جۋىردا ايماقتىڭ ءوز ىشىندە پايدا بولعان جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلعان داعدارىستارعا قارسى ديپلوماتيالىق-ىنتىماقتاستىق مەحانيزمىن ءساتتى قولدانۋ وسىنى راستاپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ۇلكەندىگىمەن, ءارتۇرلى ەتنوستىق جانە ءدىني توپتاردىڭ باسىن قوسقان دەموگرافيالىق قۇرىلىمىمەن جانە تاجىريبەلى-كورەگەن باسشىلىعىمەن قازاقستان شىعىس پەن باتىس ءۇشىن ماڭىزدى «سينتەز ەل» رەتىندە ەرەكشەلەنەدى.
«بەيبىتشىلىكتى قالىپتاستىرۋشى» ەل…
بارلىق گەوساياسي تەوريالار تۇرعىسىنان «گەوساياسي جۇرەك» دەپ سيپاتتالاتىن ەۋرازيانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان قازاقستان رەسەيدىڭ وڭتۇستىككە جەتۋ ساياساتىندا ماڭىزدى ەل بولسا, ال قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى شەڭبەرىندە باتىسقا قاراي اشىلۋ ستراتەگياسىندا باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. قازاقستان ترانزيتتىك ەل رەتىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ماسكەۋ جانە بەيجىڭمەن بايلانىس ورناتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاعداي قازاقستاندى رەسەي, قىتاي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن باستى اكتورعا اينالدىرادى.
وڭتۇستىك ازيا مەن وزبەكستان اراسىندا قۇرىلۋى جوسپارلانعان مازاري – شاريف – كابۋل – پەشاۆار تەمىر جول جەلىسى, اسىرەسە, گەوگرافيا تۇرعىسىنان نۇر-سۇلتاندى ودان دا ماڭىزدى ەلگە اينالدىراتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق كاسپي تەڭىزىندە ورنالاسقان اقتاۋ جانە قۇرىق سياقتى قازاقستان پورتتارى ورتالىق ازيانى ازەربايجان, گرۋزيا جانە تۇركيا باعىتتارى ارقىلى باتىس الەمىمەن بايلانىستىراتىندىعىن ەستە ۇستاعان ءجون.
قىسقاشا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاعدايى بۇل ەلدى سولتۇستىك-وڭتۇستىك پەن شىعىس-باتىس اراسىنداعى كوپىرگە اينالدىرادى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىرزانىڭ دانالىعىمەن جۇرگىزىلگەن جان-جاقتى سىرتقى ساياسات نۇر-سۇلتانعا ماڭىزدى اكتور بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. نازارباەۆ مىرزانىڭ كوشباسشىلىعىنا قوسا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ گەوساياسي زەردەسى مەن ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى دە قازاقستان پوزيتسياسىنىڭ كۇشەيۋىنە جانە ەلدى حالىقارالىق ارەنادا بەدەلدى سۋبەكتىگە اينالدىرۋعا قىزمەت ەتۋدە.
قازاقستان نازارباەۆ پەن توقاەۆ مىرزالاردىڭ ساياساتتارىنىڭ شەڭبەرىندە ايماقتىق بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ورناتۋ ءۇشىن ءتۇرلى قادامدار جاساۋدا. دانىشپان كوشباسشى نازارباەۆ جانە ماڭىزدى ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى بار توقاەۆ ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ازيا قۇرلىعى ەلدەرىنىڭ, رەسەي مەن قىتايدىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىندىگىن جاقسى بىلەدى. قىرعىزستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى قاقتىعىستار كەزىندە قازاقستاننىڭ شيەلەنىستى ازايتۋعا باعىتتالعان ساياساتى وسىنى تاعى ءبىر رەت راستادى.
ترانسكاسپي ءدالىزى
ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ورتا دالىزبەن بايلانىستى ترانسكاسپي ءدالىزى. بۇل ءدالىز قىتايدى ەۋروپاعا جالعايتىن جاڭا جانە قۋاتتى بالاما جول رەتىندە مامانداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارۋدا. قازىرگى جاعدايدا بەيجىڭ اكىمشىلىگى ءۇشىن تەڭىز جولدارىن قاۋىپسىز دەپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. اتاپ ايتقاندا, اقش-تىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى ىقپالىنىڭ كۇشەيۋى, تايۆانعا بايلانىستى ماسەلەلەر جانە اركتيكاداعى باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋى بەيجىڭدى قاۋىپسىز ءدالىز بولىپ تابىلاتىن قۇرلىق دالىزدەرىنە قاراي باعىتتاۋدا. سونىمەن قاتار قىتاي باتىسقا جول اشىپ جاتقاندا, ونى اۋعانستان سياقتى تۇراقسىز ايماق الاڭداتادى. وسى سەبەپتى ترانسكاسپي ءدالىزى بەيجىڭ ءۇشىن ەڭ قاۋىپسىز باعىت بولىپ سانالادى.
ورتالىق ازيانىڭ ترانزيتتىك جول بولىپ سانالۋى جانە كاۆكاز ايماعىمەن بايلانىس ورناتۋى ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ جاقسارۋىنا جانە ول ەلدەردەگى حالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتۋى ىقتيمال. بۇل وڭ اسەر ورتالىق ازيا مەن كاسپي ماڭى ايماعىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن دوستىق كەڭىستىگىنە اينالۋىنا جول اشۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي وزگەرىس بۇل ايماقپەن قارىم-قاتىناسىن ويداعىداي جالعاستىرىپ, وڭتۇستىك ازياعا جول اشۋ ماقساتىندا قاۋىپسىز ورتالىق ازيانى قاجەت ەتەتىن رەسەيدىڭ مۇددەلەرىمەن سايكەس كەلەدى.
ۇلى دالادان انادولى دالاسىنا جالعاسقان گەوساياسي كوزقاراس
ۇلى دالانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ پوزيتسياسىن ءبىر ورتالىق رەتىندە كۇشەيتەتىن بارلىق وزگەرىس ترانسكاسپي دالىزىنە اسەر ەتەدى. ويتكەنى ترانسكاسپي ءدالىزى – ۇلى دالادان انادولى دالاسىنا دەيىن جالعاسىپ جاتقان گەوساياسي كوزقاراستىڭ جەمىسى. ترانسكاسپي ءدالىزىن نىعايتۋ جانە ونىڭ فۋنكتسياسىن ارتتىرۋ كاۆكازداعى بەيبىتشىلىككە ىقپال ەتەدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ تۇركيا, ازەربايجان جانە گرۋزيامەن قاتىناستارى تەرەڭدەي تۇسەدى دەپ بولجاۋعا بولادى.
قاراستىرىلىپ وتىرعان ءدالىز سونىمەن قاتار ەكىنشى قاراباق سوعىسىنان كەيىن العا تارتىلعان, ايماقتىق بەيبىتشىلىككە, وركەندەۋگە جانە دامۋعا نەگىزدەلگەن «التىلىق ىنتىماقتاستىق پلاتفورماسى» يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇلەس قوسادى. اتاپ ايتقاندا, قىتاي – ورتالىق ازيا – كاۆكاز – تۇركيا – ەۋروپا باعىتىنداعى زەنگەزۋر ءدالىزىنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. وسى تۇرعىدا كاۆكازداعى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ارمەنيانى دا قىزىقتىرىپ, ەرەۆاندى التىلىق ىنتىماقتاستىق پلاتفورماسىنا قوسىلۋعا جانە ايماقتىق بەيبىتشىلىككە جەتەلەيدى.
ءتىپتى, ەگەر بۇل جوبا جۇزەگە اسسا, قازاقستان اتالعان پلاتفورما مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ ماڭىزدى بىرىكتىرۋشى كۇشىنە اينالۋى مۇمكىن. ناتيجەسىندە, نۇر-سۇلتان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپىرگە اينالىپ قانا قويمايدى, ول ءوزىنىڭ ىقپالىن ءوز ايماعىنان تىس جەرلەردە ارتتىرۋ ارقىلى ازياداعى جەتەكشى ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالادى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى مىرزانىڭ ازەربايجان ساپارىن وسى شەڭبەردە باعالاۋعا بولادى.
كەزدەسۋلەر بارىسىندا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى (قازاقستاندى ازەربايجان, گرۋزيا مەن تۇركياعا جالعايتىن جانە كاسپي تەڭىزى ارقىلى وتەتىن ترانسكاسپي ءدالىزى) شەڭبەرىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جوسپارلارى ايتىلدى جانە تاراپتار اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا جانە ترانزيتتىك-كولىك الەۋەتىن دامىتۋعا ءمان بەرىلدى. قازاقستاندىق كومپانيالار قاراباقتى قالپىنا كەلتىرۋگە بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرىلدى. سوندىقتان تىلەۋبەردىنىڭ ازەربايجانعا ساپارى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا, كاۆكاز جانە ازيادا ماڭىزدى ەل ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى بولدى.
ترانسكاسپي ديپلوماتياسى
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ماسەلەسىنە قاتىستى ۇستانىمى, تەزيسى جانە اسىرەسە, ايماقتاعى تۇركى رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى ماسەلەلەردە ۇستانعان بىتىمگەرشىلىك جانە سىندارلى ديپلوماتياسى ءوز ناتيجەسىن بەرە باستادى. وسى تۇرعىدا تۇرىكمەنستان مەن ازەربايجاننىڭ دوستىق مۇناي كەن ورنى تۋرالى كەلىسىمى دە كاسپي تەڭىزىنىڭ «دوستىق تەڭىزىنە» اينالۋىنا ۇلەس قوسادى.
قازاقستاننىڭ تۇركى كەڭەسى شەڭبەرىندە ۇستانعان ساياساتى ءوزىن ترانسكاسپي ولشەمىندە ايقىن كورسەتەدى. تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ مىرزانىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاراشا ايىندا ىستانبۇلدا وتەتىن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تۇركى كەڭەسى) كوشباسشىلارىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋى تۋرالى شەشىمى تۇركى كەڭەسى ەلدەرىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى رۋحىن نىعايتتى.
تۇركيا – گرۋزيا – ازەربايجان – تۇركىمەنستان – اۋعانستان ترانزيتتىك كولىك ءدالىزى بولىپ تابىلاتىن لاپيس-لازۋلي مارشرۋتى وسى رەتتە كاسپي ماڭى ايماعىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. قازاقستان وسى دالىزگە قوسىلعان كەزدە ورتالىق ازيا – ەۋروپا ينتەگراتسيالىق باستاماسىنىڭ سوڭعى بولىگى تامامدالعان بولادى. وسىلايشا, العا قويىلعان «كوپجاقتى كولىك ساياساتى» تولىقتاي جۇزەگە اسادى.
قورىتىندىلاي كەلە, الەمدىك ساياساتتاعى شيەلەنىس كۇشەيىپ تۇرعان كەزدە قازاقستان ورتالىق ازيا, كاۆكاز جانە كاسپي ايماعىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى سۋبەكتىلەرىنىڭ بىرىنە اينالۋدا. نازارباەۆ مىرزا قالىپتاستىرعان ىرگەتاس نەگىزىندە توقاەۆ مىرزا ۇسىنعان جول كارتاسىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ەلدەردىڭ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتەتىنى انىق. بۇل كاۆكاز بەن ورتالىق ازيانىڭ, جالپى ازيانىڭ شارىقتاۋىن تەزدەتەدى. اسىرەسە, تۇركى كەڭەسى اياسىندا دامىپ جاتقان قاتىناستار تۇركى الەمىن كوپپوليارلى الەمدەگى تۇراقسىزدىقتى تۇراقتاندىراتىن, تەپە-تەڭسىزدىكتى تەڭگەرەتىن كۇشكە اينالدىرادى. بۇل سونداي-اق قۇرلىقارالىق «قول الىسۋ» پوزيتسياسىن ىنتالاندىرادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, «گەوساياسي ءۇشبۇرىشتىڭ» جۇرەگى بولىپ تابىلاتىن كاسپي ايماعىن الداعى كەزەڭدە ءارتۇرلى جاعدايلار كۇتىپ تۇرعان بولۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق ديپلوماتياسى تاعى ءبىر رەت ءوز مىندەتىن اتقارىپ, ىسكە كىرىسەدى دەپ بولجاۋ ءۇشىن اسا كورىپكەل بولۋدىڭ قاجەتى جوق.
مەحمەت سەيفەتتين ەرول,
پروفەسسور, ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن
