ايماقتار • 07 شىلدە، 2021

اتقاراتىن جۇمىس اۋقىمدى

108 رەت كورسەتىلدى

باتىس قازاقستان وبلىسىندا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىنقۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبىجۇمىسى كۇننەن-كۇنگە جاندانىپ كەلەدى.

وسى يماندى ىسكە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىرعاندىقتانبولار، وڭىردە بيىل 31 مامىرساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانەاشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دە بۇ­رىنعىعاقاراعاندا كەڭ كو­لەمدە ۇيىمداستىرىلدى. ورال قالا­سىنداجانە اۋدانداردا كوپ­­شىلىك شارالار ۇيىمداس­تىرى­لىپ، جازىقسىز جازالانعان بوز­داق­تاردىڭ رۋحىنا قۇران باعىش­تالدى، ەسكە الۋ شارالارى ءوتتى.

ورال قالاسىندا جاھانشا دوس­مۇحامەد ۇلى مەن عۇمارقاراشقا ارنالعان پيلون – كۇندىز دە، تۇندە دە كوركەمكورىنەتىن زاماناۋي كور­نەكى تاقتا ورناتىلدى. تاقتادا ۇلتزيالىلارىنىڭ سۋرەتى جانە ەل مەن جەرگە قاتىستى سوزدەرىجا­زىلعان. باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارىباقىتجان نارىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، مۇن­داي تاقتالاربولاشاقتا كوبەيە تۇسپەك.

جاقىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋبويىن­شا قۇرىلعان وبلىستىق جۇمىس تو­بىنىڭ ۇلكەن جيىنىءوتىپ، وندا وڭىر­دەگى جۇمىستار، نەگىزىنەن، 7 با­­عىتتاجۇرگىزىلەتىنى بەلگىلى بول­دى.

وڭىردەگى حالىق كوتەرىلىستەرى­نە قاتىسقانى نەمەسەقولداعانى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعانداردىزەرتتەۋ بويىنشا جۇ­مىس توبى ارنايى ارحيۆ قور­لارىندا ءالىكۇنگە اقتالماي جات­قان ادامداردى انىقتاپ، ەسىم­دەرىنجارىققا شىعارۋعا كۇش سالماق. ايتا كەتەيىك، 1931 جى­لىجاپپاي ۇجىمداستىرۋ كەزىن­دەگى اسىرا سىلتەۋگە قارسى كو­تەرىلگەن جاڭاقالا كوتەرىلىسىنە بيىل 90 جىل تولىپ وتىر. ءدال وسى جاڭاقالا كوتەرىلىسىنە قاتىس­قانى ءۇشىن 400-گە جۋىقادام تۇت­قىندالعانىن كەزىندە تاريح عى­لىمدارىنىڭدوكتورى تۇياق­باي رىسبەكوۆ جازعان بولاتىن. رەپ­رەسسيا شارالارىنىڭ قاتاڭ جۇرگەنى سونشالىق، تەك 71 ادام سوت­قاجەتپەي، تەرگەۋ كەزىندە اباق­تىدا قايتىس بولعان. بۇدان باس­قادا حالىق نارازىلىعى، كوتەرىلىستەر بولعان، بىراق گپۋ مەن نكۆد ورگاندارى اياۋسىز باسىپ-جانشىپ وتىرعان.

كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە 1930 جىلدارداعىاشارشىلىقتان جاپا شەككەندەردى انىقتاۋ بويىن­شا جۇمىستوبىنىڭ الدىندا دا قىرۋار شارۋا تۇر. ويتكەنى، ار­حيۆتەردەساقتالعان، وسىناۋ كەزەڭ­نىڭ شىنايى بەينەسىن كورسەتەتىنقۇجاتتار از ەمەس. بۇعان قوسا، ەل ىشىندەگى اشارشىلىقكۋاگەر­لە­رىنىڭ ەستەلىكتەرىن جيناپ الۋ ءۇشىن مەكتەپمۇعالىمدەرى مەن وقۋشى­لاردان، كىتاپحاناشىلار مەن جاس­تاربەلسەندىلەرىنەن قۇرىلعان توپ­تار جۇمىسقا كىرىسەدى.

كۋلاكتار، بايلار، جارتىلاي فەودالدار مەن شارۋالاردىڭىشىن­دەگى اقتالماعان قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارىن زەرتتەۋبويىن­شا قۇرىلعان جۇمىس توبى ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىمەن پو­ليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنا­يى ارحيۆتەرىندەگى ىستەردىقايتا­دان ساراپتان وتكىزەتىن بولادى. ۇقك مەن پد تاراپىنان توپ مۇ­شە­لەرىنە بارىنشا قولداۋ كورسەتىلەتىنىايتىلدى.

الاش پارتياسى، الاشوردا ۇكىمەتى يدەياسى ءۇشىنمەملەكەتتىك قۋدالاۋعا جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانادامداردى انىقتاۋ دا باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. ويت­كە­نىكۇنباتىس الاشوردانىڭ ­وتانى بولعان باتىس قازاقستانوبلى­سىندا بۇل كەزەڭگە قاتىستى قۋدالانعان تۇلعالاردىڭاۋقىمى وتە ۇلكەن. ولاردىڭ تولىق ءتىزىمى ءالى جاسالعان ەمەس.

كەڭەس ۇكىمەتىنە جات ەلەمەنت رەتىندە ەرەكشە قۋدالانعان، اياۋ­سىز رەپرەسسياعا ۇشىراعان توپ­تىڭ ءبىرىءدىن وكىلدەرى. قۋدا­لان­عان ءدىن قايراتكەرلەرى مەن ولار­دىڭ وتباسىمۇشەلەرىن انىقتاۋ، قيراتىلعان، تارتىپ الىنعان عي­باداتۇيلەرىنىڭ سانىن ەسەپتەۋمەملەكەتتىك كوميسسيا العا قو­يىپوتىرعان مىندەتتىڭ ءبىرى. با­تىس قازاقستان وبلىسىندا بۇ­رىنتولىق زەرتتەلمەگەن بۇل جۇ­مىستار بۇگىندە باستالىپ كەتتى.

اق جايىق ءوڭىرى شەكارالىق ايماق بولعاندىقتان، رەپرەس­سيا كە­زىندە كوپتەگەن قازاق وتباسى قۋ­عىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق جىل­­دارى رەسەي فەدەراتسياسىنا بو­­سىپ كەتكەن. باتىس قازاقستان اۋما­­عىنا وزگە جاقتان كۇشتەپ دەپور­­­تاتسيالانعان ۇلت وكىلدەرى دە از ەمەس. بۇل دەرەكتەر دە جان-جاق­تى سارالانباق. بۇل باعىتتا، اسى­رەسە كورشىلەس رەسەيارحيۆتەرى ما­تە­­ريالدارىمەن جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگى كورىنىپتۇر. وبلىس باس­­شى­لىعى زەرتتەۋشىلەرگە بۇل ىستە دە قولداۋكورسەتەتىنىن مالىم­دەگەن.

1939-1945 جىلدارى فاشيس­تىك گەرمانيا جانە باسقا دا ەۋ­روپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىن­عان اسكەري تۇتقىنداردى، «تۇر­كىستان لەگيونىندا» بولعان اس­كەري تۇتقىنداردى انىقتاۋ بو­يىن­شا دا قىرۋار جۇمىس بار. وسى تاقىرىپتى سوڭعى 15 جىلبو­يىنا زەرتتەپ كەلە جات­قان ول­كە­­تانۋشى احمەديار باتىر­حا­­­نوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل ىستە قا­­زاق­ستان كوپ ارتتا قالىپقوي­عان. رەسەي فەدەراتسياسىندا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستىقۇجات­تاردىڭ قۇپيالىعى الدەقاشان الىنىپ، ينتەرنەت-سايتتار ار­قى­لى كوپشىلىككە قولجەتىمدى بول­­سا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدەاسكەري تۇت­قىن­دار ىستەرى ءالى كۇنگە جا­بىق كۇيىندە جاتىر. ماسەلەن، با­­تىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىس­تەردەپارتامەنتىنىڭ ارنايى ارحي­ۆىندە اسكەري تۇتقىندارعا قا­تىستى 851 پاپكا بار ەكەن. زەرت­تەۋشى بۇل پاپكالاردىڭ ءبىر-ەكە­ۋىن عانا قاراپ، وندا 150-دەن اسا ادامنىڭ جەكەكارتوتەكاسى ساقتالعانىن كورگەن. ياعني الدا تۇرعان جۇمىسوتە كوپ.

وڭىردەگى جۇمىس توبىنىڭ جە­تەك­شىسى باقىتجاننارىمبەتوۆ بىر­نەشە باعىتتاعى اۋقىمدى جۇ­مىس­تىناتيجەلى ۇيىمداستىرۋ، قارجىلاندىرۋ بويىنشا بارلىقماسەلە شەشىلەتىنىن ايتتى. كو­ميسسيا مۇشەلەرى باس قوساتىنورىن بەلگىلەنىپ، حالىقپەن بايلانىس تا ەسكەرىلگەن. ماسەلەن، جۇ­مىس توبىنىڭ ءار مۇشەسى ءوز تاقى­رىبى بويىنشا ءتۇرلىماسەلەمەن كەلگەن جەكە ادامداردى قابىلداۋ ۇيىمداستىرۋىءتيىس. ويتكەنى رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ۇرپاق­تارى، تۋىستارى تاراپىنان قازىر­دىڭ وزىندە وسىنداي سۇرانىس تۋىپوتىر.

باتىس قازاقستان وبلىسىندا ۇزاق جىل دەربەس جۇمىس ىستەپ، تالاي تاريحي ىسكە مۇرىندىق بولعان تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعى اتتى مەكەمە بار ەدى. سوڭعى كەزدە تاراتىلىپ، وبلىستىق تاريح جانە ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبىر ءبولىمى بولىپقالعان وسى مەكەمەنىڭ باسشىسى جانتاس سافۋللين ەلىمىزدەباستالىپ وتىرعان بۇل جۇمىستىڭ اۋقىمى زور ەكەنىن، بىرنەشە جىل­­عا سوزىلۋى مۇمكىندىگىن ايتىپ، بۇل ءىستى ارنايىمەكەمە ار­قىلى ۇيىمداستىرعاندا ناتيجەلى بولا­دى دەگەنويىن ءبىلدىردى. بۇل ۇسىنىس وبلىس باسشىسىنا جەت­كىزىلەتىنبولدى.

اشارشىلىق قۇرباندارىن، ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگەۇشىراعان­داردى ۇستاعان تۇرمەلەر مەن ارناۋ­لى ورىنداردى، ولاردىڭ اتىل­عان جەرلەرى مەن جەرلەن­گەن ورىندارىنانىقتاۋ، قۇربان­دار­دىڭ ۇرپاقتارى مەن جاقىن-جۋىق­تارىنىڭ تاعدىرى، سول زۇلمات كۇندەر كۋاگەرلەرىنىڭەستەلىكتەرىن جيناۋ، ارنايى سايت، پورتال قۇرۋ، بۇل ىسكەجاستار بەلسەندىلەرىن، كىتاپحاناشىلاردى، مەكتەپ مۇعا­لىمدەرى مەن وقۋشىلاردى، ولكە­تانۋشىلاردى تارتۋ، وزگەوڭىر­لەردەگى ارحيۆتەر مەن ءوزارا ارىپ­تەستىكتى جولعا قويۋ، باتىس قازاق­ستان وڭىرىنە قاتىستى شەتەلدەردە جانەقازاقستاننىڭ وزگە وبلىستارىندا ساقتالعان مالىمەتتەردىالۋ جولدارى سەكىلدى سان سالالى ماسە­لەلەر وبلىستىق جۇمىستوبىنىڭ باستى نازارىندا بولادى.

«باتىس قازاقستان وبلىسى بو­يىنشا 1937 جىلى 853 ادامقۋ­عىنعا ۇشىراپ، ونىڭ 335-ءى اتىل­عان، قالعانى ءارتۇرلىمەرزىمگە ەڭ­­بەك­پەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنە جىبە­رىل­گەن. 1938 جىلى936 ادام تۇت­­قىن­دالىپ، 690-ى اتىلعان، 246-سى سوت­تالعان. 1930-1950 جىل­دارى وبلىس بويىنشا سوتتان تىس ورگاندار – وگپۋ نەمەسە نكۆد «ۇشتىكتەرى»، «ەرەكشە ما­جىلىستەر» مەن كوميسسيا شە­شىم­دەرىمەن 4 مىڭ ادام سوت­تالعان. ولاردىڭقۇرامىندا كاسى­بي زاڭگەرلەر ەمەس، ساياسي با­عىت­تاعىنومەنكلاتۋرالىق پارتيا قىز­­مەت­كەرلەرى بولعاندىقتان، قىل­­مىستىق كودەكس باپتارىنا سىل­تەمە جاسالماي، زاڭسىز ۇكىمدەرشى­عارىلعان»، دەپ جا­زىلعان 2001 جىلى باتىس قازاق­ستانوب­لى­سىنىڭ ارحيۆتەر باس­قار­ماسى شى­عارعان «ازالى كىتاپ» جيناعىندا.

الايدا بۇل مالىمەتتەردىڭ ءوزى تولىق ەمەس بولۋى مۇمكىن. كسرو-داعى ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارى تۋرالى 3 226 640 ما­­لىمەت جيناقتالعان https://ru.openlist.wiki سايتىنداباتىس­قا­زاقستاندىق 35 761 فورمۋليار بار ەكەن. بۇل تىزىمدەگىكەيبىر تۇل­عا­­نىڭ اتى-ءجونى قايتالاندى دە­گەن­نىڭ وزىندەرەپرەسسيا اۋقىمى قان­شالىق زور بولعانىن كورەمىز.

جاقىندا ورال قالاسىنا رەپ­رەسسياعا ۇشىراعان قازاق زيا­لى­لارىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشى «ارىس» قورىنىڭ توراعاسى، ال­ماتى وبلىسىنداعى جاڭالىق اۋلىن­داعى ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋ­زەي­دىڭ ديرەكتورى عاريفوللاانەس كەلىپ، جەرگىلىكتى جۇمىس تو­بىنىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋوت­كىزدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجاننارىمبەتوۆتىڭ قا­تى­سۋىمەن وتكەن جيىندا رەپرەس­سيا قۇرباندارىن زەرتتەۋ بويىنشا الماتى وبلىسىندا جاسالىپجات­قان جۇمىستار ورتاعا سالىنىپ، عالىمدار تاجىريبەالماستى. سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن 30 جىل­دان بەرىزەرتتەپ جۇرگەن عالىم عا­ريفوللا انەس اشارشىلىق پەن رەپ­رەسسيا تاقىرىبىن جەكە-جەكە قاراستىرۋدى، سونىڭ ىشىن­دەاشارشىلىق ماسەلەسىن زەرتتەۋ ىسىنە جالپىحالىقتىق سيپاتبەرۋدى ۇسىندى.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جىل ءسوزى

الەم • بۇگىن، 20:36

ەنەرگەتيكا – ەكونوميكا درايۆەرى

ەكونوميكا • بۇگىن، 20:31

قۇلدىرامايتىن قۇندىلىق

تانىم • بۇگىن، 20:20

اۋعانستاندا جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 12:21

ۇقساس جاڭالىقتار