قوقىسپەن كۇرەس – جالعىز ءبىزدى عانا ەمەس, دۇنيەجۇزى ەلدەرىن تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلە. قوقىستان پايدا بولاتىن حيميالىق قالدىقتار اۋا مەن سۋدى لاستاپ, توپىراقتى توزدىرادى. بۇل – وسىمدىكتەردىڭ ءوسۋىن باياۋلاتىپ, تاعام قاۋىپسىزدىگىنە, قالا بەردى ادام قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن الاپات ىندەت.
تابيعات جاناشىرلارى اتالعان پروبلەمانى مەملەكەتتىك اپپارات پەن سانالى ازاماتتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى ناتيجەسىندە عانا تويتارا الامىز دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى بۇل ۇكىمەتتiڭ عانا ەمەس, قورشاعان ورتانىڭ ەرتەڭىنە بەيجاي قارامايتىن ءار ادامنىڭ كوكەيiندە جۇرۋگە تيiس ماسەلە. دەسە دە ەنجار قاراۋعا بولمايتىن ەكولوگيا جايىنا كەلگەندە تابيعاتتى ايالاۋعا ارنالعان جۇيە جۇدىرىقتاي جۇمىر بولعانى ابزال. بۇل تۇرعىدا قوقىستىڭ ءوزىن كادەگە جاراتىپ, اتالعان پروبلەمانى ەرتەرەك ەڭسەرگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە ءۇڭىلۋ ارتىق ەتپەس.سەبەبى قاتتى قالدىقتار بىلاي تۇرسىن, بورسيتىن تاماق قالدىقتارىنان بيوگاز ءوندىرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر بار.
تمد ەلدەرى جىل سايىن قورشاعان ورتا ماسەلەلەرىن شەشۋگە كوبىرەك كۇش سالۋدا. ايتالىق, ارمەنيادا قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار تۋرالى اقپارات ۇسىنىلعان ينتەرنەت-پلاتفورما بازاسىندا «جاسىل باستامالار» باعدارلاماسى جانە قوقىستى بولەك جيناۋ كونتەينەرلەرى ورناتىلعان ورىنداردىڭ كارتاسى بار. سونداي-اق جوبا اياسىندا بالالارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى قاراستىرىلعان, وندا وقۋشىلارعا پلاستيكتىڭ نە ەكەنىن, نە ءۇشىن جانە قالاي سۇرىپتالاتىنىنا دەيىن ايتىلادى. ازەربايجاندا رۇقسات ەتىلمەگەن جەرلەر مەن پوليگونداردا قوقىس تاستاۋعا قاتىستى قاتاڭ زاڭدار بەكiتiلگەن, رەسەي دە قورشاعان ورتاعا جيناقتالعان زياندى زاتتاردى جويۋ ماقساتىندا «تازا ەل» جوباسىن ىسكە قوسىپ, پروبلەمامەن كۇرەسۋگە بەل شەشە كىرىسكەن.
بۇگiندە گەرمانيا قالدىقتارمەن كۇرەستە كوشباسشى. نەمىستەر 1980 جىلدان بەرى قوقىستى بولەك جيناي باستادى. ال قازىر ەلدە قوقىستى سۇرىپتاۋدىڭ ۇيلەسىمدى جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى: پلاستيكالىق ورامالار, قاعاز, كارتون, تاماق قالدىقتارى ءار ۇيدە ءتۇرلى پاكەتتەرگە, قاپتارعا نەمەسە شەلەكتەرگە تاستالادى, سودان كەيىن ولاردى ءارتۇرلى قوقىس كونتەينەرلەرىنە شىعارادى. رۇقسات ەتىلمەگەن جەرلەرگە تاستالعان قوقىس ءۇشىن ۇلكەن ايىپپۇل ارقالايسىز.
سونداي-اق تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋ مەن كادەگە جاراتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى فرانتسيادا تانىمال. قوقىس ءتورت تۇرگە سايكەس سۇرىپتالادى جانە ارقايسىسىنا ارنايى كونتەينەر ارنالعان. جاسىل باكتارعا تەك تۇرمىستىق قالدىقتار تاستالسا, سارى جاشىككە وراۋىش ماتەريالدار, ال ارناۋلى اق جاشىككە شىنى ونىمدەرىنىڭ قالدىقتارى عانا سالىنادى. كوك ءتۇستى باكتاردا قاعاز بەن باسپا ونىمدەرى ساقتالادى.
AvfallSverige قالدىقتاردى باسقارۋ قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشاشۆەتسيا تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ 99%-ىن قايتا كادەگە جاراتادى. قوقىستىڭ 48,6%-ى ەنەرگيا ءوندىرۋ ءۇشىن جاعىلاتىن بولسا, 50,6%-ى قايتا وڭدەلەدى. مۇندا قالدىقتاردىڭ تەك 0,8%-ى عانا كادەگە جارامسىز رەتىندە پوليگوندا قالادى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2020 جىلى ەلىمىزدەگى ءىرى قالالار ماڭىنان 7,5 مىڭ ستيحيالىق قوقىس ءۇيىندىسى انىقتالعان. ولاردىڭ 1,5 مىڭنان استامى 10 كۇن ىشىندە جويىلعان. وسىعان بايلانىستى تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەسi جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىندا ونىڭ باعىتى مەن جينالعان قوقىستى ءتۇسىرۋ پۋنكتتەرىن قاداعالاۋ ءۇشىن بۇكىل قوقىس شىعاراتىن كولىككە GPS-داتچيكتەردى مىندەتتى ورناتۋ نورمالارىن ەنگىزدى.
ەل ەكولوگياسىن بۇتىندەۋگە ەكو-بەلسەندىلەر قاۋىمى ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ولار ساياباقتار مەن الاڭداردى قورعاۋدى جالعاستىرىپ, قورشاعان ورتانى ساقتاۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش جۇمساۋدا. اتاپ ايتار بولساق, «كوكجايلاۋ» بىرەگەي تاۋ شاتقالىن اۋىر قۇرىلىستان قورعاپ, وسىمدىكتەردىڭ 811 ءتۇرىن, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن 17 ءتۇرىن ساقتاپ قالۋعا تابيعات جاناشىرلارى اراشا بولدى.
ەكو-بەلسەندىلەردىڭ جۇمىسى, قازاقستاننىڭ جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسى, سونداي-اق قورشاعان ورتا جانە حالىقتى اعارتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان ەكولوگيالىق ۇيىمدار مەن جوبالاردىڭ كوبەيۋi ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. ەكولوگياعا ارنالعان وسىنداي يگى جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە Baurzhan Foundation جەكە قورى ۇيىمداستىرعان «قوقىسسىز قالا» مارافونىن اتاۋعا بولادى. وسى اكتسيا ارقىلى جىل سايىن ءبىر عانا الماتىنىڭ بۋتاكوۆ جانە الما-اراسان شاتقالىنان 75 توننادان استام قوقىس شىعارىلادى.
– الماتى – قازاقستاننىڭ ەڭ ادەمى قالاسى. بىراق, سونىمەن قاتار, ەڭ لاس قالالار قاتارىندا. مەنىڭ شەتەلدىك تانىستارىم الماتىلىقتاردىڭ جولى بولعانىن ايتادى, ويتكەنى 20 مينۋت ىشىندە ءبىز ءوز سۇلۋلىعىمىزعا, عاجايىپ تابيعي جەرلەرگە, الماتى تاۋلارىنا جەتە الامىز. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى تۋريستەردىڭ وزدەرى ءوز تاۋلارىن ۇلكەن پوليگونعا اينالدىردى. بىزدە تاۋلاردى, وزەندەردى, ساياباقتاردى, كوشەلەردى تازالاۋ بويىنشا ءارتۇرلى ەكولوگيالىق اكتسيالار ءجيى وتكىزىلەدى. بۇل, ارينە, جاقسى باستاما, الايدا مۇنداي اكتسيالار مەن سەنبىلىكتەر كورەر كوزگە ناۋقانشىلدىققا اينالىپ كەتكەندەي. سوندىقتان «قوقىسسىز قالا» ەكولوگيالىق جوباسى ادامداردى قوقىستى جيناۋعا تاربيەلەپ, سونىمەن قاتار تۋعان قالاسىنىڭ تابيعاتىن ساقتاۋ ادەتىن قالىپتاستىرادى دەپ ويلايمىن, دەيدi جوبانىڭ كۋراتورى اينۇر سالىمباەۆا.
بيىل ەكولوگيالىق بەلسەندىلەردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعاسى رەتىندە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان «كوكجايلاۋ» سىيلىعىنىڭ ىسكە قوسىلۋىن اتاي كەتكەن ءجون. ءوز قىزمەتىن تابيعاتتى قورعاۋعا ارناپ جۇرگەن ۇيىمدار مەن ازاماتتاردى ماراپاتتاۋ ارقىلى تۇتاس قوعامعا ۇلگى كورسەتۋدى كوزدەيتىن جوبانىڭ اۋقىمى كەڭ. جوبا اۆتورلارى «قورشاعان ورتاعا قامقورلىق جاساي وتىرىپ, ءبىز بولاشاق ۇرپاققا قامقورلىق جاسايتىنىمىزدى ۇمىتپايىق!» دەگەن ۇراندى العا ۇستاپ وتىر.باستاپقىدا دۇرىس جينالماعان قوقىس قايتا وڭدەلەتىن شيكىزات رەتىندەگى قۇندىلىعىن جويادى. كۇندەلىكتى شىعاتىن تۇرمىس قالدىقتارىن سۇرىپتاپ, ارنايى قوقىس جاشىكتەرىنە سالۋ, بوتەلكە سەكىلدى قاتتى زاتتاردى وتكىزۋ ارقىلى پايدا تابۋ ءارى قورشاعان ورتانى قورعاۋ – ازاماتتىق ءىس.
