رۋحانيات • 02 شىلدە، 2021

مەدەۋ سارسەكە: قانىش ساتباەۆ كىتابىنىڭ قازاقشاسى ون ءتورت جىلدان كەيىن جارىق كوردى

209 رەت كورسەتىلدى

مەدەۋ اعانىڭ قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى، ۇلى عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ ونەگەلى ءومىر جولىن بايانداعان رومان-ەسسەسى –ول كىسىنىڭ ەسىمىن ەلىمىزگە عانا ەمەس، سول كەزدەگى وداققا تانىتتى. بۇل شىعارما قازاقشا −12، ورىسشا – 5 جانە اعىلشىنشا باس-اياعى 18 رەت باسىلعانىمەن، ونىڭ العاشقى كىتابى تۋعان ەلىندە ءتۇرلى كەدەرگىگە تاپ بولدى. ءبىز بۇگىن توقسان جاستىڭ شەبىنە جاقىنداعان قابىرعالى قالامگەرمەن وسى تۋىندىنىڭ قالاي جازىلىپ، باسپادان قالايشا جاريالانعانى جايىندا اڭگىمەلەستىك.

قانەكەڭدى ەكى رەت كوردىم

− ءسىز عىلىمي فانتاس­تيكا­لىق شىعارمالار جازىپ ءجۇرىپ، قانىش ساتباەۆ تۋرالى كولەمدى دۇنيە جازۋعا بەت بۇردىڭىز، وسى روماندى جازۋعا كىم وي سالدى، قالاي كەلدىڭىز؟

− 1963 جىلى «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى» دەگەن پوۆەسىمدى ورىس­شاعا اۋدارتۋ ءۇشىن الماتىعا كە­لىپ، تاۋ قويناۋىنداعى دەمالىس ۇيىندە دەمالىپ جاتقانمىن. ءبىر كۇنى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا ىستەيتىن بالتاش ىسقاقوۆ دەگەن تۋعان باجام: «مەدەۋ، سەنى الكەي مارعۇلان اقساقال كورگىسى كەلەدى» دەسىن. سودان الكەي اعاعا سالەمدەسە باردىم.ۇستەلدە مەنىڭ «عاجايىپ ساۋلە» مەن «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى» دەگەن ەكى كىتاپشام جاتىر. «مەدەۋ، مەن سەنىڭ مىنا ەكى پروزالىق جيناعىڭدى وقىپ، ريزا بولدىم. قيالىڭ زور ەكەن، جاسىمدا مەن دە سولاي بولعانمىن. قازىر قايداسىڭ؟» دەپ ءجونىمدى سۇرادى. مەن ءۇشىن بۇل كەزدەسۋ جۇمباق بولسا دا، ادەبيەتكە جاستاي ءۇيىر بولعانىمدى ايتتىم. كەنەت شامالى ويلانىپ، ول كىسى: «قانىش اعاڭدى بىلەسىڭ بە، ونى جۇزبە-ءجۇز كوردىڭ بە؟» دەدى.

− وسى سۇراقتى سىزگە مەن دە قويعىم كەلىپ وتىر. شىنىندا دا، ول كىسىنى كورىپ، ءبىر اۋىز تىل­دەسە الدىڭىز با؟

− قانىش اعانى الماتىدا وقى­عان جىلدارىمدا ەكى مارتە كوردىم.

بىردە اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ الدەبىر قويىلىمىنا باردىم. سوندا ءۇندى ەلىنەن كەلگەن ءبىر توپ عالىم ازاماتتارمەن بىرگە كەلە جاتقان، الىپ تۇرقى ەرەكشە بيىك، ۇستىنە اق كوس­تيۋم كيگەن قانىش اعانى كورىپ، اۋزىم اڭقيىپ قالدى. ەكىنشى، 1961 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ قايتىس بولىپ، سول كىسىمەن قوشتاسۋعا تەاترعا باردىق. زيرات باسىندا قارالى ميتينگ بولىپ، سول مىنبەگە تاياۋ جەردە تۇرىپ، قانەكەڭدى جاقىن­نان كوردىم. ول كىسىگە ءسوز ءتيىپ ەدى، كى­بىر­تىكتەپ، قينالىپ سويلەدى. سول تۋرالى ايتقانىمدا الكەي اعا: «اڭگىمەنى جۇيەلەپ جاقسى ايتادى ەكەنسىڭ، ءبارى دۇرىس، تۋرا شىندىق. سول جەردە مەن دە بولدىم» دەدى دە، كەنەت: ء«جا، مەدەۋ قالقام، مەن ساعان ۇلكەن شارۋا تاپسىرۋعا شا­قىردىم. قانىش اعاڭ تۋرالى دەرەكتى كىتاپ جاز، ماماندىعىڭ دا جاقىن، ينجەنەرسىڭ» دەدى. شوشىپ كەتتىم. «وي، اعا، ول كىسى اسقار تاۋ عوي، ونىڭ ءبىر توبەسىنە شىعۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 10 جىل قاجەت، سويتۋگە مەندە شاما جوق، كەشىرىڭىز!» دەپ بىردەن باس تارتىپ ەدىم، الەكەڭ: «مىنە، ءبىزدىڭ قازاقتىڭ يت مىنەزى، مەن سەنى ءبىلىمدى، قالامىنىڭ جەلى بار دارىندى جاس دەپ، ناقتى ۇسى­نىس ايتسام، سەن ات-تونىڭدى الا قاشاسىڭ» دەدى. مەن دە ساس­تىم. «اعا، شىنىمدى ايتسام، ەسىم شى­­عىپ كەتتى. بالا كۇنىمدە «قانەكەڭ سەكىلدى ينجەنەر بولسام دەپ ارمانداعانىم راس، بىراق ول كىسىدەي بىلىكتى مامان بولۋ قاي­دا دەپ ويلايتىنمىن»، دەدىم. الەكەڭ جادىراپ: «بۇل ءسوزىڭ ماعان ۇنادى، ءۇش كۇن مۇرسات بەرەم، ويلان» دەدى.

وسى ءۇش كۇن بويى ويلانىپ، ءتور­­تىن­شى كۇنى الكەي اعاعا بارىپ، كەلىس­كەنىمدى ايتىپ: «قازىر دەمالىسىم اياق­تالىپ قالدى، ءبىر-ەكى اي ويلانىپ، سۇراقتارىمدى ازىرلەپ الىپ كەلەيىن، سوسىن مەنى قانەكەڭە ءوزى­ڭىز جولىقتىراسىز» دەدىم. ال­كەي اعا ايتقانىمدى قۇپتاپ، «سە­مەيدە قانىشتىڭ 6 جىل ءومىرى ءوتتى، 4 جىل سوندا وقىپ، 2 جىل مۇعا­لىمدەر دايىندايتىن كۋرسقا ساباق بەردى. وسى جىلداردى ارحيۆتەن مۇقيات قاراپ، تولىق زەرتتە. ەرتەڭ قانەكەڭنىڭ الدىنا بوس بارماي، وسى جىلدارداعى ومىرىنەن سۇراق قوياسىڭ. جانە ول كىسىگە ءوزىم ەرتىپ اپارامىن. باسقا ماتەريالداردى زەرتتەۋگە دە كومەكتەسەم» دەپ ناقتى سوزگە كوشتى. بۇل 1963 جىلدىڭ ماۋسىم ايى. الەكەڭ مەنى الداعى ناۋرىزدا قانىش اعا­مەن جولىقتىرۋعا ۋادەسىن بەردى. سە­مەيگە كەلگەسىن ارحيۆكە بارىپ، قا­نە­كەڭە قاتىستى ءبىراز تىڭ دۇنيە تاپتىم، ول كىسى پەدسەميناريانى بەسكە وقىعان. ودان كەيىن ەكى جى­ل­دىق قازاقشا مۇعالىمدەر كۋرسىندا ساباق بەرگەن.

القيسسا، سودان 1964 جىلعى قاڭ­تاردىڭ سوڭعى كۇنى ەرتەڭگى اسىمدى ءىشىپ وتىرعانىمدا بولمەدەگى راديوتاباق: «31 قاڭتاردا قانىش ساتباەۆ قايتىس بولدى»دەپ حابار­لادى، بىرەۋ ۇستىمنەن مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي تىتىركەنىپ، كوزىمنەن جاس بۇرق ەتە قالدى. ال­دىما قويعان جوسپارىمنىڭ ءبارى بىت-شىت بولدى.

− ءبىر ەستەلىگىڭىزدە سول ايتۋلى تۇلعا تۋرالى دەرەكتى وچەرك جازعانىڭىزدى ايتىپسىز، سول دا وسى ارەكەتكە دايىندىق پا؟

− 1958 جىلعى كۇزدە «لەنينشىل جاس» گازەتىنە قىزمەتكەر بولعان­نان كەيىن مەنىڭ العاشقى ءىسساپا­رىم جەزقازعاننان باستالعان-دى. بۇل قانىش اعانىڭ تابانى تيگەن ولكە. سول ساپاردان ول كىسى تۋرا­لى وچەرك جازدىم. ول عالىمنىڭ تۋعان كۇ­نىندە شىعاتىن بولىپ كەلىسىلدى. گازەت شىعاتىن كۇنى ەرتەمەن جۇ­مىسقا كەلسەم، وچەركىم شىقپاعان. سويتسەك، گازەت تەرىلىپ، قول قويىلىپ جاتقاندا ورتالىق كوميتەتتەن «ساتباەۆتىڭ الپىس جىلدىعىنا بايلانىستى ەشنارسە جاريالاماڭدار» دەگەن بۇيرىق ءتۇسىپتى.

 

ەبىنەي بوكەتوۆتىڭ بىر قاتەلىگى

− الكەي اقساقالعا قايتىپ بارعان جوقسىز با؟

− قانەكەڭ تۋرالى دەرەكتى كى­تاپ جازۋعا بەكىنىپ، الدىمەن عا­لىمنىڭ جەكە مۇراعاتىمەن تا­نى­سۋ ءۇشىن الماتىعا كەلدىم. عا­­لىم­­نىڭ مۇراسى جيناقتالعان ءار­حيۆ­تىڭ باسشىسى دودونوۆا دەگەن ايەل، بۇعان دەيىن ءبىراز جىل قا­نىش اعانىڭ كومەكشى حاتشى­سى بولعان. جەڭگەمىز تايسيا الەك­سەەۆنا قانەكەڭە ادال دەپ ارحيۆ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ الىپتى. سو­نى­مەن سول كىسىگە مەن: «الكەي مار­­عۇلاننىڭ تاپسىرماسىمەن قا­­نىش اعا تۋرالى كىتاپ جاز­باق­پىن» دەسەم، ول كىسى: «جاقىن ارا­داعى ەكى-ءۇش جىلدا ارحيۆكە كىرە الماي­­سىز، بارلىق قۇجاتتى تىركەپ جا­تىرمىن، ەكىنشىدەن گەولوگيا ينس­تيتۋتى ديرەكتورىنىڭ رۇق­­ساتى كەرەك» دەدى. سول كەزدەگى گەو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتو­رى ايتمۇحامەد ابدۋلين دەگەن اكا­دەميككە كىرىپ ەم، ودان ەش­قانداي كومەك بولمادى.

سوسىن تايسيا الەكسەەۆناعا حابارلاسىپ، ءبىر ساعاتقا قابىل­دا­ۋىن سۇرادىم. جىلى قارسى ال­دى، بىرەۋدەن بىلگەن بولۋى كەرەك، مەنى سىرتىمنان تانىپ وتىر. ءتار­تىپتى، مادەنيەتتى جان ەكەن. «كىتاپ جازامىن دەگەن يدەياڭىزدى قولدايمىن، الايدا قانىشتىڭ ءارحيۆىن ءالى تىركەپ، اياقتامادىق، ءسال ەرتەرەك كەلدىڭىز، 3-4 ايدان كەيىن كەلسەڭىز، رۇقسات ەتەمىن» دەدى. مەن سول جولى قانەكەڭنىڭ ءوزى قولىمەن جازعان ءومىربايانىنىڭ كوشىرمەسىن الايىن. دودونوۆاعا سونى ايتساڭىز، دەدىم. تايسيا الەكسەەۆنا ارحيۆ مەڭگەرۋشىسى­نە «مىنا جىگىت سوناۋ سەمەيدەن كەلىپتى، سۇراعان ماتەريالىن كور­سەت» دەدى. ول بولسا الدىما ءىشى قا­عازعا تولى ءبىر ۇلكەن پاپكىنى اكەپ قويدى. وسىندا قانىش اعانىڭ ءوز قو­لىمەن جازعان 13 ءومىربايانى بار ەكەن، سولاردى قاراپ وتىرىپ، كۋز­نەتسوۆ دەگەن ورىستىڭ 1943 جىلى قانەكەڭ­نىڭ ءومىر جولىن 12-13 بەتكە تولىق جازعان ستەنوگرامماسىن كوشىرىپ الدىم.

− سول كەزدە كورنەكتى عالىم جايىندا سىزدەن باسقا دا كىتاپ جازۋعا تالپىنعاندار بولدى ما؟           

− بولدى. قانەكەڭ ومىردەن وت­­كەن­نەن كەيىن تايسيا الەك­سەەۆ­­­نا جازۋشىلار وداعىنا، عا­بيت­ مۇسىرەپوۆكە بارىپ: «وتاعا­سىم­نىڭ ارتىندا مول مۇرا قالدى، سونى ىسكە اسىرىپ، كىتاپ جازاتىن ادام تاۋىپ بەرىڭىز نەمەسە ءوزىڭىز جازساڭىز قالاي بولادى؟» دەگەن ءوتىنىشىن ايتادى. عابەڭ بولسا، جەڭگەمىزگە «قازىر مەنىڭ جاسىم 61-دە، ال قانەكەڭ تۋرا­لى كىتاپ جازۋعا كەم دەگەندە 15 جىل كەرەك، ونداي ۋاقىت مەندە بار ما، جوق پا بىلمەيمىن. ءبىر جازسا قانىشتى جاقسى بىلەتىن ەبىنەي بوكەتوۆ جازادى» دەپ سول كىسىنى نۇسقايدى. بۇل اڭگىمەنى كەيىن ماعان عابەڭنىڭ ءوزى ايتتى. ەبىنەي اعامىز كىتاپ جازۋعا كەلىسىم بەرگەنمەن، قىزمەتتەن قولى تيمەيدى، سودان لاتىنشا بىلەتىن ءبىر اقساقالدى تاۋىپ الىپ، الماتىداعى ارحيۆكە جىبەرەدى. ول كىسىمەن مەن ارحيۆتە سان مار­تە كەزدەستىم. الايدا ەبى­نەي اعا­مىزدىڭ ءبىر قاتەلىگى – «قا­نە­كەڭ تۋرالى كىتاپ جازىپ جاتىرمىن» دەپ جۇرتشىلىققا جاريا­لاپ قوي­عان-دى. مىسالى، «قازاق ادە­بيە­تىنە» «تايسيا الەكسەەۆناعا حات» دەگەن ءۇزىندىسى دە گازەتتىڭ ەكى بە­­تىنە جاريا­لاندى. جالپى ەبىنەي بو­كە­توۆتىڭ قۋدالانۋى وسىدان باس­­تالدى.

− ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرىپ، قانشاما كەن ورىندارىن اشقان ارداقتى ازامات تۋرالى جازۋ وڭاي ەمەسى انىق. جالپى، عۇمىرنامالىق ەڭبەكتى جازۋدى نەدەن باستادىڭىز؟

− الدىمەن قانەكەڭنىڭ ءىزى قال­عان جەردىڭ تۇگىن قالدىرماي شارلادىم. كەزىندە عالىم جوعارى ءبىلىم العان توم، ودان ماسكەۋ، قا­زىرگى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ارحيۆتەرگە بارىپ، كەيىپكەرىمە قاتىستى دەرەكتەر جينادىم. جەزقازعان مەن ۇلىتاۋدى ءتورت جىل ۇدايى ارالاپ، ايدان استام ساپاردا بولدىم. ءدال سول جىلدارى جەزقازعان قالا­لىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كانىگى دوسىم كاكىمبەك سالىقوۆ ەدى، سول ازامات جانە كوپ­تەگەن جەزقازعاندىقتار ماعان قولداۋ كورسەتتى. قىسقاسى، وسى كىتاپتى جازۋعا 13 جىل ۋاقىتىمدى سارپ ەتتىم. القيسسا سودان 1973 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى، بەلگىلى قالامگەر ءىلياس ەسەنبەرلين ماعان: «مەدەۋ، ءبىز­دىڭ باسپا ماسكەۋدەگى «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسى سەكىلدى «ونەگەلى ءومىر» دەگەن جاڭا توپتاما باستاماق، سونىڭ العاشقى كىتابىن قانىش ساتباەۆقا ارناپ وتىرمىز، سەن سول كىسىنىڭ ومى­رى­نەن دەرەكتى كىتاپ جازىپ، ماعان اكەل»، دەدى. 1974 جىلدىڭ ورتا كە­زىندە ءىلياس اعا: «قانەكەڭ تۋرالى كىتاپتى جوس­­پارعا كىرگىزدىك، 25 باسپا تاباق بە­رىپ وتىر، قولجازبا­نى تەز­­دەت»، دەسىن. ماشينكامەن تەر­گەندە سول كەزدە 834 بەتتىك قول­جاز­بانى باسپاعا وتكىزدىم. ەندى وسى كىتاپ تۋرالى 3-4 عىلىمي بىل­­گىردىڭ پىكىرى قاجەت ەكەن، ال­دى­مەن ءبىر داناسىن الەكەڭە: «مىنە، تاپسىرماڭىزدى ورىندا­دىم» دەپ اپارىپ بەردىم، ول كىسى قولجازبانى مۇقيات وقىپ، ەسكەر­تۋلەرىن قارىنداشپەن جازىپ وتىرىپتى. الكەي اعانىڭ كىتاپقا كو­ڭىلى تولدى. ال اكادەميك ابىكەن بەكتۇروۆ كەرىسىنشە «شىعارۋعا جارامسىز، بوس ءسوز» دەپ قارسىلىق تانىتتى. وبالى نەشىك، سىنشى مۇحامەدجان قاراتاەۆ التى بەتكە تولى جىلى پىكىرىن جازباشا بەردى. ال گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءۇش جىگىتى – ءبارى دە عالىم گەولوگتار قولجازبانى وقىپ، 25 بەتتىك جاقتاعان رەتسەنزيا جازعان. وسى ارالىقتا «جازۋشى» باسپاسىندا وزگەرىستەر بولىپ، ءىلياس اعامىز جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حات­شىسى بولىپ كەتتى دە، ونىڭ ور­نىنا ءابىلماجىن جۇماباەۆ كەل­دى. باسپانىڭ جاڭا رەداكتسيا القاسى: «834 بەتتىك قولجازبانى ءۇش اي ىشىندە 600 بەتكە قىسقارتىپ اكەلسەڭىز»، دەدى. ۇيگە كەلىپ، قول­جازبانى 580 بەتكە ءتۇسىرىپ، قاي­تادان الىپ باردىم. بۇل جەردە كىتاپقا رەداكتور بولعان جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ دە ەڭبەگى مول بولدى. ءسويتىپ، 1975 جىلعى شىلدە ايىندا قولجازبانى باسپاعا تاپسىرىپ، ءوزىم وتباسىممەن ءبىر اي دەمالۋعا بالتىق جاعالاۋىنا كەت­تىم. 13 جىل ىزدەنىستە ەشقانداي دە­ما­لىس بولماعان ەدى. ول جاقتان 3 قىركۇيەكتە ورالدىم. كەلەسى كۇنى ءابىلماجىن اعاي تەلەفون شالىپ: «كىتاپتىڭ تەرىمىن توقتاتىپ قويدىق، الماتىعا كەلگىن» دەدى. ءبىر شاتاقتىڭ باستالعانىن ءىشىم سەزدى. بوكەتوۆتىڭ «قانىشتىڭ جاستىق شاعى» وسىنداي تاركىگە ۇشىراعان-دى. ءابىلماجىن قولجازبانىڭ ەكى داناسىن الدىما قويىپ، «وسىدان 10 كۇن بۇرىن وك-نىڭ حاتشىسى س. يماشەۆ مەنى جانە باسپا، پوليگرافيا جانە كىتاپ ساۋداسى ىستەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت باسشىسى ش. ەلەۋكەنوۆ ەكەۋمىزدى شاقىرىپ، «ساتباەۆ تۋرالى كىتاپ جارىققا شىقپايدى دەگەندى اشىق جاريالادى»، دەدى.

− سوسىن نە ىستەدىڭىز؟

− تۇڭىلگەنىم سونشا، 5-6 اي قو­لىما قالام العان جوقپىن. سو­دان اۋىلعا كەلىپ،1976 جىلدىڭ با­سىندا ءوزىم كىتاپتى سوزبە-ءسوز اۋدا­رۋعا كىرىسىپ، ءبىر جىلدا سونى اياق­تادىم. ەندى ونى ماسكەۋدىڭ «جزل» سەرياسىمەن شىعارۋدى جوبالادىم. ءسويتىپ، 1977 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ماسكەۋگە كەلىپ، 50-شى جىلدارى قازاقستانعا ساياسي قۋعىندالىپ كەلگەن، سەمەيگە ەكى رەت كەلىپ، مەنىڭ ساياجايىمدا قو­ناق بولعان، اتاقتى پاۋستوۆسكي­دىڭ شاكىرتى، تالانتتى جازۋشى الەك­سەي بەليانينوۆتى تاۋىپ الىپ، شارۋامدى ايتتىم. ول «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنىڭ بايىرعى اۆتورى جازۋشى دوسىنا حابارلاسىپ، ماعان كومەك بەرۋدى ءوتىندى. ەسىمى ۆاديم الەكساندروۆيچ پروكوفەۆ. ەرتەڭىنە سول كىسىمەن جولىعىپ، ول ماعان: «ەرتەڭ «جزل» سەرياسىنىڭ باسشىسى يۋري الەكساندروۆيچ سەلەزنەۆكە كىر، «مەن ينجەنەرمىن، قانىش ساتباەۆ تۋرالى ورىسشا كىتاپ جازدىم» دەپ قولجازباڭ­دى ءوزىڭ وتكىز، قالعان شارۋانى ما­عان تاپسىر»، دەدى. سونىمەن يۋ.ا.سەلەزنەۆتىڭ قابىلداۋىندا بو­لىپ، 680 بەت قولجازبانىڭ ەكى داناسىن الدىنا قويدىم، ول مەنەن قازاقشاسىن سۇراپ ەدى: «قانىش ساتباەۆ – وداق كولەمىندەگى اكادەميك، سول سەبەپتى ورىسشا جازدىم، اۋدارماسىن كەيىن جاسايمىن» دەدىم. «بىزگە قازاقستاننان وسىن­داي كىتاپ شىعارۋعا ەشكىم كەل­مەيدى، قولجازباڭىزدى الام،تەك اسىق­تىرماڭىز» دەدى. سوسىن «قا­زاق­ستاننان رەتسەنزيا الۋعا كىمگە جىبەرەمىز» دەپ سۇرادى، مەن: «قا­زاقستانعا جىبەرمەڭىز، قانىش سات­­باەۆ – ۇلتتىق قاھارمانىمىز. سون­دىقتان ونى ءبارى ماقتايدى، ودان دا وسىنداعى عىلىم اكادەمياسى مەن گەولوگيا ينستيتۋتىنان رەتسەن­زيا الىڭىزدار» دەدىم. «وندا بەس-­التى اي توساسىز، ءوزىمىز حابارلاسا­مىز...» دەپ قولجازبانى قابىلدادى. ­سول جىلدىڭ تامىزىندا، ياكي 5 ايدان كەيىن باسپادان حات كەلدى، «عىلىم اكادەمياسى مەن گەولوگيا ينستيتۋتى قولجازباڭىزدى قاناعاتتانارلىق دەپ تانىدى. ادەبيەتتانۋشىلار دا قولداپ وتىر. ەندى جىل اياعىنا دەيىن قول­جازبانىڭ قاي جىلى كىتاپ بولىپ شىعاتىنىن شەشەمىز» دەپتى.

وسى جەردە تاعى ءبىر وقيعانى ايتا كەتسەم دەيمىن.

− ول قانداي وقيعا؟

− 1976 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قانەكەڭنىڭ قىزى عالىم-گەولوگ مەيىز سەمەيگە تەلەفون شالىپ: «مەدەۋ، انامنىڭ جاعدايى وتە اۋىر، سەنى كورگىسى كەلەدى، تەز كەلىپ كەتە الاسىز با؟» دەسىن. بۇعان دە­يىنگى كىتاپتىڭ جاريالانباعان جاع­دايىن مەيىز جاقسى بىلەتىن-ءدى. الماتىعا ۇشاقپەن كەلدىم، تايسيا الەكسەەۆنا جەڭگەي توسەك تارتىپ جاتىپ قالىپتى. «قىزدارىم مەنەن جاسىرادى، ءسىزدىڭ كىتابىڭىز­دى باسپانىڭ شىعار­ماي قويعا­نىن بىلەمىن» دەدى. «ونىڭ ءبارى ۋاقىتشا عوي» دەپ جۇباتقان بول­دىم. سوسىن: «مەن اۋىرىپ قال­دىم، جاعدايىم جوق، جازعا جەت­پەيمىن...» دەپ جاستىعىنىڭ ­اس­­تىنان ءبىر كونۆەرت الىپ بەردى. وندا ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭ­بەك ەرى، كسرو اتوم ءمينيسترى ە.پ.سلاۆسكي مەن ونىڭ ورىنبا­سارى، بۇرىن كسرو گەولوگيا ءمي­نيسترى بولعان پ.يا.انتروپوۆتىڭ جانە قانەكەڭنىڭ جاقىن دوسى ءسوۆميننىڭ توراعاسى ا.ن.كو­سى­گيننىڭ اتى ءجونى، قىزمەتتىك تە­لەفوندارى جازىلعان. «وسى حاتقا يە بول، مەن سەنىڭ كىتابىڭدى كورە المايمىن، قازاقشا دا وقي المايمىن، بىراق ونى شىعارماي تاستاعانىنا قاراعاندا، «ەرىمنىڭ يگى اتاعىنا لايىق دۇنيە» دەپ ويلادىم. سەن ونى ەشكىمگە بىلدىرمەي ورىس­شاعا اۋدارىپ، وسى ءۇش كىسى­­نىڭ بىرەۋىنە اپار، سولار ساعان كو­مەك­تەسەدى»، دەدى. سودان ءبىر ساتتە جەڭ­­گەي «اياعىڭداعى تاپىشكەنىڭ كىم­دىكى ەكەنىڭ بىلەسىڭ بە؟ قانىش اۋى­رىپ جۇرگەندە الىپ بەرىپ ەدىم، سونى ساعان الگىندە ادەيى كيگىزدىم»، دەدى. وسى ءسوزدى ەستىگەندە كوزىمە جاس كەلدى. ول كىسى سودان كوپ ۇزا­ماي، 16 ساۋىردە قايتىس بولدى.

 

«سەن تۋماساڭ دا، مەنىڭ ۇلىمسىڭ»

− اعا، سول ازاماتتارمەن كەزدەسە الدىڭىز با؟

– وسى جەردە مەن ويلانىپ، قا­نىش اعانىڭ ءۇش تىلەۋلەسى تۋرا­لى اقىلشىم ۆ.ا.پروكوفەۆكە ايتىپ ەدىم. «ول قولجازبانى «جزل» رە­داكتسياسى اۋەلى وقى­سىن. «ۇنات­تىق» دەسە، بۇل ەندى 6-7 ايعا سوزى­لاتىن اۋرە. سودان كەيىن رە­داك­­تسيا كىتابىڭدى باسپا جوس­پا­رىنا تىركەيدى. ياكي 4-5 جىل كەزە­گىڭدى كۇتىپ ەرىكسىز توساسىڭ. ال اناۋ اكا-­
دەميك ساتباەۆتىڭ جان­­كۇيەر­لە­رىنە سول كەزدە كومەك سۇراپ با­رار­سىڭ. قازىر بارما، شى­دا»، دەدى.

ماسكەۋگە قولجازبامەن كەلگەننەن كەيىن ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، اتوم ءمينيسترى سلاۆ­سكيدى ىزدەپ، كومەكشىسىمەن سوي­لەستىم. ول كىسى اۋىرىپ قالىپ، شەتەلدە ەمدەلىپ جاتىر ەكەن. سودان قانەكەڭ جونىندە ەستەلىك جازعان، اتوم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى پەتر ياكوۆلەۆيچ انتروپوۆتىڭ تە­لەفونىن سۇرادىم. ونى­مەن حابارلاسىپ، ەرتەڭىنە مەنى قابىل­داپ، جىلى ءجۇزدى ادام ەكەن، جايدارى قارسى الىپ: «مەن ءسىزدى ۇلكەن ادام دەپ ويلاسام، جاس جىگىت ەكەنسىز. قانىش ساتباەۆ قان­داي باقىتتى، ارتىندا وسىنداي ىزدەۋشىسى بار»، دەپ ريزالىق تانىتتى. سودان مەن ول كىسىگە تايسيا الەكسەەۆنانىڭ جازىپ كەت­كەن قاعازىن كورسەتىپ، قانەكەڭ تۋ­­رالى كىتاپتى الماتىدان شى­عار­ماي تاستاعانىن، سوندىقتان ونى وسىنداعى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنىڭ «جزل» سەرياسىنا تاپسىرعانىمدى، ەندى سونىڭ تەزىرەك جارىق كورۋىنە كومەكتە­سۋىن سۇرادىم. «قازىر ءمينيسترىمىز سلاۆ­سكي اۋىرىپ جاتىر، قاڭتاردا كەلەدى، ءسىز سوعان دەيىن شىداڭىز، مىندەتتى تۇردە شەشەمىز ماسەلەنى»، دەپ شىعارىپ سالدى.

− سوسىن نە بولدى؟

− قىسقاسى، 1979 جىلدىڭ با­سىندا «مولودايا گۆارديا» باسپا­سىنان ء«سىزدىڭ كىتابىڭىزدى 1980 جىلعى جوسپارعا جەدەعابىل كىر­گىزىپ، 100 مىڭ دانا ەتىپ جاريا­لاۋدى بەكىتتىك. اۋدارماشىڭىزدى قوسىڭىز» دەگەن جەدەلحات كەلدى. ولار ماعان سەرگەي پلەحانوۆ ەسىمدى تاجىريبەلى اۋدارماشىنى قوسىپ بەرىپ، ەكەۋمىز ءبىر اي ماسكەۋدە، ءۇش اي سەمەيدە قول­جازبامەن جۇمىس ىستەدىك. سو­دان باسپادان قولجازبا جونىندە قانە­كەڭنىڭ تۋعاندارى مەن ءبىر عى­لى­مي قازاقستاندىق ارىپ­تەسىنەن رەتسەنزيا كەرەك دەدى عىلىم دوكتورى مەيىز قانىشقىزى مەن اكادەميك ارقاتاي قايىپوۆتىڭ پىكىرىن الىپ، ماسكەۋگە كەلدىم. ەن­دى كىتاپتىڭ شىعۋى قالدى. جاز ءوتىپ، كۇز كەلدى، سوڭىن الا قار جاۋىپ، العاشقى قانسوناردا اۋىلعا اڭعا بارىپ، ءبىر اپتاداي جول ءجۇرىپ كەلسەم، ماسكەۋدەن رەداكتورىم تەلەفون شالىپ: «مەدەۋ، كىتاپ جاقسى بولىپ شىقتى، مىنە، مەنىڭ الدىمدا تۇر» دەپ قۋانىشىن ءبولىستى. ىلە، پوشتامەن ۇيگە كىتاپ تا جەتتى. كىتاپتى العاش قولىما ال­عاندا كوزىمنەن سورعالاعان جاس­تى تىيا السامشى...

قانەكەڭنىڭ تۋعان كۇنى قار­سا­ڭىندا ياكي 1981 جىلى الما­تى­داعى جازۋ­شىلار وداعىنىڭ قۇ­رىل­تايىنا كەلىپ، تۋرا 12 سا­ۋىر­دە ەرتەمەن قانىش اعانىڭ زي­راتىنا بارسام، باسىندا ەكى نەمەرەسى ەسكەرتكىشتىڭ شاڭىن ءسۇرتىپ ءجۇر ەكەن. ودان كەيىن ەكى اۆتوبۋسپەن دوستارى، ارىپتەستەرى كەلىپ، ميتينگ وتكىزدى. سوندا ءسوز العان ادامدار قانەكەڭ تۋرالى كىتاپتىڭ جارىق كورگەندىگىن ايتىپ، مەنى قۇتتىقتادى. سودان بىرەر كۇننەن كەيىن عالىمنىڭ ورتانشى قىزىنىڭ كۇيەۋ بالاسى ورازاي باتىربەكوۆتىڭ ۇيىندە قوناقتا بولدىم. وندا قانەكەڭنىڭ بايبىشەسى ءشاريپا اپاي ورازايدىڭ قولىن­دا تۇرادى. سول وتىرىسقا قانىش اعا­نىڭ قىزدارى، نەمەرەلەرى، قىس­قاسى بارلىق جاقىندارى جينالدى. الدىمەن ءشاريپا اپاي ءسوز الىپ، مەنەن «اكە-شەشەڭ بار ما، مەدەۋ قاراعىم، بار بولسا، ولاردان كەشىرىم سۇرايمىن، اللا تاعالا ماعان اعاڭنان ۇل بەردى، ول 14 جاسىندا ءولىپ قالدى، تايسيا دا ءبىر ۇل تاپتى، ول دا ءبىر جاسىندا كەتىپ قالدى. قىزدار، كۇيەۋلەر، نەمەرەلەر بار، سوعان شۇكىرشىلىك ەتەمىن. سەن مەنەن تۋماساڭ دا، ەندى سەن مەنىڭ ۇلىمسىڭ. اكە-شەشەڭە سالەم ايت، ءۇش قىز بەن ەكى كۇيەۋدىڭ قولىنان كەلمەگەندى سەن جاسادىڭ. سوندىقتان مەن ساعان شەشە بولامىن»، دەپ يىعىما شاپان جاپتى.

− ال كىتاپتىڭ قازاقشا نۇس­قاسى قاشان جارىق كوردى؟

−1986 جىلى قازاقستاننىڭ ساياسي باسشىلىعى زەينەتكە كە­تىپ، «جەلتوقسان» وقيعاسى باسىل­عاننان كەيىن الماتىعا كەلدىم. جازۋشىلار وداعىنداعى جيىن­دا «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەك­تورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ جو­لىعىپ قالىپ، «ەرتەڭ ماعان كى­رىپ شىقشى»، دەدى. ەكەۋمىز سو­نىڭ كابينەتىندە اڭگىمەلەسىپ وتىر­عاندا ول: «قانىش ساتباەۆ تۋرالى كىتابىڭنىڭ قازاقشاسى دايىن با؟» دەپ سۇرادى. «تاپ قازىر دايىن ەمەس، باياعى تەرىلگەن قالپىندا جاتىر، توعىز تاراۋدى تىڭنان قوس­پاقپىن» دەپ ەدىم، «وندا بيىل­عى جەلتوقساننان قالدىرماي، ما­عان اكەل، ءوزىم-اق شىعارىپ بەرەمىن»، دەدى. ءسويتىپ قازاقستان كپ ورتا­لىق كوميتەتى 14 جىل بويى باسپادان شىعارۋعا قارسى بولعان ەڭبەك 1987 جىلى 30 مىڭ تارالىممەن جارىق كوردى.

− اعا، اسەرلى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ازامات ەسەنجول،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار