى ءىرى بايلار مەن جارتىلاي فەودالداردىڭ قاتارىنا كوشپەلى اۋدانداردا مالى 400-دەن اساتىن ء(ىرى قاراعا شاققاندا), جارتىلاي كوشپەلى اۋدانداردا 300-دەن اساتىن, وتىرىقشى جەرلەردە 150, كەيدە 100 مالى بار سۇلتاندار مەن حانداردىڭ ۇرپاقتارى, ەل بيلەگەن بولىستار, اتقامىنەرلەر جاتقىزىلدى. وسى دەكرەت نەگىزىندە سول جىلدىڭ كۇزىندە قازاق ولكەسىندە 696 ءىرى باي مەن جارتىلاي فەودالدىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, زورلىقپەن تارتىپ الىندى. بايلاردى تاركىلەۋ ۇلكەن ز ۇلىمدىقپەن اياۋسىز جۇرگىزىلدى. ءبىر وكىنىشتىسى, بايلاردىڭ قاتارىندا سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ورتا شارۋا قوسىلىپ كەتىپ, تاركىلەۋگە ۇشىرادى. تاركىلەۋ ناۋقانى اتىراۋ ولكەسىنىڭ بارلىق اۋدانىن شارپىدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قورىندا اتىراۋ وبلىسىمەن قاتار, باسقا دا وڭىرلەردە تاركىلەۋدىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنى تۋرالى قۇجاتتار ساقتالعان. بۇرىنعى گۋرەۆ وكرۋگىندە بايلاردى تاركەلەۋ 1928 جىلدىڭ 6 قىركۇيەگىندە باستالىپتى. وكرۋگ اۋماعىندا ءىرى بايلاردىڭ مال, دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەۋ ماقساتىندا قۇرامىندا 5 مۇشەسى بار وكرۋگتىك كوميسسيا قۇرىلعان. ج.مىڭباەۆ – كوميسسيا توراعاسى, ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وكىلى, مارتىنوۆ – كوميسسيا مۇشەسى, مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما (گپۋ) باستىعى, جيەنباەۆ – كوميسسيا مۇشەسى, جەرگە ورنالاستىرۋ بولىمىنەن, ساعىندىقوۆ – كوميسسيا مۇشەسى, «قوسشى» وداعىنىڭ توراعاسى, تورەشەۆ – كوميسسيا مۇشەسى, جەر-ورمان باسقارماسىنىڭ توراعاسى, داۋىلباەۆ – وكرۋگ پروكۋرورى (كەڭەسشى داۋىسپەن). قۇرىلعان كوميسسيالار اۋداندار اۋماعىنداعى ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ جۇمىسىنا قاتىسىپ, اۋىلداردا تۇسىنىك, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
زاڭ بويىنشا تاركىلەۋ تۋرالى شەشىمدى اۋىلدىڭ كەدەي-مالشىلارىنىڭ جيىنى انىقتادى. باستاپقىدا قازاق ولكەلىك كوميتەتى گۋرەۆ وكرۋگى بويىنشا 40 شارۋاشىلىقتى, ونىڭ 35-ءىن ءبىرىنشى توپقا, 5-ءۋىن ەكىنشى توپقا جاتقىزىپ تاركىلەۋدى جوسپارلاعان.
– بايلاردىڭ مالىن تاركىلەۋ قالاي جۇرگىزىلگەن؟
– بايلاردىڭ مالىن تاركىلەۋ «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇستانىممەن جۇرگىزىلدى. ءار اۋداندا جيىندار وتكىزىلىپ, بايلاردىڭ ءىس-ارەكەتى «اشكەرەلەنىپتى». ماسەلەن, نوۆوبوگات اۋىلىندا جەرگىلىكتى باي ەرعالي جارماعانبەتوۆتىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋگە بايلانىستى وتكەن جيىندا كەدەي جاقىپ جانتازيەۆ: «مەنى 1916 جىلى ستارشىن بولىپ تۇرعان كەزىندە تىلدىڭ قارا جۇمىسىنا تىركەۋ تىزىمىنە جازدى. ءبىر وگىز, 5 رۋبل اقشا, ءبىر مايا ءشوپ, ياعني پارا بەرىپ قالدىم», دەگەن. ول بايدى تاپ جاۋى رەتىندە تاركىلەۋدى ۇسىنعان. ونى ورتاشا شارۋا بەكمۇحامەدوۆ تە قولداعان.
قاڭباقتى اۋىلىندا تاعى ءبىر باي – سماديار يسماعۇلوۆتىڭ دۇنيەسىن تاركىلەۋ كەزىندە دەمەن كوبۋسىنوۆ 1916 جىلى پاتشا ۇكىمەتى ورگاندارىنا قازاق جىگىتتەرىن تىل جۇمىسىنا الۋعا كومەكتەسكەنىن, ۋاقىتشا ۇكىمەت ورگاندارىنا ماتەريالدىق كومەك كورسەتكەنىن ايتقان. باقتاشى سۇندەت الدابەرگەنوۆتىڭ بايانداۋىنشا, اياعى ءۇسىپ, مۇگەدەك بولىپ قالعاندا ەمدەلۋ ءۇشىن كومەك سۇراعان. سول كەزدە بايدىڭ ساباعانىن, ءوزىنىڭ مالىن داۋىتوۆ دەگەننىڭ اتىنا جازىپ, بولشەكتەپ تاراتقانىن, سالىقتان جالتارعانىن, تاركىلەۋدەن 95 قويىن جاسىرعانىن كەلتىرگەن. بارلىق اۋداندا بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ كەزىندە جيىندار وتكىزىلىپ, كەدەيلەر تاراپىنان قولداۋ تاپقانىن ارحيۆ قۇجاتتارى ناقتىلاي تۇسەدى.
– مۇنداي تاركىلەۋ جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قالاي اسەر ەتتى؟ تۇرعىندار تاركىلەۋدى قولدادى ما, الدە وعان قارسى بولدى ما؟
– بايلاردى تاركىلەۋدى تۇرعىنداردىڭ ءبارى دەرلىك قولدادى دەسەك, ارتىق ايتقان بولار ەدىك. بۇعان دالەل رەتىندە مىناداي دەرەكتەردى كەلتىرە الامىز. ماسەلەن, تەڭىز اۋدانىندا وتكەن جۇمىسشىلاردىڭ جالپى جيىنىندا №30 مەملەكەتتىك بالىق ترەسىنىڭ ەسەپشىسى اپوليحين كوميسسيا وكىلدەرىنىڭ جۇمىسىن توناۋشىلىق دەپ باعالاپ, جۇمىسشىلار مەن كەدەيلەردى تاركىلەۋگە قارسى بولۋعا اشىق شاقىرعان. كەيىن ول جاۋاپقا تارتىلعان. ال نوۆوبوگات اۋدانىنىڭ بەگايدار اۋىلىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار باي جۇماعالي جانعوجيننىڭ وزدەرىن باندىلاردان قورعاعانىن العا تارتىپ, ونى قورعاپ سويلەگەن. ءسويتىپ, ج.جانعوجيندى تاركىلەۋگە قارسىلىعىن بىلدىرگەن.
سونداي-اق ارىستانعالي بيساليەۆتى 67 ادام قول قويىپ, ۇيىمشىلدىقپەن قورعاعان. وسى اۋداننىڭ قاڭباقتى اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ىقىلاسوۆ پەن اۋداندىق كوميسسيانىڭ وكىلى ت.الدوڭعاروۆ جەرگىلىكتى بايلار س.يسماعۇلوۆ پەن م.وماروۆتىڭ مالىن ادەيى تاراتقانى ءۇشىن ىستەرى سوتقا بەرىلىپ, قىزمەتتەرىنەن شەتتەتىلگەن. ءسويتىپ, ولكەمىزدە بايلاردى تاركىلەۋدىڭ ناتيجەسىندە 24 بايدىڭ 20-سى اتاقونىسىنان – پەتروپاۆلعا, ۇشەۋى – قازاقستان تەرريتورياسىنان شەتكەرى ەلگە, بىرەۋى وكرۋگ ايماعىنان تىس تۇرعىلىقتى مەكەندى تاڭداۋ قۇقىعىمەن جەر اۋدارىلعان. قازاقستان اۋماعىنان تىس جەرگە تەڭىز اۋدانىنان تاركىلەۋگە ۇشىراعان ق.تاناشەۆ, ق.قۇرمانباەۆ, قىزىلقوعا اۋدانىنان ج.جۇلدىزوۆ ايدالدى. سونداي-اق نوۆوبوگات اۋدانىنىڭ بايلارى م.وماروۆ پەن س.يسماعۇلوۆ اكىمشىلىك كۇشتەۋ ارقىلى جەر اۋدارىلىپ كەتكەن.
– اتىراۋ وڭىرىندەگى تاركىلەۋدەن جينالعان مال قايدا جىبەرىلگەن؟
– بايلاردان تاركىلەنگەن مالدىڭ ناقتى ەسەبىن ءبىلۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي تۇر. بىراق تاركىلەۋدەن جينالعان مالدىڭ ەسەبىنەن 24 ۇجىمشار ۇيىمداستىرىلدى. الايدا بايلاردىڭ الدىمەن جەرىن, ودان سوڭ مالى مەن اۋىل شارۋاشىلىق قۇرال-جابدىقتارىن تارتىپ الۋ ءتيىستى ناتيجە بەرمەدى. كەرىسىنشە كەدەي شارۋاشىلىقتارىن نىعايتۋ ءىسى ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى. بايلاردىڭ دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەۋ كەزىندە ادام قۇقى مەن زاڭدىلىق ورەسكەل بۇزىلدى. قازاق ۇلتىنا جاسالعان وسىناۋ ناۋبەتكە ساياسي باعا بەرىلۋى كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن جولداسبەك كوشەرباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
اتىراۋ وبلىسى
