وسى ورايدا تۇلكىباس اۋدانى, اباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى دوسجان قىدىراليەۆتىڭ اۋلاسىنان تابىلعان ورتاعاسىرلىق قۇلپىتاس پەن اۋليەلەرگە ءتان ەسكەرتكىش ورنى ەلىمىزدىڭ, ونىڭ ىشىندە ءوڭىر تاريحىنا تىڭ دەرەكتەر قوسارى انىق. وزىندىك تاريحىن ىشىنە بۇگىپ, بەلگىلى ءبىر تۇلعانىڭ ومىرىنەن حابار بەرەتىن قۇلپىتاس سان عاسىرلار بويى جەر استىندا ساقتالىپ كەلگەن.
جادىگەردىڭ قۇپياسىن بىلمەك بولعان ءۇي يەلەرى بىردەن كونە جازۋلاردى وقيتىن ارنايى ماماندارعا حابار بەرگەن بولاتىن. عالىمدار ەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرىن جاريا ەتىپ وتىر. اتاپ ايتساق, ازىرەت سۇلتان مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ياساۋي ىزىمەن عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى اياسىندا اباي اۋىلىنا بارىپ, تاريحي ورىنمەن تانىسقان. اراب, پارسى, كونە تۇركى تىلدەرىنىڭ مامانى ءزارىپباي ورازباي ۇلى باستاعان عالىمدار قۇلپىتاس بەتىندەگى ماتىنگە تىلدىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, اراب ارىپتەرىمەن كۋفي ۇلگىسىندە: «بۇل قابىر مۇحاممەد نۇران باب» دەگەن جازۋ بارىن انىقتادى. قۇلپىتاستار ادەتتە زيرات باسىنا قويىلاتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگ عالىمدارى ءناپىل بازىلحان جانە نۇربولات بوگەنباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. عالىمدار ەسكەرتكىشتى وسى ايماقتىڭ بايىرعى اتاۋىنا بايلانىستى ء«الديباستاۋ اۋليەسى» دەپ اتاعان. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە وسى جەردە ۇزىندىعى – 4 مەتر, ەنى – 1,65 مەتر, قابىرعاسىنىڭ بيىكتىگى – شامامەن 2 مەترگە جۋىق قۇرىلىس بولعانى انىقتالادى. ەسكەرتكىشتىڭ قابىرعالارىن جاقىن ماڭداعى كوكبۇلاق وزەنىنىڭ جۇمىر تاستارىمەن قيۋىن كەلىستىرىپ, اراسىن ساز بالشىقپەن بەكىتىپ قالاعان. سونداي-اق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا مەتالدان, سۇيەكتەن, قىشتان, شىنىدان جاسالعان بىرقاتار ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەر تابىلدى. عالىمدار تابىلعان زاتتاي ايعاقتارعا عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنە سۇيەنىپ ەسكەرتكىش شامامەن X-XI عاسىرلاردا قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن ءوزى ۇستا, ءارى ءدىني-اعارتۋشىلىق قىزمەت اتقارعان مۇحاممەد نۇران باب اتتى اۋليەگە ارنالعان دەگەن قورىتىندى جاساۋعا نەگىز بارىن ايتادى. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا اتالعان ايماقتان بۇلاق كوزى شىعىپ, سۋدىڭ كوتەرىلۋى ءارى قاراي زەرتتەۋگە كەدەرگى بولعان. ايتسە دە جەر استىنان ارشىلعان ءتۇرلى جادىگەرلەر مەن قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ىرگەتاسى كوپتەگەن تىڭ مالىمەتكە جول اشتى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, قۇلپىتاستىڭ تىك تۇرۋى بۇل ايماقتا قابىر جاتقاندىعىن اڭعارتادى. «قۇلپىتاس قابىردىڭ باسىنا قويىلادى. بۇل ەسكەرتكىشتى ءالى دە تەرەڭىرەك زەرتتەۋ قاجەت. مەنىڭ پىكىرىمشە, مۇحاممەد نۇران بابتىڭ قابىرى قۇلپىتاستىڭ استىندا 1,5-2 مەتر تەرەڭدىكتە جاتقان بولۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, بۇلاقتىڭ كوزى اشىلىپ, سۋ ارىق سياقتى تولىپ اعىپ جاتىر. قۇلپىتاس ورناتىلعان تۇلعا ۇستالىقپەن اينالىسقان بولۋى مۇمكىن. سەبەبى قازبا ورىندارىنا قاراپ وتە ەرەكشە ءارى اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلگەن پەشتىڭ ورنىن بايقادىم. بۇل ماسەلەلەردى سارالاي كەلە, نۇران بابتىڭ قابىرى ۇستاحاناسىنىڭ جانىنا ورنالاستىرىلعان نەمەسە شاكىرتتەرى ۇستازىنىڭ قۇرمەتىنە قابىر جانىندا ۇستالىق ءىسىن جالعاستىرعان دەپ پايىمداۋعا بولادى. پەشتىڭ ۇلگىسى مەن اينالاسىنان شىققان قالدىقتارعا قاراپ تەمىر قورىتاتىن ورنى بولعانىن دا بايقاۋعا بولادى. ەلباسى ن.نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا: «اتا-بابالارىمىز جاڭا, نەعۇرلىم بەرىك مەتالدار ءوندىرۋ ءىسىن دامىتىپ, ولاردىڭ جەدەل تەحنولوگيالىق ىلگەرىلەۋىنە جول اشتى. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان مەتالل قورىتاتىن پەشتەر مەن قولدان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدارى, ەجەلگى ءداۋىردىڭ تۇرمىستىق زاتتارى مەن قارۋ-جاراقتارى بۇل تۋرالى تەرەڭنەن سىر شەرتەدى. وسىنىڭ ءبارى ەجەلگى زامانداردا ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى دالا وركەنيەتى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قانشالىقتى قارقىندى دامىعانىن كورسەتەدى» دەگەن بولاتىن. ياعني ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان جادىگەرلەر مەتالل وڭدەۋ, ۇستالىق ونەرىنەن حابار بەرەدى. ءبىزدى تاڭعالدىرعانى – ارحەولوگيادا تەك تاستان قالانعان پەشتىڭ مۇنداي ۇلگىسى ءبىرىنشى رەت كەزدەسىپ وتىر, ءارى وزەننىڭ جۇمىر تاستارىنان ءورىپ وتە تاماشا جاساعان», دەيدى بەلگىلى ارحەولوگ-عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارات تۇياقباەۆ.
ەسكەرتكىشتى قازۋ بارىسىندا عالىمدار كونە ءتوس پەن شالا قورىتىلعان تەمىردىڭ بىرنەشە بولىكتەرىن تاپقان. نۇران بابانىڭ بولاتتان قۇيىپ جاساعان ءتوسى وتە بەرىك ءارى سالماقتى ەكەن. عالىمدار مۇنداي بايىرعى ءتوس قازاقستاندا العاش رەت تابىلىپ وتىرعانىن ايتۋدا. ءتوستىڭ بەتىندەگى ايقىش-ۇيقىش بالعا ىزدەرىنەن ۇستانىڭ ۇزاق جىلدار بويى پايدالانعانىن بىردەن بايقاۋعا بولادى. ال ەندى مۇحاممەد نۇران باب ەسىمىنە قاتىستى عالىمدار اڭىز-اڭگىمەلەردە بابتاردىڭ, سول سياقتى ءدىني تۇلعالاردىڭ ءارتۇرلى سۇيىكتى كاسىپتەرى بولعانىن ايتادى. ياعني ارىستان باب, لاشىن باب, قارعا باب, ىسقاق باب, ءجۇسىپ اتا, سادۋاقاس اتا سىندى تۇلعالاردىڭ ءبىرى قۇس باپتاۋمەن, ەندى ءبىرى قاساپشىلىقپەن, كەلەسىسى ءجۇزىم, باۋ-باقشا وسىرۋمەن اينالاسىپ, حالىقتىڭ ءىلتيپات-قۇرمەتىنە بولەنە ءجۇرىپ كاسىبىنە سايكەس لاقاپ اتقا يە بولعان. باب ءسوزى اراب تىلىندە «ەسىك, قاقپا», ياعني ءدىننىڭ قاقپاسىن اشۋشى دەگەن ماعىنا بەرەدى. سوندىقتان العاش رەت باب ەسىمى جازىلعان قۇلپىتاستىڭ تابىلۋى ماماندار تاراپىنان ۇلكەن جاڭالىققا بالانىپ وتىر. ء«الديباستاۋ اۋليەسى» ەسكەرتكىشىنەن 100-150 مەتر قاشىقتىقتا جەرگىلىكتى حالىق اياق استى ەتپەي, اۋليەلەردىڭ تابانى تيگەن قاسيەتتى ورىن دەپ قۇرمەت تۇتاتىن شاعىن توبەشىك بار. اۋىل قاريالارىنىڭ ايتۋىنشا, دىنگە قارسى اتەيستىك كوزقاراس ورناعانعا دەيىن ءدال وسى جەردە جۇما سايىن جان-جاقتان حالىق جينالىپ ناماز وقيتىن, ال استىندا زىكىر سالىپ, اۋرۋ-سىرقاۋلاردى شىلدەگە سالاتىن ورىن بولىپتى. كونەكوز قاريالار قادىر تۇتىپ قاستەرلەگەن, بۇگىنگى اۋىلداستارى دا كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ وتىرعان توبەنى كورگەن تاريحشى-عالىمدار ءۇيىندىنى بەلگىلى ءبىر ءدىني عيماراتتىڭ ورنى بولعان دەپ تۇجىرىمداۋدا. ياعني عالىمدار اباي اۋىلىنداعى جەراستى قىلۋەتىنە ۇقساس بۇل ءۇيىندىنىڭ سىرتقى كەلبەتى تۇركىستان قالاسىنداعى قۇمشىق اتا قىلۋەتىنە ۇقساس ەكەنىن ايتادى. «ياساۋي ءىلىمىن جالعاستىرعان سوپىلاردىڭ ءدىني راسىمدەر وتكىزۋىنە ارنالعان قۇمشىق اتا مەشىتى ەكى بولمەلى, ۇزىنشا كەلگەن, ەنى تار ءدالىزدى, شىعا بەرىسىندە ەسىگى بار ۇڭگىر قۇرىلىس. قىلۋەت شارشى ءپىشىندى شيكى كىرپىشتەردەن قالانىپ, توبەسى شاتىرلى كۇمبەزبەن كومكەرىلگەن. وعان ىرگەلەس ديامەترى 2,5 مەتر جانە بيىكتىگى 2 مەتردەي دوڭگەلەك ءپىشىندى ءۇي كۇمبەزدەلىپ جابىلعان. ءدالىزى ءيىرلى كەلگەن, ونىڭ نەگىزگى قۇرىلىسى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن قالانىپ, كۇمبەزبەن كومكەرىلگەن. ال مىنا جەردەگى جەراستى قىلۋەتىنىڭ ۇستىنە كەسەكتەن قالاپ مەشىت تۇرعىزىلىپتى. بالكىم, بۇل مۇحاممەد نۇران بابتىڭ داۋىرىندە سالىنعان نىسان بولسا كەرەك. ناقتىسى زەرتتەۋ جۇمىستارىنان كەيىن بەلگىلى بولادى», دەيدى ارحەولوگ مارات قىمىز ۇلى.
اباي اۋىلىنان تابىلعان جۇمباعى مول ء«الديباستاۋ اۋليەسى» ەسكەرتكىشى جايلى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسۋدا.
تۇركىستان وبلىسى
