قازاقستان ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ باستاماشىسى بولىپ تابىلادى. وسى باستالعان جىلى ەلىمىزدىڭ اتالعان باستاماسىنا 20 جىل تولعالى وتىر. بارلىق وسى جىلدار بەدەرىندە قازاقستان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا باستاماسىن دايەكتىلىكپەن ىلگەرىلەتىپ كەلەدى.
قازاقستان ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ باستاماشىسى بولىپ تابىلادى. وسى باستالعان جىلى ەلىمىزدىڭ اتالعان باستاماسىنا 20 جىل تولعالى وتىر. بارلىق وسى جىلدار بەدەرىندە قازاقستان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا باستاماسىن دايەكتىلىكپەن ىلگەرىلەتىپ كەلەدى.
قازاقستان – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ باستاماشىسى
استانادا وتكەن بىلتىرعى مامىر كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعى ءوز جۇمىسىن باستايدى دەگەن كەلىسىمگە كەلسە, سونداي-اق, باسقا دا بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلدانعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, ءۇش ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى تاراپىنان «ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ودان ءارى دامىتۋدىڭ باعىتتارى تۋرالى» شەشىم الىنىپ, ءۇش ەل ۇكىمەتى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى دايىنداۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلگەن ەدى.
وسى قاتاردا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مەن ۋكراينا جانە قىرعىزستان ء(ار ەل بويىنشا جەكە-جەكە) اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى تەرەڭدەتۋ تۋرالى مەموراندۋمداردى ماقۇلداۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. ۋكراينا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جانىنان باقىلاۋشى مارتەبەسىن الۋ نيەتى بار ەكەنىن بىلدىرسە, قىرعىزستان وسى وداقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋعا ق ۇلىقتى ەكەنىن تانىتىپ كەلەدى. وسىعان وراي, وتكەن جىلدىڭ 31 مامىرىندا مينسك قالاسىندا ۋكراينامەن جانە قىرعىزستانمەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلعان بولاتىن.
وتكەن جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە استانادا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى ءماجىلىسى ءوتىپ, ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءوزارا ينتەگراتسيالىق قارىم-قاتىناستار ماسەلەلەرىنە قاتىستى بىرقاتار شەشىمدەرگە قول قويىلعان ەدى.
ال بىلتىرعى 24 قازاندا مينسكىدە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى كەزەكتى ءماجىلىسى وتكەنى بەلگىلى. ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا «ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت جوباسىمەن جۇمىس بارىسى تۋرالى» شەشىم الىنعانى تاعى ءمالىم.
سونىمەن قاتار, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مەن ارمەنيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى تەرەڭدەتۋ تۋرالى مەموراندۋم جوباسى ماقۇلدانىپ, ارمەنيانىڭ كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قوسىلۋى ءجونىندەگى «جول كارتاسىن» دايىنداۋ بويىنشا جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ تاپسىرىلعان بولاتىن.
جاقىندا, اتاپ ايتقاندا, وتكەن جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا ماسكەۋدە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى ءۇشىنشى ءماجىلىسى ءوتىپ, ونداعى كەلىسسوزدەردىڭ باستى تاقىرىبى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس بارىسى بولعانى ۇمىتىلا قويماسا كەرەك. ءسويتىپ, ءار تاراپ 2014 جىلدىڭ مامىرىنا قاراي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس تۋرالى شارتقا قول قويۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش-جىگەرلەرىن جۇمسايتىنى ناقتىلانىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانى رەفورمالاۋ تۋرالى ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇر. ويتكەنى, ول ينتەگراتسيانىڭ بۇگىنگى جاڭا دەڭگەيىنە تولىق كولەمىندە سايكەس كەلۋى جانە مۇددەلەردىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كسرو-عا ۇمتىلىس ەمەس
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ كسرو-نى قايتا جاڭعىرتۋعا ۇمتىلىس بولىپ تابىلمايدى. ساياسي ەگەمەندىك ەشقاشان مىزعىماق ەمەس. بۇل – بارلىق قاتىسۋشى مەملەكەتتەر – قازاقستاننىڭ, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ بىرجاقتى ۇستانىمى. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتىپ, ونى ەكونوميكا ارقىلى بارىنشا ورنىقتى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن دامىتىلادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزىندە 5 قاعيدات جاتىر. ولار: ەكونوميكالىق پراگماتيزم, ەگەمەندىكتى قۇرمەتتەۋ, ينتەگراتسياعا قاتىسۋعا ەرىكتىلىك, شەشىمدەردى قابىلداۋداعى تەڭ قۇقىقتىلىق, دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىعى مەن ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ اشىقتىعى.
قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن دوستىق رۋحىندا قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ءويتكەنى, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءار مەملەكەتتىك مۇمكىندىگىن ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى. ەكونوميكالىق وداق الەمدىك قوعامداستىقپەن بارىنشا تابىستى ىنتىماقتاسۋ ءۇشىن قۇرىلاتىنىن دا ايتا كەتكەن ءجون.
بۇگىندە بۇكىل الەمدە ينتەگراتسيالىق ترەندتەر ۇستەمدىككە يە. جاھاندانۋ مەن ايماقتانۋ – ءححى عاسىردىڭ مەينستريمى. دۇنيەجۇزىندە قازىردىڭ وزىندە ەۋرووداق, نافتا, مەرسوكۋر, افريكا وداعى, اسەان, اتەس سياقتى جانە باسقا بىرلەستىكتەر قۇرىلعان.
ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ جاھاندىق تاجىريبەسى مىنانى كورسەتىپ وتىر: كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق ديۆيدەندتەر اكەلەدى, قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتەدى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرادى.
كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك
كەدەن وداعىنىڭ ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىن قۇرۋ ءۇش كەزەڭنەن تۇردى. ولار: 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىنگى الدىن الا كەزەڭ, 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 1 شىلدەسىنە دەيىنگى ءبىرىنشى كەزەڭ, 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىنگى ەكىنشى كەزەڭ.
الدىن الا كەزەڭدە كەدەن وداعىنىڭ كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋدى اياقتاۋ مەن شەكارا, ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىنىڭ سىرتقى كونتۋرىن قوسپاعاندا, مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ كەلىسىلگەن تۇرلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرۋدى ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەرى شەشىلدى. كەدەن وداعىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى (70-تەن استام قۇجات) قالىپتاستىرىلدى.
2009 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا مينسك قالاسىندا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسى (كەدەن وداعىنىڭ جوعارى ورگانى) ءماجىلىسى بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان قىزمەتىن باستاۋ ءۇشىن كەدەن وداعىنىڭ ماڭىزدى قۇجاتتارىنا: ءبىرتۇتاس كەدەن ءتاريفى مەن كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى تۋرالى شارتقا قول قويىلدى.
كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارى, سونداي-اق, 2010 جىلدىڭ 6 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسىن ىسكە قوسۋ تۋرالى جانە ءۇشىنشى ەلدەردەگى تاۋارلارعا قاتىستى بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي اۋماقتارىندا ەركىن اينالىمعا شىعارىلعان, كەدەن وداعىنا مۇشە ءۇش ەلدىڭ شەڭبەرىندە قوزعالىستا بولاتىن كەدەندىك راسىمدەۋدى الىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىن قالىپتاستىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياسىندا 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ساۋداسىندا تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس قاعيداتتى جانە ساۋدانى رەتتەۋ وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىرادى. بۇل جەردە كەدەن وداعى سىرتقى ەكونوميكا قىزمەتىندە ءبىرتۇتاس تاۋار نومەنكلاتۋراسى مەن كەدەن وداعىنىڭ ءبىرتۇتاس كەدەن ءتاريفى قولدانىلادى.
كەدەن وداعىنىڭ ءبىرتۇتاس تاريفتىك پرەفەرەنتسيالار جۇيەسىن قالىپتاستىراتىن قۇجاتتار بەكىتىلىپ, كۇشىنە ەنگىزىلدى. ولار: دامۋشى جانە ونشا دامىماعان ەلدەردە شىعارىلاتىن جانە اكەلىنەتىن تاۋارلار ءتىزىمى مەن ولاردى اكەلۋ كەزىندە تاريفتىك پرەفەرەنتسيالار ۇسىنۋ, سونداي-اق, دامۋشى جانە ونشا دامىماعان ەلدەر – كەدەن وداعىنىڭ تاريفتىك پرەفەرەنتسيالارى جۇيەسىن پايدالاناتىن ەلدەر ءتىزىمى.
سىرتقى ساۋدانى رەتتەۋ مەن تاراپتاردىڭ اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى وكىلدەرىنەن جاساقتالعان سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالاردى قولدانۋ بويىنشا تەحنيكالىق رەتتەۋدى ۇيلەستىرۋ كوميتەتى قۇرىلدى.
2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە قاراي ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىن قالىپتاستىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ مىندەتتەرى ورىندالىپ, ونىڭ ءبىرتۇتاس تاريف جۇيەسى مەن تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ, كەدەندىك, سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق باقىلاۋ قىزمەتىنە قاجەتتى قۇقىقتىق شارتتارى قۇرىلدى.
2009 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى بارىسىندا كەدەن وداعىنىڭ كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازاسىن تولىقتىراتىن حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويىلدى. اتاپ ايتقاندا, كەدەن وداعىندا سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالاردى تەحنيكالىق رەتتەۋ, جاناما سالىقتار الۋ, تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتى جاعدايىندا جانە كەدەن وداعىندا قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە, سونداي-اق, تاراپتاردىڭ وكىلەتتى ورگاندارىمەن سىرتقى جانە ءوزارا ساۋدانىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىن بەرۋ قۇجاتتارىنا قول قويىلدى.
2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن جالعاسقان ەكىنشى كەزەڭدە تاراپتاردىڭ كەدەن اۋماقتارىن ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىنا بىرىكتىرۋ بويىنشا پراكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
كەدەن وداعى ينتەگراتسيانىڭ بارىنشا جوعارى ساتىسىن قۇرۋ ءۇشىن نەگىزگى الاڭعا – 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جۇمىس ىستەي باستاعان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە (بەك) اينالدى. بەك جۇمىسى جاعدايىندا مىناداي ءتورت ەركىندىك قاعيداتى قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى: تاۋارلاردىڭ ەركىن قوزعالىسى, قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ ەركىن قوزعالىسى, كاپيتالدىڭ ەركىن قوزعالىسى جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى.
بيىل ەەو تۋرالى شارتقا قول قويىلادى
قازىرگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا الەم ەلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلاتىنى – زاڭدىلىق. ويتكەنى, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسسىز, ياعني وقشاۋلانىپ ءومىر سۇرە المايدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ەۋرازيالىق وداعىن ايتۋعا بولادى.
ال وسى وداققا اكەلەتىن بىردەن-ءبىر قۇرىلىم – كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر تاڭداعان ينتەگراتسيا جولى دا وڭاي جول ەمەس, ارينە. جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وسى جولدا الدان شىعار تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تارقاتاتىن, كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن بىردەن-ءبىر ورگان بولىپ تابىلادى. بۇدان تۇيىلەتىن وي, اتالعان كەڭەستىڭ نەگىزگى مىندەتى – ۇيىمنىڭ اتقارۋشى ورگانى سانالاتىن كوميسسيا ۇسىنعان قۇجاتتاردى بەكىتۋ.
كۇنى كەشە ماسكەۋدە وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا نەگىزىنەن مينسكىدە كوتەرىلىپ, ونىڭ الدىنداعى جيىنداردا ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلەلەر تالقىعا تۇسكەنى بەلگىلى. ءۇش مەملەكەت – قازاقستان مەن رەسەيدىڭ جانە بەلارۋستىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ ينستيتۋتتىق بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ ارقاۋلىق قاعيداتتارى بەكىتىلىپ ۇلگەرىلگەن. ال بۇل قاعيداتتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن جان-جاقتى ەسكەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
بۇل وداقتىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكالارىن نىعايتۋ, دامىتۋ جانە مەملەكەتتەر ىقپالداستىعىن جانداندىرۋ ءۇشىن قۇرىلىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسى ورايدا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا باسەكەگە قابىلەتتىلىك, جاڭعىرتۋ, ەلدەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى ۇسىنىلادى. بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ ءبىرىنشى بولىگى دايىن, ەندى ول سالالىق تۇرعىدا تولىقتىرىلۋى ءتيىس. قازىر بۇل جۇمىستار بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, 2014 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا جوسپارلانعان جيىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك پەن كەدەن وداعى اياسىندا قالىپ كەلە جاتقان كەدەرگىلەر مەن شەكتەۋلەرگە قاتىستى تىزبەلەر شوعىرى جاسالىپ, ولاردى جويۋدىڭ ناقتى مەرزىمىن انىقتاۋ بەلگىلەنگەن. بۇل – ماڭىزدى مىندەت. وسىنداي مىندەتتەر جۇزەگە اسىرىلعاندا عانا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق جۇيە ۇيلەسىمدى جانە جوعارى تيىمدىلىكپەن جۇمىس ىستەيتىنى انىق.
مىنە, جاڭا 2014 جىل دا باستالدى. وسى جىلقى جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويۋ مىندەتى تۇر. كەيبىر وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى كەدەرگىلەرگە قاراماستان, بۇل باعىتتاعى جۇمىس دايەكتىلىكپەن ىلگەرىلەپ كەلە جاتقانىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت. دەمەك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلاتىن كۇن دە الىس ەمەس دەپ وي تۇيۋگە تولىق نەگىز بار.
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان».
