قانەكەڭدى ەكى رەت كوردىم
− ءسىز عىلىمي فانتاستيكالىق شىعارمالار جازىپ ءجۇرىپ, قانىش ساتباەۆ تۋرالى كولەمدى دۇنيە جازۋعا بەت بۇردىڭىز, وسى روماندى جازۋعا كىم وي سالدى, قالاي كەلدىڭىز؟
− 1963 جىلى «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى» دەگەن پوۆەسىمدى ورىسشاعا اۋدارتۋ ءۇشىن الماتىعا كەلىپ, تاۋ قويناۋىنداعى دەمالىس ۇيىندە دەمالىپ جاتقانمىن. ءبىر كۇنى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا ىستەيتىن بالتاش ىسقاقوۆ دەگەن تۋعان باجام: «مەدەۋ, سەنى الكەي مارعۇلان اقساقال كورگىسى كەلەدى» دەسىن. سودان الكەي اعاعا سالەمدەسە باردىم.ۇستەلدە مەنىڭ «عاجايىپ ساۋلە» مەن «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى» دەگەن ەكى كىتاپشام جاتىر. «مەدەۋ, مەن سەنىڭ مىنا ەكى پروزالىق جيناعىڭدى وقىپ, ريزا بولدىم. قيالىڭ زور ەكەن, جاسىمدا مەن دە سولاي بولعانمىن. قازىر قايداسىڭ؟» دەپ ءجونىمدى سۇرادى. مەن ءۇشىن بۇل كەزدەسۋ جۇمباق بولسا دا, ادەبيەتكە جاستاي ءۇيىر بولعانىمدى ايتتىم. كەنەت شامالى ويلانىپ, ول كىسى: «قانىش اعاڭدى بىلەسىڭ بە, ونى جۇزبە-ءجۇز كوردىڭ بە؟» دەدى.
− وسى سۇراقتى سىزگە مەن دە قويعىم كەلىپ وتىر. شىنىندا دا, ول كىسىنى كورىپ, ءبىر اۋىز تىلدەسە الدىڭىز با؟
− قانىش اعانى الماتىدا وقىعان جىلدارىمدا ەكى مارتە كوردىم.
بىردە اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ الدەبىر قويىلىمىنا باردىم. سوندا ءۇندى ەلىنەن كەلگەن ءبىر توپ عالىم ازاماتتارمەن بىرگە كەلە جاتقان, الىپ تۇرقى ەرەكشە بيىك, ۇستىنە اق كوستيۋم كيگەن قانىش اعانى كورىپ, اۋزىم اڭقيىپ قالدى. ەكىنشى, 1961 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ قايتىس بولىپ, سول كىسىمەن قوشتاسۋعا تەاترعا باردىق. زيرات باسىندا قارالى ميتينگ بولىپ, سول مىنبەگە تاياۋ جەردە تۇرىپ, قانەكەڭدى جاقىننان كوردىم. ول كىسىگە ءسوز ءتيىپ ەدى, كىبىرتىكتەپ, قينالىپ سويلەدى. سول تۋرالى ايتقانىمدا الكەي اعا: «اڭگىمەنى جۇيەلەپ جاقسى ايتادى ەكەنسىڭ, ءبارى دۇرىس, تۋرا شىندىق. سول جەردە مەن دە بولدىم» دەدى دە, كەنەت: ء«جا, مەدەۋ قالقام, مەن ساعان ۇلكەن شارۋا تاپسىرۋعا شاقىردىم. قانىش اعاڭ تۋرالى دەرەكتى كىتاپ جاز, ماماندىعىڭ دا جاقىن, ينجەنەرسىڭ» دەدى. شوشىپ كەتتىم. «وي, اعا, ول كىسى اسقار تاۋ عوي, ونىڭ ءبىر توبەسىنە شىعۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 10 جىل قاجەت, سويتۋگە مەندە شاما جوق, كەشىرىڭىز!» دەپ بىردەن باس تارتىپ ەدىم, الەكەڭ: «مىنە, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ يت مىنەزى, مەن سەنى ءبىلىمدى, قالامىنىڭ جەلى بار دارىندى جاس دەپ, ناقتى ۇسىنىس ايتسام, سەن ات-تونىڭدى الا قاشاسىڭ» دەدى. مەن دە ساستىم. «اعا, شىنىمدى ايتسام, ەسىم شىعىپ كەتتى. بالا كۇنىمدە «قانەكەڭ سەكىلدى ينجەنەر بولسام دەپ ارمانداعانىم راس, بىراق ول كىسىدەي بىلىكتى مامان بولۋ قايدا دەپ ويلايتىنمىن», دەدىم. الەكەڭ جادىراپ: «بۇل ءسوزىڭ ماعان ۇنادى, ءۇش كۇن مۇرسات بەرەم, ويلان» دەدى.
وسى ءۇش كۇن بويى ويلانىپ, ءتورتىنشى كۇنى الكەي اعاعا بارىپ, كەلىسكەنىمدى ايتىپ: «قازىر دەمالىسىم اياقتالىپ قالدى, ءبىر-ەكى اي ويلانىپ, سۇراقتارىمدى ازىرلەپ الىپ كەلەيىن, سوسىن مەنى قانەكەڭە ءوزىڭىز جولىقتىراسىز» دەدىم. الكەي اعا ايتقانىمدى قۇپتاپ, «سەمەيدە قانىشتىڭ 6 جىل ءومىرى ءوتتى, 4 جىل سوندا وقىپ, 2 جىل مۇعالىمدەر دايىندايتىن كۋرسقا ساباق بەردى. وسى جىلداردى ارحيۆتەن مۇقيات قاراپ, تولىق زەرتتە. ەرتەڭ قانەكەڭنىڭ الدىنا بوس بارماي, وسى جىلدارداعى ومىرىنەن سۇراق قوياسىڭ. جانە ول كىسىگە ءوزىم ەرتىپ اپارامىن. باسقا ماتەريالداردى زەرتتەۋگە دە كومەكتەسەم» دەپ ناقتى سوزگە كوشتى. بۇل 1963 جىلدىڭ ماۋسىم ايى. الەكەڭ مەنى الداعى ناۋرىزدا قانىش اعامەن جولىقتىرۋعا ۋادەسىن بەردى. سەمەيگە كەلگەسىن ارحيۆكە بارىپ, قانەكەڭە قاتىستى ءبىراز تىڭ دۇنيە تاپتىم, ول كىسى پەدسەميناريانى بەسكە وقىعان. ودان كەيىن ەكى جىلدىق قازاقشا مۇعالىمدەر كۋرسىندا ساباق بەرگەن.
القيسسا, سودان 1964 جىلعى قاڭتاردىڭ سوڭعى كۇنى ەرتەڭگى اسىمدى ءىشىپ وتىرعانىمدا بولمەدەگى راديوتاباق: «31 قاڭتاردا قانىش ساتباەۆ قايتىس بولدى»دەپ حابارلادى, بىرەۋ ۇستىمنەن مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي تىتىركەنىپ, كوزىمنەن جاس بۇرق ەتە قالدى. الدىما قويعان جوسپارىمنىڭ ءبارى بىت-شىت بولدى.
− ءبىر ەستەلىگىڭىزدە سول ايتۋلى تۇلعا تۋرالى دەرەكتى وچەرك جازعانىڭىزدى ايتىپسىز, سول دا وسى ارەكەتكە دايىندىق پا؟
− 1958 جىلعى كۇزدە «لەنينشىل جاس» گازەتىنە قىزمەتكەر بولعاننان كەيىن مەنىڭ العاشقى ءىسساپارىم جەزقازعاننان باستالعان-دى. بۇل قانىش اعانىڭ تابانى تيگەن ولكە. سول ساپاردان ول كىسى تۋرالى وچەرك جازدىم. ول عالىمنىڭ تۋعان كۇنىندە شىعاتىن بولىپ كەلىسىلدى. گازەت شىعاتىن كۇنى ەرتەمەن جۇمىسقا كەلسەم, وچەركىم شىقپاعان. سويتسەك, گازەت تەرىلىپ, قول قويىلىپ جاتقاندا ورتالىق كوميتەتتەن «ساتباەۆتىڭ الپىس جىلدىعىنا بايلانىستى ەشنارسە جاريالاماڭدار» دەگەن بۇيرىق ءتۇسىپتى.
ەبىنەي بوكەتوۆتىڭ بىر قاتەلىگى
− الكەي اقساقالعا قايتىپ بارعان جوقسىز با؟
− قانەكەڭ تۋرالى دەرەكتى كىتاپ جازۋعا بەكىنىپ, الدىمەن عالىمنىڭ جەكە مۇراعاتىمەن تانىسۋ ءۇشىن الماتىعا كەلدىم. عالىمنىڭ مۇراسى جيناقتالعان ءارحيۆتىڭ باسشىسى دودونوۆا دەگەن ايەل, بۇعان دەيىن ءبىراز جىل قانىش اعانىڭ كومەكشى حاتشىسى بولعان. جەڭگەمىز تايسيا الەكسەەۆنا قانەكەڭە ادال دەپ ارحيۆ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ الىپتى. سونىمەن سول كىسىگە مەن: «الكەي مارعۇلاننىڭ تاپسىرماسىمەن قانىش اعا تۋرالى كىتاپ جازباقپىن» دەسەم, ول كىسى: «جاقىن اراداعى ەكى-ءۇش جىلدا ارحيۆكە كىرە المايسىز, بارلىق قۇجاتتى تىركەپ جاتىرمىن, ەكىنشىدەن گەولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ رۇقساتى كەرەك» دەدى. سول كەزدەگى گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايتمۇحامەد ابدۋلين دەگەن اكادەميككە كىرىپ ەم, ودان ەشقانداي كومەك بولمادى.
سوسىن تايسيا الەكسەەۆناعا حابارلاسىپ, ءبىر ساعاتقا قابىلداۋىن سۇرادىم. جىلى قارسى الدى, بىرەۋدەن بىلگەن بولۋى كەرەك, مەنى سىرتىمنان تانىپ وتىر. ءتارتىپتى, مادەنيەتتى جان ەكەن. «كىتاپ جازامىن دەگەن يدەياڭىزدى قولدايمىن, الايدا قانىشتىڭ ءارحيۆىن ءالى تىركەپ, اياقتامادىق, ءسال ەرتەرەك كەلدىڭىز, 3-4 ايدان كەيىن كەلسەڭىز, رۇقسات ەتەمىن» دەدى. مەن سول جولى قانەكەڭنىڭ ءوزى قولىمەن جازعان ءومىربايانىنىڭ كوشىرمەسىن الايىن. دودونوۆاعا سونى ايتساڭىز, دەدىم. تايسيا الەكسەەۆنا ارحيۆ مەڭگەرۋشىسىنە «مىنا جىگىت سوناۋ سەمەيدەن كەلىپتى, سۇراعان ماتەريالىن كورسەت» دەدى. ول بولسا الدىما ءىشى قاعازعا تولى ءبىر ۇلكەن پاپكىنى اكەپ قويدى. وسىندا قانىش اعانىڭ ءوز قولىمەن جازعان 13 ءومىربايانى بار ەكەن, سولاردى قاراپ وتىرىپ, كۋزنەتسوۆ دەگەن ورىستىڭ 1943 جىلى قانەكەڭنىڭ ءومىر جولىن 12-13 بەتكە تولىق جازعان ستەنوگرامماسىن كوشىرىپ الدىم.
− سول كەزدە كورنەكتى عالىم جايىندا سىزدەن باسقا دا كىتاپ جازۋعا تالپىنعاندار بولدى ما؟
− بولدى. قانەكەڭ ومىردەن وتكەننەن كەيىن تايسيا الەكسەەۆنا جازۋشىلار وداعىنا, عابيت مۇسىرەپوۆكە بارىپ: «وتاعاسىمنىڭ ارتىندا مول مۇرا قالدى, سونى ىسكە اسىرىپ, كىتاپ جازاتىن ادام تاۋىپ بەرىڭىز نەمەسە ءوزىڭىز جازساڭىز قالاي بولادى؟» دەگەن ءوتىنىشىن ايتادى. عابەڭ بولسا, جەڭگەمىزگە «قازىر مەنىڭ جاسىم 61-دە, ال قانەكەڭ تۋرالى كىتاپ جازۋعا كەم دەگەندە 15 جىل كەرەك, ونداي ۋاقىت مەندە بار ما, جوق پا بىلمەيمىن. ءبىر جازسا قانىشتى جاقسى بىلەتىن ەبىنەي بوكەتوۆ جازادى» دەپ سول كىسىنى نۇسقايدى. بۇل اڭگىمەنى كەيىن ماعان عابەڭنىڭ ءوزى ايتتى. ەبىنەي اعامىز كىتاپ جازۋعا كەلىسىم بەرگەنمەن, قىزمەتتەن قولى تيمەيدى, سودان لاتىنشا بىلەتىن ءبىر اقساقالدى تاۋىپ الىپ, الماتىداعى ارحيۆكە جىبەرەدى. ول كىسىمەن مەن ارحيۆتە سان مارتە كەزدەستىم. الايدا ەبىنەي اعامىزدىڭ ءبىر قاتەلىگى – «قانەكەڭ تۋرالى كىتاپ جازىپ جاتىرمىن» دەپ جۇرتشىلىققا جاريالاپ قويعان-دى. مىسالى, «قازاق ادەبيەتىنە» «تايسيا الەكسەەۆناعا حات» دەگەن ءۇزىندىسى دە گازەتتىڭ ەكى بەتىنە جاريالاندى. جالپى ەبىنەي بوكەتوۆتىڭ قۋدالانۋى وسىدان باستالدى.
− ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرىپ, قانشاما كەن ورىندارىن اشقان ارداقتى ازامات تۋرالى جازۋ وڭاي ەمەسى انىق. جالپى, عۇمىرنامالىق ەڭبەكتى جازۋدى نەدەن باستادىڭىز؟
− الدىمەن قانەكەڭنىڭ ءىزى قالعان جەردىڭ تۇگىن قالدىرماي شارلادىم. كەزىندە عالىم جوعارى ءبىلىم العان توم, ودان ماسكەۋ, قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ارحيۆتەرگە بارىپ, كەيىپكەرىمە قاتىستى دەرەكتەر جينادىم. جەزقازعان مەن ۇلىتاۋدى ءتورت جىل ۇدايى ارالاپ, ايدان استام ساپاردا بولدىم. ءدال سول جىلدارى جەزقازعان قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كانىگى دوسىم كاكىمبەك سالىقوۆ ەدى, سول ازامات جانە كوپتەگەن جەزقازعاندىقتار ماعان قولداۋ كورسەتتى. قىسقاسى, وسى كىتاپتى جازۋعا 13 جىل ۋاقىتىمدى سارپ ەتتىم. القيسسا سودان 1973 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى قالامگەر ءىلياس ەسەنبەرلين ماعان: «مەدەۋ, ءبىزدىڭ باسپا ماسكەۋدەگى «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسى سەكىلدى «ونەگەلى ءومىر» دەگەن جاڭا توپتاما باستاماق, سونىڭ العاشقى كىتابىن قانىش ساتباەۆقا ارناپ وتىرمىز, سەن سول كىسىنىڭ ومىرىنەن دەرەكتى كىتاپ جازىپ, ماعان اكەل», دەدى. 1974 جىلدىڭ ورتا كەزىندە ءىلياس اعا: «قانەكەڭ تۋرالى كىتاپتى جوسپارعا كىرگىزدىك, 25 باسپا تاباق بەرىپ وتىر, قولجازبانى تەزدەت», دەسىن. ماشينكامەن تەرگەندە سول كەزدە 834 بەتتىك قولجازبانى باسپاعا وتكىزدىم. ەندى وسى كىتاپ تۋرالى 3-4 عىلىمي بىلگىردىڭ پىكىرى قاجەت ەكەن, الدىمەن ءبىر داناسىن الەكەڭە: «مىنە, تاپسىرماڭىزدى ورىندادىم» دەپ اپارىپ بەردىم, ول كىسى قولجازبانى مۇقيات وقىپ, ەسكەرتۋلەرىن قارىنداشپەن جازىپ وتىرىپتى. الكەي اعانىڭ كىتاپقا كوڭىلى تولدى. ال اكادەميك ابىكەن بەكتۇروۆ كەرىسىنشە «شىعارۋعا جارامسىز, بوس ءسوز» دەپ قارسىلىق تانىتتى. وبالى نەشىك, سىنشى مۇحامەدجان قاراتاەۆ التى بەتكە تولى جىلى پىكىرىن جازباشا بەردى. ال گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءۇش جىگىتى – ءبارى دە عالىم گەولوگتار قولجازبانى وقىپ, 25 بەتتىك جاقتاعان رەتسەنزيا جازعان. وسى ارالىقتا «جازۋشى» باسپاسىندا وزگەرىستەر بولىپ, ءىلياس اعامىز جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ كەتتى دە, ونىڭ ورنىنا ءابىلماجىن جۇماباەۆ كەلدى. باسپانىڭ جاڭا رەداكتسيا القاسى: «834 بەتتىك قولجازبانى ءۇش اي ىشىندە 600 بەتكە قىسقارتىپ اكەلسەڭىز», دەدى. ۇيگە كەلىپ, قولجازبانى 580 بەتكە ءتۇسىرىپ, قايتادان الىپ باردىم. بۇل جەردە كىتاپقا رەداكتور بولعان جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ دە ەڭبەگى مول بولدى. ءسويتىپ, 1975 جىلعى شىلدە ايىندا قولجازبانى باسپاعا تاپسىرىپ, ءوزىم وتباسىممەن ءبىر اي دەمالۋعا بالتىق جاعالاۋىنا كەتتىم. 13 جىل ىزدەنىستە ەشقانداي دەمالىس بولماعان ەدى. ول جاقتان 3 قىركۇيەكتە ورالدىم. كەلەسى كۇنى ءابىلماجىن اعاي تەلەفون شالىپ: «كىتاپتىڭ تەرىمىن توقتاتىپ قويدىق, الماتىعا كەلگىن» دەدى. ءبىر شاتاقتىڭ باستالعانىن ءىشىم سەزدى. بوكەتوۆتىڭ «قانىشتىڭ جاستىق شاعى» وسىنداي تاركىگە ۇشىراعان-دى. ءابىلماجىن قولجازبانىڭ ەكى داناسىن الدىما قويىپ, «وسىدان 10 كۇن بۇرىن وك-نىڭ حاتشىسى س. يماشەۆ مەنى جانە باسپا, پوليگرافيا جانە كىتاپ ساۋداسى ىستەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت باسشىسى ش. ەلەۋكەنوۆ ەكەۋمىزدى شاقىرىپ, «ساتباەۆ تۋرالى كىتاپ جارىققا شىقپايدى دەگەندى اشىق جاريالادى», دەدى.
− سوسىن نە ىستەدىڭىز؟
− تۇڭىلگەنىم سونشا, 5-6 اي قولىما قالام العان جوقپىن. سودان اۋىلعا كەلىپ,1976 جىلدىڭ باسىندا ءوزىم كىتاپتى سوزبە-ءسوز اۋدارۋعا كىرىسىپ, ءبىر جىلدا سونى اياقتادىم. ەندى ونى ماسكەۋدىڭ «جزل» سەرياسىمەن شىعارۋدى جوبالادىم. ءسويتىپ, 1977 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ماسكەۋگە كەلىپ, 50-شى جىلدارى قازاقستانعا ساياسي قۋعىندالىپ كەلگەن, سەمەيگە ەكى رەت كەلىپ, مەنىڭ ساياجايىمدا قوناق بولعان, اتاقتى پاۋستوۆسكيدىڭ شاكىرتى, تالانتتى جازۋشى الەكسەي بەليانينوۆتى تاۋىپ الىپ, شارۋامدى ايتتىم. ول «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنىڭ بايىرعى اۆتورى جازۋشى دوسىنا حابارلاسىپ, ماعان كومەك بەرۋدى ءوتىندى. ەسىمى ۆاديم الەكساندروۆيچ پروكوفەۆ. ەرتەڭىنە سول كىسىمەن جولىعىپ, ول ماعان: «ەرتەڭ «جزل» سەرياسىنىڭ باسشىسى يۋري الەكساندروۆيچ سەلەزنەۆكە كىر, «مەن ينجەنەرمىن, قانىش ساتباەۆ تۋرالى ورىسشا كىتاپ جازدىم» دەپ قولجازباڭدى ءوزىڭ وتكىز, قالعان شارۋانى ماعان تاپسىر», دەدى. سونىمەن يۋ.ا.سەلەزنەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, 680 بەت قولجازبانىڭ ەكى داناسىن الدىنا قويدىم, ول مەنەن قازاقشاسىن سۇراپ ەدى: «قانىش ساتباەۆ – وداق كولەمىندەگى اكادەميك, سول سەبەپتى ورىسشا جازدىم, اۋدارماسىن كەيىن جاسايمىن» دەدىم. «بىزگە قازاقستاننان وسىنداي كىتاپ شىعارۋعا ەشكىم كەلمەيدى, قولجازباڭىزدى الام,تەك اسىقتىرماڭىز» دەدى. سوسىن «قازاقستاننان رەتسەنزيا الۋعا كىمگە جىبەرەمىز» دەپ سۇرادى, مەن: «قازاقستانعا جىبەرمەڭىز, قانىش ساتباەۆ – ۇلتتىق قاھارمانىمىز. سوندىقتان ونى ءبارى ماقتايدى, ودان دا وسىنداعى عىلىم اكادەمياسى مەن گەولوگيا ينستيتۋتىنان رەتسەنزيا الىڭىزدار» دەدىم. «وندا بەس-التى اي توساسىز, ءوزىمىز حابارلاسامىز...» دەپ قولجازبانى قابىلدادى. سول جىلدىڭ تامىزىندا, ياكي 5 ايدان كەيىن باسپادان حات كەلدى, «عىلىم اكادەمياسى مەن گەولوگيا ينستيتۋتى قولجازباڭىزدى قاناعاتتانارلىق دەپ تانىدى. ادەبيەتتانۋشىلار دا قولداپ وتىر. ەندى جىل اياعىنا دەيىن قولجازبانىڭ قاي جىلى كىتاپ بولىپ شىعاتىنىن شەشەمىز» دەپتى.
وسى جەردە تاعى ءبىر وقيعانى ايتا كەتسەم دەيمىن.
− ول قانداي وقيعا؟
− 1976 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قانەكەڭنىڭ قىزى عالىم-گەولوگ مەيىز سەمەيگە تەلەفون شالىپ: «مەدەۋ, انامنىڭ جاعدايى وتە اۋىر, سەنى كورگىسى كەلەدى, تەز كەلىپ كەتە الاسىز با؟» دەسىن. بۇعان دەيىنگى كىتاپتىڭ جاريالانباعان جاعدايىن مەيىز جاقسى بىلەتىن-ءدى. الماتىعا ۇشاقپەن كەلدىم, تايسيا الەكسەەۆنا جەڭگەي توسەك تارتىپ جاتىپ قالىپتى. «قىزدارىم مەنەن جاسىرادى, ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدى باسپانىڭ شىعارماي قويعانىن بىلەمىن» دەدى. «ونىڭ ءبارى ۋاقىتشا عوي» دەپ جۇباتقان بولدىم. سوسىن: «مەن اۋىرىپ قالدىم, جاعدايىم جوق, جازعا جەتپەيمىن...» دەپ جاستىعىنىڭ استىنان ءبىر كونۆەرت الىپ بەردى. وندا ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو اتوم ءمينيسترى ە.پ.سلاۆسكي مەن ونىڭ ورىنباسارى, بۇرىن كسرو گەولوگيا ءمينيسترى بولعان پ.يا.انتروپوۆتىڭ جانە قانەكەڭنىڭ جاقىن دوسى ءسوۆميننىڭ توراعاسى ا.ن.كوسىگيننىڭ اتى ءجونى, قىزمەتتىك تەلەفوندارى جازىلعان. «وسى حاتقا يە بول, مەن سەنىڭ كىتابىڭدى كورە المايمىن, قازاقشا دا وقي المايمىن, بىراق ونى شىعارماي تاستاعانىنا قاراعاندا, «ەرىمنىڭ يگى اتاعىنا لايىق دۇنيە» دەپ ويلادىم. سەن ونى ەشكىمگە بىلدىرمەي ورىسشاعا اۋدارىپ, وسى ءۇش كىسىنىڭ بىرەۋىنە اپار, سولار ساعان كومەكتەسەدى», دەدى. سودان ءبىر ساتتە جەڭگەي «اياعىڭداعى تاپىشكەنىڭ كىمدىكى ەكەنىڭ بىلەسىڭ بە؟ قانىش اۋىرىپ جۇرگەندە الىپ بەرىپ ەدىم, سونى ساعان الگىندە ادەيى كيگىزدىم», دەدى. وسى ءسوزدى ەستىگەندە كوزىمە جاس كەلدى. ول كىسى سودان كوپ ۇزاماي, 16 ساۋىردە قايتىس بولدى.
«سەن تۋماساڭ دا, مەنىڭ ۇلىمسىڭ»
− اعا, سول ازاماتتارمەن كەزدەسە الدىڭىز با؟
– وسى جەردە مەن ويلانىپ, قانىش اعانىڭ ءۇش تىلەۋلەسى تۋرالى اقىلشىم ۆ.ا.پروكوفەۆكە ايتىپ ەدىم. «ول قولجازبانى «جزل» رەداكتسياسى اۋەلى وقىسىن. «ۇناتتىق» دەسە, بۇل ەندى 6-7 ايعا سوزىلاتىن اۋرە. سودان كەيىن رەداكتسيا كىتابىڭدى باسپا جوسپارىنا تىركەيدى. ياكي 4-5 جىل كەزەگىڭدى كۇتىپ ەرىكسىز توساسىڭ. ال اناۋ اكا-
دەميك ساتباەۆتىڭ جانكۇيەرلەرىنە سول كەزدە كومەك سۇراپ بارارسىڭ. قازىر بارما, شىدا», دەدى.
ماسكەۋگە قولجازبامەن كەلگەننەن كەيىن ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اتوم ءمينيسترى سلاۆسكيدى ىزدەپ, كومەكشىسىمەن سويلەستىم. ول كىسى اۋىرىپ قالىپ, شەتەلدە ەمدەلىپ جاتىر ەكەن. سودان قانەكەڭ جونىندە ەستەلىك جازعان, اتوم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى پەتر ياكوۆلەۆيچ انتروپوۆتىڭ تەلەفونىن سۇرادىم. ونىمەن حابارلاسىپ, ەرتەڭىنە مەنى قابىلداپ, جىلى ءجۇزدى ادام ەكەن, جايدارى قارسى الىپ: «مەن ءسىزدى ۇلكەن ادام دەپ ويلاسام, جاس جىگىت ەكەنسىز. قانىش ساتباەۆ قانداي باقىتتى, ارتىندا وسىنداي ىزدەۋشىسى بار», دەپ ريزالىق تانىتتى. سودان مەن ول كىسىگە تايسيا الەكسەەۆنانىڭ جازىپ كەتكەن قاعازىن كورسەتىپ, قانەكەڭ تۋرالى كىتاپتى الماتىدان شىعارماي تاستاعانىن, سوندىقتان ونى وسىنداعى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنىڭ «جزل» سەرياسىنا تاپسىرعانىمدى, ەندى سونىڭ تەزىرەك جارىق كورۋىنە كومەكتەسۋىن سۇرادىم. «قازىر ءمينيسترىمىز سلاۆسكي اۋىرىپ جاتىر, قاڭتاردا كەلەدى, ءسىز سوعان دەيىن شىداڭىز, مىندەتتى تۇردە شەشەمىز ماسەلەنى», دەپ شىعارىپ سالدى.
− سوسىن نە بولدى؟
− قىسقاسى, 1979 جىلدىڭ باسىندا «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان ء«سىزدىڭ كىتابىڭىزدى 1980 جىلعى جوسپارعا جەدەعابىل كىرگىزىپ, 100 مىڭ دانا ەتىپ جاريالاۋدى بەكىتتىك. اۋدارماشىڭىزدى قوسىڭىز» دەگەن جەدەلحات كەلدى. ولار ماعان سەرگەي پلەحانوۆ ەسىمدى تاجىريبەلى اۋدارماشىنى قوسىپ بەرىپ, ەكەۋمىز ءبىر اي ماسكەۋدە, ءۇش اي سەمەيدە قولجازبامەن جۇمىس ىستەدىك. سودان باسپادان قولجازبا جونىندە قانەكەڭنىڭ تۋعاندارى مەن ءبىر عىلىمي قازاقستاندىق ارىپتەسىنەن رەتسەنزيا كەرەك دەدى عىلىم دوكتورى مەيىز قانىشقىزى مەن اكادەميك ارقاتاي قايىپوۆتىڭ پىكىرىن الىپ, ماسكەۋگە كەلدىم. ەندى كىتاپتىڭ شىعۋى قالدى. جاز ءوتىپ, كۇز كەلدى, سوڭىن الا قار جاۋىپ, العاشقى قانسوناردا اۋىلعا اڭعا بارىپ, ءبىر اپتاداي جول ءجۇرىپ كەلسەم, ماسكەۋدەن رەداكتورىم تەلەفون شالىپ: «مەدەۋ, كىتاپ جاقسى بولىپ شىقتى, مىنە, مەنىڭ الدىمدا تۇر» دەپ قۋانىشىن ءبولىستى. ىلە, پوشتامەن ۇيگە كىتاپ تا جەتتى. كىتاپتى العاش قولىما العاندا كوزىمنەن سورعالاعان جاستى تىيا السامشى...
قانەكەڭنىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا ياكي 1981 جىلى الماتىداعى جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرىلتايىنا كەلىپ, تۋرا 12 ساۋىردە ەرتەمەن قانىش اعانىڭ زيراتىنا بارسام, باسىندا ەكى نەمەرەسى ەسكەرتكىشتىڭ شاڭىن ءسۇرتىپ ءجۇر ەكەن. ودان كەيىن ەكى اۆتوبۋسپەن دوستارى, ارىپتەستەرى كەلىپ, ميتينگ وتكىزدى. سوندا ءسوز العان ادامدار قانەكەڭ تۋرالى كىتاپتىڭ جارىق كورگەندىگىن ايتىپ, مەنى قۇتتىقتادى. سودان بىرەر كۇننەن كەيىن عالىمنىڭ ورتانشى قىزىنىڭ كۇيەۋ بالاسى ورازاي باتىربەكوۆتىڭ ۇيىندە قوناقتا بولدىم. وندا قانەكەڭنىڭ بايبىشەسى ءشاريپا اپاي ورازايدىڭ قولىندا تۇرادى. سول وتىرىسقا قانىش اعانىڭ قىزدارى, نەمەرەلەرى, قىسقاسى بارلىق جاقىندارى جينالدى. الدىمەن ءشاريپا اپاي ءسوز الىپ, مەنەن «اكە-شەشەڭ بار ما, مەدەۋ قاراعىم, بار بولسا, ولاردان كەشىرىم سۇرايمىن, اللا تاعالا ماعان اعاڭنان ۇل بەردى, ول 14 جاسىندا ءولىپ قالدى, تايسيا دا ءبىر ۇل تاپتى, ول دا ءبىر جاسىندا كەتىپ قالدى. قىزدار, كۇيەۋلەر, نەمەرەلەر بار, سوعان شۇكىرشىلىك ەتەمىن. سەن مەنەن تۋماساڭ دا, ەندى سەن مەنىڭ ۇلىمسىڭ. اكە-شەشەڭە سالەم ايت, ءۇش قىز بەن ەكى كۇيەۋدىڭ قولىنان كەلمەگەندى سەن جاسادىڭ. سوندىقتان مەن ساعان شەشە بولامىن», دەپ يىعىما شاپان جاپتى.
− ال كىتاپتىڭ قازاقشا نۇسقاسى قاشان جارىق كوردى؟
−1986 جىلى قازاقستاننىڭ ساياسي باسشىلىعى زەينەتكە كەتىپ, «جەلتوقسان» وقيعاسى باسىلعاننان كەيىن الماتىعا كەلدىم. جازۋشىلار وداعىنداعى جيىندا «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ جولىعىپ قالىپ, «ەرتەڭ ماعان كىرىپ شىقشى», دەدى. ەكەۋمىز سونىڭ كابينەتىندە اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ول: «قانىش ساتباەۆ تۋرالى كىتابىڭنىڭ قازاقشاسى دايىن با؟» دەپ سۇرادى. «تاپ قازىر دايىن ەمەس, باياعى تەرىلگەن قالپىندا جاتىر, توعىز تاراۋدى تىڭنان قوسپاقپىن» دەپ ەدىم, «وندا بيىلعى جەلتوقساننان قالدىرماي, ماعان اكەل, ءوزىم-اق شىعارىپ بەرەمىن», دەدى. ءسويتىپ قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى 14 جىل بويى باسپادان شىعارۋعا قارسى بولعان ەڭبەك 1987 جىلى 30 مىڭ تارالىممەن جارىق كوردى.
− اعا, اسەرلى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
