ال ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان مەديا ساۋاتتىلىق تۇرعىسىنان كەلگەندە ارىدەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى. ەڭ الدىمەن «مەديانىڭ» نە ەكەنىن انىقتاپ الايىق. بىردەن گازەت-جۋرنال, راديو, تەلەۆيزيا, ينتەرنەت دەرسىز. قولىڭىزداعى كىتاپ پەن سمارتفون, كوشە بويىنداعى جارناما تاقتايشالارى, دۇكەننىڭ ماڭدايشاسى, فيلم, كونە ەسكەرتكىشتەر, ۆيدەو ويىندار, مۋزىكا, اڭىز-ەرتەگىلەر مەن اۋىزەكى سوزگە دەيىن مەدياعا جاتادى دەگەنگە نە دەيسىز؟ مەديا – اعىلشىنشا medium ءسوزىنىڭ كوپشە ءتۇرى, اقپارات جەتكىزەتىن كەز كەلگەن كوممۋنيكاتسيا قۇرالىن وسىلاي اتاۋعا بولادى. ەندى تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋىمەن ەنگەن مەدياساۋاتتىلىق ۇعىمى نەنى بىلدىرەدى؟
ءبىز جوعارىدا ايتقان اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ادام كۇنىنە قانشا اقپارات الاتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن, 2020 جىلى ورتاشا ەسەپپەن كۇن سايىن قانشا دەرەك پايدا بولعانىن قاراپ كورەيىك. بۇل سان كۇنىنە 2,5 كۆينتيلليون بايتتى قۇراعان. كۆينتيلليون دەگەن سان مولشەرىن ءبىرىنشى رەت كورىپ تۇرساڭىز, جالعىز ەمەسسىز. سالىستىرىپ كورۋ ءۇشىن 18 ءنولى بار ەكەنىن ايتا كەتەيىك. ارينە, وسى سەكىلدى ادام كۇنىنە, سەكۋندىنا قانشا اقپارات وڭدەيتىنىن كورسەتەتىن تولىپ جاتقان وزگە دە ستاتيستيكانى كەلتىرە بەرۋگە بولادى.
دەسە دە, ءۇي مەن جۇمىستىڭ اراسىنىڭ وزىندە قانشا نارسە كورىپ, قانشا اقپارات وقيتىنىڭىزدى ءوزىڭىز دە ءبىلىپ وتىرسىز. ول مالىمەتتىڭ بارلىعىنا زەر سالىپ قاراۋ مىندەتتى ەمەس, ميىڭىز ءوزى قابىلداپ وڭدەي بەرەدى, ال جادىڭىز ساقتاي بەرەدى. بۇل اقپاراتتارعا ورتاق ءبىر نارسە بار, ول – اۆتورىنىڭ بولۋى. كەز كەلگەن اقپاراتتى تاراتاردا بەلگىلى ءبىر سەبەپتىڭ بولاتىنىن ەستە ۇستاۋ كەرەك. ال سول سەبەپتى تۇسىنە ءبىلۋ – مەدياساۋاتتىلىقتىڭ نەگىزى.
ءبىزدى قورشاعان ديجيتال زاماندا اقپاراتتىڭ قايدان, قانداي ماقساتپەن شىققانىن, قانشالىقتى سەنىمدى ەكەنىن انىقتاۋ ودان سايىن قيىنداي ءتۇستى. دەگەنمەن, مويىنداعىمىز كەلسە دە, كەلمەسە دە, بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ ماڭىزدى قابىلەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. قورشاعان ورتانى ەندى تانىپ-ءبىلىپ, دۇنيەتانىمى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان, بولاشاقتا تولىعىمەن تەحنولوگيا داۋىرىندە ءومىر سۇرەتىن بالالارعا بۇل, ءتىپتى, وزەكتى. مەدياساۋاتتىلىقتى بالالاردى اقپاراتتان قورعاۋ دەپ تۇسىنۋگە استە بولمايدى. «بالانىڭ ميىن ۋلايتىن كونتەنت كورسەتپەيمىن» دەگەن جەلەۋمەن تەلەديداردى ءوشىرىپ, ينتەرنەتتى شەكتەيتىن اتا-انانىڭ ارەكەتىمەن اقپاراتتى ايىرا الاتىن ۇرپاق تاربيەلەۋدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي.
مەدياساۋاتتىلىق انىقتامالارىندا ءبىرىنشى ءمان بەرەتىن نارسە – ادامنىڭ سىني ويلاي ءبىلۋ قابىلەتى. بۇل شەتىنەن بارلىعىن سىناۋ ەمەس. سىني ويلاي بىلەتىن ادام بىرجاقتى پىكىردەن اۋلاق بولادى, كەز كەلگەن اقپاراتتى ءتۇرلى راكۋرستان تالداي بىلەدى. بۇل – نەگىزى مەكتەپ جاسىندا قالىپتاساتىن ماشىق. باتىس ەلدەرىندە ءبىلىم العان وتانداستارىمىز ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامامىز وسى جەردە اقسايتىنىن ءجيى العا تارتادى. اتا-انانىڭ, ۇستازدىڭ, نە وزىنەن جاسى ۇلكەن ادامنىڭ ايتقانىن وزدىگىنەن سارالاپ, جەكە پىكىرىن ءبىلدىرۋ – بۇرىس نە تاربيەسىزدىك ەمەس. كىشكەنتايىنان كەز كەلگەن ايتىلعان نارسەنى سۇراققا الىپ, شاماسى كەلگەنشە تالداي بىلەتىن بالالاردىڭ ۋاقىت وتە كەلە سىني ويلاۋ قابىلەتى قالىپتاسادى. مىنە, وسى ماشىقتى بويىنا سىڭىرگەن بالا مەدياساۋاتتىلىقتىڭ نەگىزىن مەڭگەرگەن دەسەك ارتىق ەمەس.
اقپارات كوبەيگەن سايىن ونىڭ اقيقات نە جالعان ەكەنىن انىقتاۋ قيىنداپ كەتتى. وعان پاندەميا كەزىندە تولىق كوز جەتكىزدىك. كوروناۆيرۋس تۋرالى بۇرمالانعان اقپاراتتار ءار وتباسىندا تالقىلاندى. بۇعان ءشۇبا كەلتىرمەيتىنىمىز انىق. ۆاكتسينا سالعان جەردى ماگنيتپەن تەكسەرگەن تالايدى كوردىك, ءالى كورەتىنىمىزگە سەنىمدىمىن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى قولدانىسقا پاندەميادان قاۋپى كەم ەمەس «ينفودەميا» تەرمينىن ەنگىزدى.
جالعان اقپاراتتىڭ كەڭ تاراعانى سونشالىق, مەديا جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا فاكتچەكيڭ باعىتى پايدا بولدى. ول بويىنشا دەرەكتەردى تەكسەرىپ, حابارلاردىڭ راس-وتىرىگى انىقتالادى. بىلتىر پاندەميا كەزىندە ىندەتپەن قاتار, اقپاراتتىق ۆيرۋستىڭ كەڭ تاراعانى سونشالىق, قازاقستان ۇكىمەتى ارنايى stopfake.kz جوباسىن ىسكە قوسۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل سالادا جالعان اقپارات ماسەلەسىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىنىن كورسەتتى.
قوعامدا مەدياساۋاتتىلىقتىڭ دەڭگەيىن كوتەرمەسەك, سالدارى قانداي بولاتىنى تۋرالى جۋرناليست, فاكتچەكەر, Factcheck.kz ونلاين باسىلىمىنىڭ رەداكتورى پاۆەل باننيكوۆپەن اڭگىمەلەستىك. ول بۇل ماسەلەنىڭ سالدارىن قازىردىڭ وزىندە بايقاۋعا بولاتىنىن ايتادى.
– قوعامدا مەديساۋاتتىلىقتىڭ تومەندىگى ۇرەيگە, سەنىمسىزدىككە, دەنساۋلىق سالاسىنداعى جوبالاردىڭ ءساتسىز بولۋىنا, الەۋمەتتىك پولياريزاتسياعا, جەك كورۋشىلىككە الىپ كەلەتىنىن بىلتىردىڭ وزىندە انىق كوردىك. بارىمىزگە ايقىن كۇندەلىكتى كورىنىستىڭ ءبىرى – حالىق الاياقتاردىڭ الدىندا قورعانسىز قالادى. بىلتىرعى ستاتيستيكانىڭ وزىنەن الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تۇسكەن ادامداردىڭ قانشالىقتى كوپ ەكەنىن كورۋگە بولادى. الاياقتار كەلتىرگەن زالال 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 180 ملرد تەڭگەگە ارتقان. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شاعىمدانعانداردىڭ ۇلەسى عانا, اقشاعا الدانعانىن ايتقىسى كەلمەيتىنى قانشاما. قوعامدا مەدياساۋاتتىلىقتىڭ تومەندىگىنەن تۋىندايتىن ەڭ قاراپايىم مىسال وسى. ال بولاشاقتا ەڭ قورقىنىشتىسى – قوعامداعى پولياريزاتسيا دەر ەدىم. حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعى بۇزىلعاندا, مەدياساۋاتسىز قوعامدا ۇلكەن اقپارات اعىنىن راديكالدى توپتاردىڭ تەرىس ويلارى وڭاي جاۋلاپ الادى. بۇل – قازاقستان ءۇشىن دە ەڭ قاۋىپتى ماسەلە, – دەيدى ساراپشى.
راسىمەن, ينتەرنەت الاياقتاردى ايىرا الماۋ – قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. جاۋاپكەرشىلىك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ موينىنا ارتىلعانمەن, بۇل دا مەدياساۋاتتىلىققا كەلىپ تىرەلىپ تۇر. وسى سەكىلدى اقپاراتتى سارالاي الماي وپىق جەگەن جان قانشاما. بۇل, اسىرەسە, الەۋمەتتىك جەلى مەن ينتەرنەتتەن وقىعان كەز كەلگەن مالىمەتكە سەنە كەتەتىن ورتا جاستان اسقان ادامدار اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى.
ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن انىقتادىق. ونى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەي الامىز؟ دامىعان ەلدەردىڭ مىسالىنا زەر سالساق, بۇل ماسەلە وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا كوتەرىلە باستاعان. سوندا زەرتتەۋشىلەر مەن ساراپشىلار مەديانىڭ قوعامعا تەرىس اسەرىن سارالاي كەلە, كۇندەلىكتى تۇتىناتىن اقپاراتتىڭ قايدان, قالاي, قانداي ماقساتپەن تاراعانىن اجىراتا ءبىلۋ كەرەك دەگەن توقتامعا كەلگەن. وسىلايشا مەدياساۋاتتىلىق دەپ اتالاتىن ءپان باتىستا مەكتەپ باعدارلاماسىندا وقىتىلاتىن بولعان. قازىر الەمدەگى باسقا دا ەلدەر بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتىپ, كوبىرەك كوڭىل بولە باستاعان. وسىندا ءبىر قۋانىشتى جاڭالىقتى ايتپاي كەتپەۋگە بولماس. جاقىندا قازاقستانداعى مەدياساۋاتتىلىق بويىنشا العاشقى وقۋ قۇرالىن مەملەكەتتىك كوميسسيا ماقۇلداپ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە پايدالانۋعا ۇسىندى. MediaNet حالىقارالىق جۋرناليستيكا ورتالىعى دايىنداعان وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندى ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارىندا قوسىمشا ساباق رەتىندە وتۋگە بولادى دەگەن ءسوز. سۋ جاڭا وقۋلىق تۋرالى جوبا جەتەكشىسى الەنا كوشكينادان سۇراستىرىپ بىلدىك.
– ءبىز الدىمەن سىناپ كورۋ ءۇشىن وقۋلىقتى 2019 جىلى ورىس تىلىندە باسىپ شىعاردىق. وقۋ قۇرالى قازاقستاننىڭ ءتورت مەكتەبىندە, ءتىپتى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە سىناقتان ءوتتى. سونىمەن قاتار, الماتى مەن قاراعاندىدا مەدياساۋاتتىلىق كۋرسىنىڭ باعدارلاماسى قابىلداندى. مەكتەپ جانە كوللەدج مۇعالىمدەرىنە ارنالعان مەديا جانە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق بويىنشا ترەنينگتەر 2019 جىلى باستالىپ, ءالى دە ءوتىپ جاتىر. ەندى قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى مۇعالىمدەردى وقۋ قۇرالىنا نەگىزدەلگەن باعدارلاما بويىنشا وقىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وقۋعا تارتىلعان مەكتەپتەردىڭ تولىق ءتىزىمى جاقىن ارادا كەلىسىلەتىن بولادى, – دەدى ا.كوشكينا.
ماقالاعا ارقاۋ بولعان ماسەلەنىڭ وسىلايشا ءىس جۇزىندە شەشىم تاۋىپ جاتقانى قۋانتادى. ەندى تەك مەكتەپ باسشىلارى بۇگىن ءبىلىمدى جاس ۇرپاق تاربيەلەۋدە ولاردىڭ مەدياساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بىردەن تۇسىنسە دەيمىز. شەتەلدەن كەلگەن تاعى ءبىر «ساندەگى» سوزدەردىڭ ءبىرى عانا دەپ قابىلدانباسا ەكەن.
جالپى, وقۋلىق جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى مەن ەرەسەكتەرگە دە ارنالعان. بۇل تۋرالى جوبانىڭ قازاق تىلىندەگى رەداكتورى جۇلدىز ءابدىلدا ايتىپ بەردى. ول ەلىمىزدە مەدياساۋات دەڭگەيى تومەن ەكەنىن, ءتىپتى ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا كەزدەسەتىنىن العا تارتتى.
– وكىنىشكە قاراي, بىزدە مەدياساۋاتتىلىق وتە تومەن دەڭگەيدە. باسقانى ايتپاعاندا, ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءوزى اقپاراتتى تەكسەرۋدى, ونىڭ راس-وتىرىگىنە كوز جەتكىزىپ الماي تۇرىپ جاريالاۋعا بولمايتىنىن, وعان قوسا مەديا ەتيكانىڭ بار ەكەنىن تۇسىنە بەرمەيدى, – دەيدى جۇلدىز ءابدىلدا. ماماننىڭ ايتۋىنشا, وقۋلىق اقپارات الۋ, اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋ, كيبەرقاۋىپسىزدىك, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە ىقپالى, قاۋپى, كيبەربۋللينگ بويىنشا جان-جاقتى اقپارات بەرەدى.
بالالاردىڭ ساۋاتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى ءسال دە بولسا تۇسىنىكتى بولدى. ال دۇنيەتانىمى, بەلگىلى ءبىر كوزقاراسى قالىپتاسىپ قالعان, وزگەرىستى وڭاي قابىلداي قويمايتىن, كوبىنە جالعان اقپاراتتىڭ قارماعىنا ىلىنەتىن ورتا جاستان اسقان ازاماتتارعا قالاي كومەكتەسۋگە بولادى. ءدال وسى سۇراقتى جۋرناليست, فاكتچەكەر, پاۆەل باننيكوۆكە قويدىق. ول بالالاردان گورى ەرەسەك ادامداردى ۇيرەتۋدىڭ راسىندا قيىن ەكەنىن ايتا كەلە, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىر ۇشىن باق-قا اكەلىپ تىرەدى.
– ادام جاسى ۇلعايعان سايىن قوسىمشا ءبىلىم الۋعا قۇشتار بولا بەرمەيدى. سوندىقتان باق پەن باسقا مەديانىڭ مىندەتى مەديا جانە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق تۋرالى ءجيى ايتىپ, قوعامدا مەديا ساۋاتتى ادامنىڭ جاعىمدى تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. شەشىمدەردىڭ بىرەۋى وسى دەلىك. ودان بولەك ويىن تۇرىندە نەمەسە كاسىبي تەگىن كۋرستار ۇيىمداستىرۋعا بولادى. دەسە دە, بۇل قازاقستاندى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدى الاڭداتاتىن ساۋال, – دەيدى پ.باننيكوۆ.
ادامزاتتى باسقا تىرشىلىك يەسىنەن ەرەكشەلەپ تۇراتىن اقىلى مەن ساناسى دەسەك, سول ەكەۋىنىڭ ورتاق جەمىسى – سوزگە كەلىپ تۇيىسەدى. «اقپاراتقا كىم يە بولسا, سول الەمدى بيلەيدى» دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ بۇگىنگى شىندىققا قانشالىقتى ساي ەكەنىنە كۇندەلىكتى ومىردە كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. ەندەشە وسى تۇرعىدان كەلگەندە مەدياساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ زاماننىڭ باستى تالابى ەكەنى ءسوزسىز.
