– بيىل ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزگە, قاستەرلى ازاتتىعىمىزعا 30 جىل تولادى. تاريحي ولشەممەن قاراساق, بۇل – قاس-قاعىم ءسات. دەگەنمەن, وسى ارالىقتا قازاقستان ەگەمەن ەل رەتىندە تولىق قالىپتاسىپ قانا قويماي, زور جەتىستىكتەرگە دە قول جەتكىزىپ ۇلگەردى. جاس مەملەكەت رەتىندە العان اسۋ, باعىندىرعان بەلەس از ەمەس. بۇگىنگىدەي مەرەيلى بەلەسىمىزدە سول تولاعاي تابىستارىمىزدى سارالاپ, وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان بەرى ەلدىك مۇددە جولىندا تالماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان تۇلعا, مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە بۇل كەزەڭ تۋرالى ءسىزدىڭ ايتارىڭىز كوپ دەپ بىلەمىز؟
– تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزدىڭ ايعاعى, ەركىندىگىمىزدىڭ بەلگىسى. ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز دا وسى ەگەمەندىگىمىز. سوندىقتان ونى قاستەرلەۋ, كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, نىعايتۋ – ءبارىمىزدىڭ ابىرويلى مىندەتىمىز.
ءبىز وسى كەزەڭدە مەملەكەت رەتىندە تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەردىك. بۇعان پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جىل باسىندا جاريالاعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا كەڭىنەن توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار ونجىلدىعىندا عاسىردىڭ جۇگىن ارقالاعان اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىنا ايرىقشا نازار اۋداردى.
شىن مانىندە, بار بولعانى 30 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ شەشىمىن تابا ءبىلدى. ناقتى ايتقاندا, مەملەكەتتىلىكتىڭ بارلىق تەتىگى تولىق قالىپتاستى. مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز جانە ەلدىگىمىزدىڭ باسقا دا دەربەس بەلگىلەرى بەكىتىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرىك قالقانى سانالاتىن قارۋلى كۇشتەرىمىز قۇرىلدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى جولعا قويىلىپ, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەر ايقىندالدى. قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلىپ, زاڭ شىعارۋ ءىسى جۇيەلەندى. جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جۇمىستارى دا ءساتتى جۇرگىزىلدى. شەكارامىز شەگەندەلىپ, العاش رەت حالىقارالىق شارتتارمەن بەكىتىلدى. حالىق كونستيتۋتسيالىق ەركىندىك الىپ, ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى نەگىزىندە قالاعان كاسىبىن تاڭداپ, وزىنشە ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. قازاقستان حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان دا لايىقتى ورىن الىپ, دەموكراتيالى, زايىرلى مەملەكەتكە اينالدى.
مۇنىڭ ءبارى قازىر ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, قانشاما قاجىر-قايرات پەن ەرىك-جىگەردى قاجەت ەتكەن ۇلكەن جۇمىس ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. بىزدەن بۇرىن تاۋەلسىزدىك الىپ, ءالى كۇنگە دەيىن شەكارا ماسەلەسىن شەشە الماي وتىرعان مەملەكەتتەر بار. ال ءبىز وسىنداي مىندەتتەردى ءۇش ونجىلدىقتىڭ ىشىندە ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداي الدىق. سوندىقتان بۇگىنگىدەي تاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تويىندا وسى جەتىستىكتەرىمىزدى كەڭىنەن دارىپتەۋىمىز قاجەت. بۇل الداعى باعىت-باعدارىمىزدى ايقىنداۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. سول سەبەپتى, 30 جىلدىققا تەك مەرەيتوي دەڭگەيىندە ەمەس, وتكەنگە ەسەپ, تاريحي وقيعالارعا بۇگىننىڭ بيىگىنەن بەرەر باعا دەپ قاراعانىمىز ءجون.
– ۇلت ەركىندىگى, ەل ەگەمەندىگى تۋرالى ءسوز بولعاندا ەڭ الدىمەن, ويعا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەرەن تۇلعاسى ورالادى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك پەن ەلباسى – ەگىز ۇعىم. شىن مانىندە, قازاقستاننىڭ 30 جىلدا باعىندىرعان بيىكتەرى مەن بەلەستەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتى مەن باتىل باستامالارىنىڭ ناتيجەسى. وسىعان وراي ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت قالىپتاستىرۋداعى رولىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– تاۋەلسىز قازاقستان مەن ەلباسى ەسىمىنىڭ قاتار ايتىلۋى زاڭدى ءارى ادىلەتتى. جاڭادان ازاتتىق العان, ەگەمەندىگىن ەندى ەنشىلەگەن ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستاعاننان اۋىر جۇك جوق شىعار. بۇعان تاۋەلسىزدىك العان توقسانىنشى جىلدار قازاقستان ءۇشىن قاي تۇرعىدان السا دا وڭاي كەزەڭ بولماعانىن قوسىڭىز. وسىنداي سىندارلى ساتتە تاريحتىڭ تاڭداۋى, حالىقتىڭ قالاۋى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ءتۇستى.
جوعارىدا ايتقان ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ ءبارى ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان بەلەستەر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز 90-جىلدارداعى ءار شەشىمى قازاقستاننىڭ كەلەشەگىن ايقىنداپ بەرگەن قادامدار ەدى. وسى رەتتە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قازاقستان ەكونوميكاسى توقىراعان, ءوندىرىسى تۇرالاعان مەملەكەت ەدى. سوعان بايلانىستى كوپتەگەن الەمدىك ساراپشىلار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا كۇمانمەن قارادى. بىراق ەلباسىمىز سول كەزەڭدە تاريحي ءارى كورەگەن شەشىم قابىلداپ, قازاقستان يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتتى. مەنىڭشە, ەلىمىزدىڭ قارىشتاپ دامۋىندا وسى ءبىر شەشىم ۇلكەن ءرول اتقاردى. بۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مەملەكەت قالىپتاستىرۋداعى ەڭ باستى ءارى اسا ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولدى.
جالپى, ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى قول ارتقان تابىسى, باعىندىرعان بيىگى, جەتكەن جەتىستىگى, دەربەس ەل رەتىندە ىرگەسىن بەكىتىپ, كەرەگەسىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, التى قۇرلىققا تانىلۋى – مۇنىڭ بارىندە ەلباسىنىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى, ەرلىگى مەن ورلىگى, قالتقىسىز قىزمەتى مەن قاجىر-قايراتى جاتىر.
– جەر بەتىندە ءوز ءتىلى, تاريحى, ءداستۇرى بولا تۇرا, ازاتتىققا قول جەتكىزە الماي وتىرعان كوپتەگەن ۇلت پەن ۇلىس بار. وسىعان قاراپ, ەركىندىكتىڭ قانشالىقتى قۇندى, قانشالىقتى قاستەرلى, قانشالىقتى باعالى ەكەنىن كورەمىز. ءسىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىك نەسىمەن قىمبات؟
– تاۋەلسىزدىك دەگەن – قازاق حالقىنىڭ باسىنا قونعان باق. مەن ءۇشىن ونىڭ ءار ءساتى, ءار كۇنى قىمبات. ءوزىڭىز ايتقانداي, دۇنيە جۇزىندە وزدەرىنىڭ لايىقتى ورنىن تابا الماي, جەكە ەل رەتىندە تانىلماعان حالىقتار جەتەرلىك. ولاردىڭ ءبىرازى جويىلىپ تا كەتكەن. ال كەيبىرەۋلەرىنە قاتىستى بۇنداي قاۋىپ ءالى دە سەيىلمەي وتىر.
تاريحقا زەر سالار بولساق, قازاق حالقى دا تاۋەلسىزدىككە دەيىن تالاي تار جول, تايعاق كەشۋدەن ءوتتى. تەك حح عاسىردىڭ وزىندە اشتىق, رەپرەسسيا, سوعىس سياقتى زوبالاڭداردى باستان وتكەردىك. مىنە, سونىڭ بارىنەن مويىماي ءوتىپ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان اسىل ارمانعا قول جەتكىزگەنىمىزگە بيىل وتىز جىل تولىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ ەركىندىگىمىز, ۇلى دالادا ماڭگىلىك ەل قۇرۋ مۇراتىنىڭ ورىندالعانى. 2017 جىلدان باستاپ ول رەسمي تۇردە كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار قاتارىنا قوسىلدى. نەگىزگى زاڭنىڭ 91-بابىندا مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى وزگەرمەيدى دەپ جازىلعان. بۇل ەرەجەنى ەشكىم دە, ەشقاشان دا قايتا قاراي المايدى. بۇنىڭ تۇبىندە ۇلكەن ءمان جاتىر.
– ەل ەگەمەندىگىندە اتا زاڭنىڭ الار ورنى قانداي؟
– كونستيتۋتسيا – ەگەمەندىگىمىزدى پاش ەتەتىن, ازاتتىعىمىزدى ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجات جانە تاتۋلىقتى ۇران ەتكەن ەلدىگىمىزدىڭ التىن قازىعى. كوك بايراعى جەلبىرەگەن دەربەس ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن يمپەراتيۆتى قۇقىق نورماسىمەن شەگەلەگەن, جۇزەگە اسىرعان وسى كونستيتۋتسيا جانە وعان نەگىز بولعان تاۋەلسىزدىك, دەربەستىك دەكلاراتسيالارى.
اتا زاڭىمىز مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى بەكىتتى, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن جاريا ەتىپ, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىن ءوز نورماسىنا يكەمدەپ, وعان ءنورماتيۆتى قۋات بەردى. وسى ورايدا بۇل قاستەرلى قۇجات مەملەكەت تۇعىرىنىڭ قورعاۋشىسى فۋنكتسياسىن اتقاراتىنىن دا ايتا كەتكەن ءجون.
بىلتىر عانا اتا زاڭنىڭ 25 جىلدىعى اتالىپ ءوتىلدى. ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارالار قوعامنىڭ ءارتۇرلى توپتارىندا مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىنە دەگەن جوعارى قىزىعۋشىلىق بار ەكەنىن, ازاماتتار اراسىندا كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم سەزىمى كەڭ تارالعانىن كورسەتتى.
– 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا فرانتسۋز ۇلگىسىنە بەيىمدەلگەن نەگىزگى زاڭ بولىپ قابىلداندى. ءبىز پرەزيدەنتتىك بيلىكتى, ياعني پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن تاڭداپ الدىق. بۇل تاڭداۋ ەل تاعدىرىنا قانشالىقتى اسەر ەتتى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتى جانە ۇدەمەلى دامۋى ءبىرىنشى كەزەكتە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن ەنگىزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ناقتى قالىپتاسۋى 1990 جىلدىڭ 24 ساۋىرىنەن باستالادى. ناق وسى كۇنى قازاقستاندا العاش رەت پرەزيدەنتتىك لاۋازىم ەنگىزىلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىكتەرىن انىقتاپ بەردى. ول مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاقستاننىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا بولىپ بەلگىلەندى. حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى بولا وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە ۇكىمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ماندات الدى.
پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن تاڭداۋ ەل اۋىزبىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, اۋىر جۇكتى جۇمىلا كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. بارلىق پروتسەسس كونستيتۋتسيالىق تالاپتار اياسىندا ءوربىپ, كەيبىر ەلدەردە ورىن العان بيلىك اراسىنداعى ەڭسەرىلمەيتىن كەلىسپەۋشىلىكتەرگە جول بەرىلمەدى.
– قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلىمىزدى دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە بەكىتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالادى. ال بۇل مەجەگە جەتۋدىڭ العىشارتى قانداي بولىپ ەدى؟
– XX عاسىردىڭ سوڭىندا الەم تاريحىندا بولعان تەڭدەسسىز وقيعالاردىڭ ءبىرى – كسرو-نىڭ ىدىراۋى. بۇل ءسات قۋانىش پەن قيىندىقتارعا تولى بولدى. ءبىر جاعىنان قازاقستاننىڭ جەكە مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا زور مۇمكىندىك اشىلسا, كەلەسى جاعىنان بۇرىنعى بايلانىستار ءۇزىلىپ, ەلدىڭ قازىناسى بوس, جالاقى مەن زەينەتاقىنى ۋاقتىلى تولەۋ مۇمكىن ەمەس, ادامدار بازار ارالاپ كەتكەن زامان باستالدى.
دەربەستىكتى الۋعا ۇمتىلۋ كەزەڭىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كورەگەن باسشى رەتىندە بولاشاق تاۋەلسىزدىگىمىزگە نەگىز بولاتىن ءىرى قادامدارعا باتىل بارا ءبىلدى. العاشقى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدا قازاقستاندىقتاردان تىكەلەي ەل بولاشاعىن ايقىنداۋعا ماندات الىپ, ەلباسى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋعا باستاماشىلىق جاسادى.
بۇگىنگى قازاقستان كونستيتۋتسياسى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتشىلدىك يدەياسى قۇقىقتىق پوزيتسياسىنىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسى. كونستيتۋتسيا الەمدىك وزىق تاجىريبەگە سۇيەنگەن, حالقىمىزدىڭ ءداستۇر ادەتىنە يەك ارتقان, ينتەللەكتۋالدىق قۋاتىنا بەيىمدەلگەن جاڭا ۇدەمەلى وركەنيەتتىك قۇندىلىقتارعا جەتەلەيتىن باعدارلى قۇجات بولدى. ەلباسى ونىڭ نورمالارىن جەتىك بىلۋمەن قاتار, جاتقا ايتىپ وتىراتىنى ونىڭ ءار بابى ءوز جۇرەگىنەن, تولعانىسىنان تۋعانىنان دەپ ويلايمىن.
– وسىدان ەكى جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەلباسىمىز ءوزىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندەگى وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى تاريحي شەشىم قابىلدادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا جوعارعى بيلىك تولىعىمەن كونستيتۋتسياعا سايكەس اۋىستى. وسى رەتتە بۇگىنگى ساياسي جۇيەمىز بەن باعىتىمىز تۋرالى ءوز پىكىرىڭىزدى بىلدىرسەڭىز؟
– تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وسى شەشىمىمەن ەل دامۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭىن باستاپ بەردى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. وسىلايشا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بيلىككە باسشىلاردىڭ جاڭا بۋىنى كەلۋىن قامتاماسىز ەتتى. بيلىك ءترانزيتى تولىعىمەن كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلدى.
سايلاۋدا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بولىگى قولداۋ بىلدىرگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستادى. بۇۇ سىندى ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىمدا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان, كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى مەن پارلامەنت سەناتىن باسقارىپ, ۇلكەن ءومىر وتكەلدەرىنەن وتكەن, ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان پرەزيدەنتىمىز العاشقى شەشىمدەرىمەن-اق ساياسي ساباقتاستىقتىڭ سارا جولى جالعاساتىنىن انىق اڭعارتتى. سودان بەرى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ باعدارىن تابىستى ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ باستامالارى مەن رەفورمالارى ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىلىكتى ودان ءارى ۇدەمەلى دامىتۋ جونىندەگى ستراتەگيالارى مەن داستۇرلەرىنىڭ جالعاسى ەكەنى اقيقات.
وتكەن ەكى جىل تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسى ءۇشىن جاساعان تەڭدەسسىز قادامىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتتى.
– ەندى اڭگىمەمىزدى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قىزمەتىنە قاراي بۇرساق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكەمدەۋ جولىندا كەڭەس قانداي ىستەر اتقاردى؟
– مەملەكەتتىلىكتىڭ دامۋىندا, دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ پروتسەسىندە ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ ۇستەمدىگىن, كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ تىكەلەي قولدانىلۋىن, ولاردىڭ زاڭ شىعارۋدا جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىندا تيىسىنشە ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى شارت بولىپ سانالادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى ساقتاۋشى رەتىندە جاۋاپتى ميسسيا جۇكتەلگەن كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى بۇل مىندەتتەردى شەشۋدىڭ پارمەندى قۇرالى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تويىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ جەكەلەگەن دىڭگەكتەرىن قالىپتاستىرۋعا, ىسكە اسىرۋعا جانە نىعايتۋعا ىقپال ەتكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. كەڭەس قاۋلىلارىندا ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرى, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, رەسپۋبليكا ازاماتتىعى, سايلاۋ جۇيەسى, پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىگى, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, زاڭ شىعارۋ پروتسەسى, سوتتاردىڭ جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتى مەن قىزمەتى ماسەلەلەرى قارالدى. بىرقاتار شەشىمدەر كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇپكى ماقساتتارىنا قاتىستى بولدى. ولاردىڭ نەگىزىندە سالالىق زاڭناما قابىلدانىپ, تاجىريبە قالىپتاستى.
– اڭگىمەمىزگە تۇزدىق بولاتىنداي, وسى شەشىمدەردىڭ ىشىنەن ناقتى مىسالدار كەلتىرە كەتسەڭىز؟
– ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قازاقستاندا كوپازاماتتىق, ونىڭ ىشىندە قوسازاماتتىق ينستيتۋتىنا جول بەرىلمەيتىنىن باسا ايتتى. ونىڭ تۇسىندىرمەسىنە سايكەس, ازاماتتىق ينستيتۋت رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنىڭ, تاۋەلسىزدىگى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ ايقىنداۋشى بەلگىسى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنان تۇراتىن قازاقستان حالقى عانا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى. جاقىندا كەيبىر شەتەلدەردە جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار مۇنداي ۇستانىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى دا راستادى.
كەڭەس 2003 جىلى كونستيتۋتسياداعى قازاقستان تەرريتورياسى دەگەن ۇعىم ونىڭ ەگەمەندىگىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ەلدىڭ اۋماعىن بولشەكتەۋگە, مەملەكەتتىڭ كەلىسىمىنسىز تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋعا جانە قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ مارتەبەسىن وزدىگىنشە وزگەرتۋگە تىيىم سالىناتىنى ناقتىلاندى.
ءتىل ساياساتىنىڭ نەگىزدەرى دە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاۋلىلارىندا ەگجەي-تەگجەيلى اشىلدى. قازاق ءتىلى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن ايقىندايتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى, ونىڭ ەگەمەندىگىن رامىزدەيدى جانە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ بىرلىگىن بىلدىرەتىن ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ەلەمەنتى ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلدى.
– ەلىمىزدە قۇقىق ۇستەمدىگىن ورنىقتىرۋدا, قۇقىقتىق مەملەكەت پرينتسيپتەرىن قامتاماسىز ەتۋدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ الار ورنى ەرەكشە. جاقىندا عانا پارلامەنتتە ونىڭ كەزەكتى جولداۋىن جاريا ەتتىڭىز. بيىل حالىق قالاۋلىلارىنا قانداي ۇسىنىستارمەن كەلدىڭىزدەر؟
– كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىلىكتىڭ نىشانى, ادىلەتتىڭ شىڭى, بايراق ەلدىڭ اماناتى بەكىتىلگەن اتا زاڭنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
كونستيتۋتسيا بويىنشا باعىنىپ ءومىر ءسۇرۋ – جاي عانا قاجەتتىلىك پەن ازاماتتىق مىندەتتىلىك ەمەس. بۇل – ازات ادامداردىڭ ارتىقشىلىعى.
شىعىستىڭ اريستوتەلى, ۇلى عالىم ءال-فارابي «ادام تەك قۇقىقتىق مەملەكەتتە باقىتقا كەنەلەدى», دەگەن ەكەن. سول سەبەپتى نەگىزگى زاڭنىڭ جاسامپاز الەۋەتى قوسىمشا جۇيەلى زاڭنامالىق جانە وزگە دە شارالارمەن نىعايتىلۋعا ءتيىس.
وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋعا قول جەتكىزۋىن كەڭەيتۋ قاجەت. بۇل باعىتتا سوتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ, سۋديالاردىڭ تاراپتاردىڭ قولدانىلاتىن زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋ تۋرالى ءوتىنىشحاتتارىن قاراۋ ءتارتىبىن وڭتايلاندىرۋ وزەكتى.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, جىل باسىندا قازاقستان ءولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا ارنالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. ەندىگى مىندەت – قىلمىستىق كودەكستى سونىڭ ەرەجەلەرىمەن ۇيلەستىرۋ.
قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ كەزىندە سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ قيسىندى مەرزىمدەرىن ايقىنداۋدىڭ جالپى ولشەمشارتتارىن بەلگىلەۋ كەرەك. كەيبىر ەلدەردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرگەپ-تەكسەرۋدى نەگىزسىز سوزعانى ءۇشىن زارداپ شەككەن ادامدارعا وتەماقى تولەۋ قاراستىرىلعان. بۇل تەتىكتى دە زەردەلەگەن ءجون. مۇگەدەك جانداردىڭ الەۋمەتتىك ورتاعا ەتەنە ارالاسۋىنا قولايلى جاعدايلار جاساۋ ەرەكشە مانگە يە.
تسيفرلاندىرۋ اۋقىمىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ جانە ازاماتتاردىڭ قادىر-قاسيەتىنە, جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋىنا, جەكە جانە وتباسىلىق قۇپياسى بولۋىنا كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
– بيىلعى 9 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ءارى شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويدى. ولار كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جولداۋىنداعى ۇسىنىستارمەن قالاي ۇيلەسەدى؟
– قازاقستاننىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ادام قۇقىقتارىن جان-جاقتى قورعاۋ بولىپ قالا بەرەدى. كونستيتۋتسياعا سايكەس, ولار مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قازىناسى. بۇل باعىتتا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان كەزەكتى رەفورمالار جۇرگىزىلۋدە.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ اتالعان جارلىعى ۋاقىت تالابىنا ساي جانە بۇل ۇردىسكە جاڭا سەرپىن بەرەرى انىق. ادام ساۋداسىن, ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋدى جويۋ, بىرلەسۋ, پىكىر ءبىلدىرۋ بوستاندىعىن, قىلمىستىق سوت تورەلىگى سالاسىنداعى قۇقىقتاردى قامتاماسىز ەتۋ, ازاپتاۋلار مەن قاتىگەز ءىس-ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ جانە تاعى باسقا وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى ۇكىمەتكە ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالار جوسپارىن بەكىتىپ, جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءوز جولداۋىندا ۇسىنىمدارىن ەنگىزدى. ولار ۇكىمەت جوسپارىنا ەنەدى دەپ سەنەمىز.
سايىپ كەلگەندە ءبارىمىزدىڭ كوزدەگەنىمىز ءبىر ماقسات – ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
– ءبىراز ۋاقىت بۇرىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە زاڭگەرلەر قاۋىمىنا قاتىستى زاڭدى قاراۋ جونىندە وتىنىشپەن جۇگىندى. ونىڭ اياسىندا پىكىرتالاستار بولعانى ءمالىم. ولار شەشىمىن تاپتى ما؟
– كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ادۆوكاتتار مەن زاڭ كونسۋلتانتتارىنا قاتىستى پارلامەنت قابىلداعان زاڭدى كونستيتۋتسياعا سايكەس دەپ تانىدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, 9 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى بۇل زاڭعا قول قويدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس اتاپ كورسەتكەندەي, بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋ قۇقىعى ءاربىر ادامنىڭ ءوزى زاڭدىق ماڭىزى بار ارەكەتتەر جاساعان كەزدە جوعارى بىلىكتى زاڭگەرلەردىڭ كاسىبي كومەگىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى. وسىعان وراي مەملەكەت جەكە ادامنىڭ اتالعان قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرۋ ءۇشىن دە, بىلىكتى زاڭ كومەگىن كورسەتەتىن تۇلعالار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ ماقساتىمەن قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە وزگە سيپاتتاعى شارالاردى قابىلداۋعا ءتيىس.
زاڭعا وڭ باعاسىن بەرە وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ونىڭ اتا زاڭعا سايكەستىگىنە اسەر ەتپەيتىن, بىراق قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىندا قيىندىقتار تۋعىزۋى مۇمكىن كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە نازار اۋداردى. ولاردى پارلامەنت الداعى ۋاقىتتا قاراماق.
بۇل ءىس زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندە ورىن العان داۋلى ماسەلەلەردىڭ كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرى مەن ول بەكىتكەن تارتىپكە سايكەس وركەنيەتتى جولمەن شەشىلگەنىنىڭ ايعاعى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىنا بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, ادۆوكاتۋرا, نوتاريات, زاڭ كونسۋلتانتتارى, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى قوعامداستىعىنىڭ وكىلدەرى, ولاردىڭ وبلىستىق القالارى مەن پالاتالارى, زاڭگەر عالىمدار قاتىسىپ, ويلارىن ەركىن ايتتى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءبىز كەڭەس رەگلامەنتىنە تولىقتىرۋ ەنگىزىپ, ۇيىمدارعا ءوز باستاماسىمەن قورىتىندىلارىن جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ ەدىك. ونداعى ماقسات – ءوتىنىشتى جان-جاقتى قاراۋ. وسى جولى ءبىز سەكسەنگە جۋىق حات پەن ۇسىنىس الدىق. زاڭگەرلەردىڭ مۇنداي بەلسەندىلىگى قارالعان ماسەلەلەر بويىنشا تولىق ماعلۇمات الۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
– كۇنى ەرتەڭ ەل بولىپ ەلوردا كۇنىن اتاپ وتەمىز. جۇزىككە قوندىرعان جاقۇتتاي ەڭسەلى ەلوردامىزعا قانداي لەبىز بىلدىرەسىز؟
– قازاق تاريحىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن ادام بۇل ءساندى استانامىزدى – سوناۋ ازاتتىق دەپ اتتان تۇسپەگەن, ەل بوستاندىعى جولىندا جاندارىن پيدا ەتكەن ەرجۇرەك باتىر بابالارىمىزدىڭ اڭساپ كەتكەن اسىل مۇراتى دەپ تانىر ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ايتۋلى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – سارىارقانىڭ تورىندە شولپان جۇلدىزىنداي جارقىراعان جاڭا استانانى سالۋ. استانا – بۇگىنگى نۇر-سۇلتان قالاسى ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرى. ونى ءبىز ارقاشان قادىر تۇتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ونىڭ باس ارحيتەكتورى – ەلباسىنىڭ ءوزى. جاڭا ەلوردانىڭ ءسانى مەن ءمانى دە, ساۋلەتى مەن داۋلەتى دە قازاقستاندى تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتتى. ەندى وسى بيىكتەن تومەندەمەي, بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمىزدى ەسەلەۋ – ارقايسىمىزدىڭ مىندەتىمىز. وسى جولدا بارشا قازاقستاندىقتارعا تولايىم تابىس تىلەيمىن!
ايتۋلى مەرەكەمەن بارشا حالىقتى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. ەلىمىزدىڭ جۇرەگى – ەلوردامىز كوركەيە بەرسىن. ءار وتباسىنا اماندىق, بەرەكە, شاتتىق تىلەيمىن!
اڭگىمەلەسكەن عابيت مۇسىرەپ,
«Egemen Qazaqstan»
