سول ايماقتا قازاقستانداعى ەڭ كولەمدى, كورىكتى ۇڭگىر بار دەگەن ءسوزدى ءار كەز ەستىپ ءجۇرمىز. جاز شىعا تابيعاتتىڭ سول سىيىن ءوز كوزىمىزبەن كورسەك دەگەن وي كوپتەن كوڭىلدە جۇرگەن بولاتىن. سونىڭ رەتى كەلىپ, تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ تىلسىم دۇنيەسىن كورسەك دەگەن نيەتپەن ءبىز جولعا شىقتىق.
شايانعا باراتىن تاس جول بويىنداعى بىرنەشە بەلدەن اسىپ, كەڭەستوبە اۋىلىنا جەتپەي, جول جيەگىندە «اقمەشىت» دەگەن كورسەتكىشتى كوزىمىز شالدى. دالانىڭ يرەلەڭ جولىنا ءتۇسىپ 5-6 شاقىرىمداي جەر جۇردىك. الدىمىزدا كوزگە ەلەنىپ, كورىنە بەرمەيتىن شاعىن تاۋ سىلەمى – كۇنگە كۇيگەن تاستى دوڭدەر كەزدەستى.
– اناۋ قىردا كورىنگەن – شىراقشىنىڭ ءۇيى. ودان بەرى – سايدا, ءبىز ىزدەپ كەلە جاتقان اقمەشىت ۇڭگىرى, – دەدى كولىك جۇرگىزۋشى الدىمىزدا مۇنارلاپ كورىنگەن ءۇيدى كورسەتىپ. – ماڭعىستاۋداعى ايگىلى بەكەت اتا مەشىتى كەرشىك اق تاس اراسىنان قولدان قازىلعان دەسەك, بۇل مەشىت تابيعاتتىڭ ادامدارعا بەرگەن كەرەمەت تاڭعاجايىپ سىيى, ونى تابيعاتتىڭ قولىمەن جاسالىنعان داپ-دايىن تۇرعان ءزاۋلىم مەشىت دەسەڭ دە بولادى. قازىر وعان كوزدەرىڭىز جەتەدى, – دەپ ول ءبىزدى ءتىپتى ىنتىقتىرا ءتۇستى.
تاۋ بەتكەيىندەگى ۇڭگىر الدىنداعى شامالى جەر تەگىستەلىپ اسفالتتالعان. ودان ءارى بەتوندالعان اياق جول تاۋ بەتكەيىندەگى ۇڭگىرگە الىپ بارادى ەكەن. كەلىپ-كەتىپ جاتقاندار سانى از ەمەس. ۇڭگىردىڭ «اۋىزى» 30ح25 مەتردەي, سىرتتان قاراعان ادامنىڭ تەرەڭدىگىنە كوزى جەتپەيدى. ء«بيسسيميللا» دەپ ارنايى جاسالعان ءۇش بۇرىلىمدى تەمىر باسپالداقتارمەن تاۋ جىنىسىنىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىپ كەتتىك.
تابيعي ۇڭگىرگە ءتۇسىپ بارا جاتىپ, ونىڭ ىشىندە جاپ-جاسىل جاپىراقتى, بيىك وسكەن ونداعان تۇت اعاشىن كورىپ تاڭعالماۋ مۇمكىن ەمەس, ناعىز عاجاپقا تاپ بولدىق. «ياپىراۋ, توڭىرەگىندە ءبىر تال وسپەگەن تاۋ بەتكەيىندەگى ۇڭگىردە قالايشا, قايدان جاسىل اعاشتار كوكتەپ تۇر» دەگەن وي كەلەدى ەرىكسىز.
ۇڭگىر ىشىنە كۇن ساۋلەسى مول ءتۇسىپ, قابىرعالارداعى اق تاستارعا شاعىلىسىپ جاپ-جارىق بولىپ تۇر. اۋاسى جانعا جايلى, قوڭىر سالقىن. سىرتتاعى اۋا ىستىقتىعى 35-40 گرادۋس بولسا, مۇندا بار بولعانى 17-20 عانا, قوڭىر سالقىن اۋا جانىڭدى جادىراتا تۇسەدى. ءار جەردەن قارلىعاشتار مەن باسقا دا قۇستاردىڭ شىقىلىقتاعانى, ۇيالارىنان كولبەي ۇشىپ, سىرتقا ەركىن كىرىپ-شىعىپ جۇرگەنىن بايقادىق. ۇڭگىردىڭ ىشىنەن جوعارى قاراعاندا اسپان كەڭىستىگى بويتۇمار پىشىندەس, كيىز ءۇي شاڭىراعى سياقتى بولىپ كورىنەدى ەكەن. ۇڭگىردىڭ ۇزىندىعى 250-260 مەترگە جۋىق, ەنى 65-70 مەتر, بيىكتىگى 35-40 مەتردەي بولادى-اۋ, ءسىرا. ءار جەردەن ءارتۇرلى كولەمدى تاستار ءۇيىندىسى كوزگە شالىنادى. بىرنەشە جەرگە ورىندىقتار ورناتىلىپ, كەلۋشىلەردىڭ ۇڭگىردى تاماشالاپ, تىنىستاپ, ءبىر مەزگىل تىزە بۇگۋىنە جاعداي جاسالىنىپتى.
جەرگىلىكتى حالىق بۇل ۇڭگىردى «اۋليە اقمەشىت ۇڭگىرى» دەيدى ەكەن. ونىڭ شىراقشىسى اسقار رۇستەمبەك ۇلىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن ۇڭگىر ىشىندەگى اعاشتار ءبازبىر سەبەپتەرمەن (وسى توڭىرەكتەگى اۋىلداردىڭ بالالارى مۇندا اندا-ساندا سوعىپ, جەمىس-جيدەك تەرەتىنى بار ەكەن) ورتەنىپ كەتكەن. قازىرگى كوكتەپ, كوزدىڭ جاۋىن الىپ تۇرعان تالدار – تۇت اعاشتارى سول اعاشتاردىڭ تامىرىنان ءوسىپ-ءونىپتى.
ۇڭگىردەگى قۋراعان تالداردى سىرتقا شىعارىپ, تازالاۋ جۇمىستارىن شىراقشى ءوزىنىڭ بالالارى جانە نەمەرەلەرىمەن بىرگە اتقارادى. ال تاستاردىڭ اراسىنان سۋ تامشىلاپ, ۇيا سالعان قۇستاردىڭ مەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەن ءاربىر جان ءجانناتتىڭ باعى وسى ەكەن دەپ ويلارى كۇمانسىز. مۇنداعى قۇس ساڭعىرىعىنىڭ قورى قۇستاردىڭ عاسىرلار بويى مەكەندەپ كەلە جاتقانىن بايقاتادى. يا, جاراتۋشى مەن تابيعاتتىڭ شەبەرلىگىندە شەك بار ما, ءسىرا؟!
ۇڭگىر شىراقشىسى ا.رۇستەمبەك ۇلىنىڭ بۇل جەرگە قۇمارلىعى بالا كەزدەن, ياعني وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى باستالىپتى. اكەسى ەسەككە مىنگەستىرىپ, وسىندا اكەلەتىنى, وتىرىپ ۇزاق قۇران وقيتىنى ەسىندە. ۇڭگىر ىشىندەگى بۇلدىرگەندەردى جەپ وسكەن اۋىل-ايماقتاعى بالالار كيەلى مەكەننىڭ تىلسىم سىرىنا تەرەڭ ۇڭىلە بەرمەيتىن. ايتۋشىلارعا سەنسەك, ول كەزدە ۇڭگىر ءىشى بۇدان دا كەڭ بولىپتى, ال جىلدار وتە كەلە تاۋلار دا شوگىپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى.
– بۇل جەردى اۋىل قاريالارى ەرتەدەن-اق جەراستى مەشىتى دەپ ايتاتىن. ونىڭ قاشان, قالاي پايدا بولعانى جونىندە مالىمەت جوق. اڭىز بويىنشا, ەرتەدە اقمولدا دەگەن اۋليە كىسى قاقپا تاستىڭ اراسىنان كىرىپ-شىعىپ جۇرگەن. جانىندا ايداھار مەن ديۋى بولعان دەسەدى. جىرتقىشتار ەشكىمگە تيىسپەسە دە, ولاردىڭ اتىنىڭ وزىنەن قورىققان حالىق جيىلىپ كەلىپ, اۋليەگە: «ەگەر ايداھار مەن ديۋدى بايلاماساڭ, سەن ومىردەن وتكەن سوڭ ەشكىمگە بوي بەرمەيدى», دەيدى. سوندا اقمولدا ولارعا جىرتقىشتاردى بايلايتىنىن, بىراق بۇل ونىڭ ءومىرىن قىسقارتاتىنىن ايتىپتى. ءسويتىپ, اۋليە اتا كوپتىڭ تىلەگىمەن ايداھار مەن ديۋدى بۇل وڭىردەن الاستاپتى, – دەپ ءسوزىن جالعاستىردى اسقار قاريا. – اقمولدا اتا دۇنيەدەن وزار الدىندا ءوزىنىڭ سۇيەگىن وسى اقمەشىت ۇڭگىرىنە جەرلەۋدى امانات ەتىپتى. اۋليەنىڭ بەيىتى وسى ۇڭگىردە. قازىرگى كەزدە بۇل جەر ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ جۇرگەندەرگە جاراتۋشىنىڭ قولداۋىمەن قۋانىش سىيلايدى. اۋىلدا ءاجىپباي دەگەن كىسىنىڭ الپىس جاسقا كەلگەنشە پەرزەنتى بولمادى. وسىندا اتا-بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, ءتاڭىر تىلەۋىن بەرگەننەن كەيىن ءبىر قىز ءسۇيىپ, توقسان ءبىر جاسىندا دۇنيەدەن وزدى, – دەيدى شىراقشى.
حالىق اۋزىنداعى اڭىزعا سەنسەك, مۇندا بۇرىنىراقتا ارىستانباب, سايرام اتا كەسەنەلەرىنە دەيىن اپاراتىن جەراستى جولى بولعان كورىنەدى. كوپشىلىك اراسىندا اۋليەلى مەكەن تۋرالى «شارشاعانعا دەم بەرەتىن, ۇل سۇراعانعا ۇل, قىز سۇراعانعا قىز بەرەتىن قاسيەتتى جەر» دەگەن ءسوز بار. كيەلى مەكەنگە پەرزەنت كورمەگەن ەرلى-زايىپتىلار, دەرتكە دۋشار بولعاندار تۇنەپ, ءمىناجات ەتەدى. زيارات ەتىپ كەلۋشىلەر ارنايى دايىندالعان ورىندا اتا-بابالار رۋحىنا ارناپ قۇران باعىشتايدى. ال ۇڭگىر تاستارى اراسىنداعى ورىنتاققا شىققان ادامداردىڭ قىزمەتى جوعارىلايدى دەگەن سەنىم دە جوق ەمەس. بۇرىن كەلۋشىلەر تومەن قاراي ارقانمەن جاسالعان ساتىدان تۇسەتىن بولعان, ءسويتىپ, اۋىل ازاماتتارىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اقمەشىتتەگى اقمولدا اۋليەنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى قويىلىپ, 25-30 ادامدىق ءۇي-جاي سالىنعان. ال بىلتىر كاسىپكەر ازامات ەديك بولاتبەكوۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ءتۇسىپ-شىعۋعا قولايلى تەمىر باسپالداق ورناتىلىپتى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, اسىرەسە, كوكتەم, جاز, كۇز مەزگىلدەرىندە ادامدار مۇندا كوپ كەلەدى. 2005 جىلى شىققان وڭتۇستىك قازاقستان ەنتسيكلوپەدياسىنا دەرەكتەر ەنگەن اقمەشىت ۇڭگىرىنىڭ تۋريستىك ماڭىزى بار ەكەنى داۋسىز...
اقمولدا اتا قاراتاۋ وڭىرىندە ەمشىلىگىمەن ەلگە تانىمال بولعان ارۋاقتى كىسى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. اۋىرعان, دىمكاس جانداردى ءارتۇرلى شوپتەرمەن, وسىمدىكتەردىڭ تامىرىمەن, تابيعاتتىڭ تازا ونىمدەرىمەن, س ۇلىكپەن ەمدەيدى ەكەن. كەلىندەرى سىيلاپ العاشقى جىلدارى «س ۇلىك سالاتىن اتا», «س ۇلىك اتا» دەي كەلە, بىرتە-بىرتە سۇلگەتاي اۋليە اتانىپ كەتىپتى. ونىڭ ەكى ايەلىنەن 8 ۇل (بايتىعاي, ءتورتسارى, بوقمۇرىن, وجىراي, قۇجىعىر, كوزتامعالى, ەسەنشورا, شەلەك) دۇنيەگە كەلىپ, ولاردان تاراعان ۇرپاق بۇل كۇندەرى قاراتاۋ وڭىرىندە ءبىر ءدۇيىم ەل بولىپ ءوسىپ-ءونىپ وتىر. قازىرگى كەزدە سۇلگەتاي اتادان تاراعان مىڭداعان ۇرپاق نەگىزىنەن جامبىل مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا, كورشى جاتقان وزبەكستاندا تۇرىپ جاتىر.
شىراقشىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, ۇڭگىردىڭ قاسيەتى تۋرالى دا سۇراپ بىلدىك. «نەگىزى ۇڭگىرگە تۇسكەن ادامنىڭ تىنىسى كەڭەيىپ, ەرەكشە كۇشكە يە بولادى. قان قىسىمى دەپ جاتامىز عوي, سول قالپىنا كەلەدى ەكەن. ونى وسىندا كەلىپ كەتكەندەردەن ەستيمىن. قانت ديابەتى, تىنىس جولدارى اۋرۋلارىنا دا شيپا ىزدەپ كەلگەندەردى بىلەمىن. «وسىندا كەلسەك, بويىمىزداعى تەرىس ەنەرگيادان ارىلىپ, جەڭىلدەپ قالامىز» دەۋشىلەر دە بار», دەدى شىراقشى.
اقمەشىت ۇڭگىرى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – ەسىركەپ قويگەلدى باتىرعا قاتىستى ايتىلعان اڭىز. باتىر قالماققا قارسى جورىققا شىعاردا كەنەتتەن نوسەر جاۋىپ كەتەدى. ون مىڭنان استام سارباز پانا ىزدەپ, وسى ۇڭگىرگە تۇسەدى دە, تاڭعى نامازعا جىعىلىپتى. اتاۋى جوق ۇڭگىردى جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى باتىردىڭ ەسىمىمەن اتاۋعا ۇسىنىس تاستايدى. الايدا ەسىركەپ قويگەلدى باتىر بۇل ۇسىنىسقا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق تانىتادى.
«بۇل – قاراتاۋدىڭ قاسيەتى دارىعان تاۋدىڭ ەتەگى. ءبىزدى جانە استىمىزداعى اتتارىمىزدى جاڭبىردان قورعاپ قالدى. ساجدەگە جىعىلىپ, ناماز وقۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى. ۇڭگىر ىشىندەگى تاستارى دا اق ۇلپاداي اپپاق, كەرەمەت اسەر قالدىرادى. مۇنىڭ قاسيەتتىلىگى سول شىعار, سوندىقتان ونى «اقمەشىت» دەپ اتايىق» دەپتى. مىنە, سودان بەرى قاسيەتتى ورىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا «اقمەشىت» اتالىپ كەتىپتى.
اقمەشىت اۋليە ۇڭگىرى – ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن ۇڭگىرلەردىڭ ءبىرى. تۇركىستان وبلىسى (شىمكەنت قالاسىنان 80 شاقىرىمداعى) بايدىبەك اۋدانىندا ورنالاسقان. قاراتاۋدىڭ ەتەگىندەگى, اكتاستى جىنىستار قاباتىندا پايدا بولعان ويىق جارقاباق ۇڭگىر. جارقاباق ساڭىلاۋلارىنان مەزگىل-مەزگىل سۋ تامىپ تۇرادى. ىشىنەن قاراعاندا ەرنەۋى كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعى سەكىلدى كورىنەدى. ەل اراسىندا ءبىر كەزدەرى وندا ءبىر اۋليە اۋلەتىمەن كيىز ءۇي تىگىپ, ساتىمەن شىعىپ-ءتۇسىپ جۇرگەن دەگەن اڭىز ايتىلادى.
اقمەشىت ۇنگىرىن بارىپ كورىپ, تابيعاتتىڭ شەبەرلىلىگىنە, كەرەمەتتىلىگىنە تاڭ بولدىق. تابيعات-انادا كوپشىلىك بىلمەيتىن ءالى دە تالاي جۇمباق, سىرعا تولى دۇنيە مول ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. بۇل كيەلى دە قازىنالى كاراتاۋ وڭىرىندەگى ادام تاڭعالارلىق, عاجايىپ تابيعاتتىڭ ايتا جۇرەر ورىن-مەكەنى ەكەنىنە ەش داۋ جوق. الداعى كەزدە قارجىلى ازاماتتار سول جۇمباققا تولى ۇڭگىردىڭ توڭىرەگىن, ءىشىن, وعان باراتىن جولدى رەتكە كەلتىرىپ, ءتىپتى ۇڭگىر ىشىنە ءارتۇرلى جارىق شامدار قويىپ, تۋريستىك جوسپارعا ەنگىزسە قۋانارلىق ءىس بولار ەدى دەگەن ءتاتتى قيال سانامىزدى قىتىقتايدى. بايدىبەك باباعا, قوس اناعا, دومالاق اناعا نيەت ەتىپ بارعان كوپشىلىك مىندەتتى تۇردە سانداعان جىلدان بەرى ەل اۋزىندا جۇرگەن اقمەشىت ۇڭگىرىنە دە ات باسىن بۇرىپ, تابيعاتتىڭ ەرەكشە شەبەرلىگىمەن جاسالىنعان ۇڭگىردى تاماشالاپ, قىزىقتار ەدى, كوپشىلىك ايتا جۇرەر ەدى (رەتكە كەلتىرىلسە, قارا تەڭىز جاعاسىنداعى جاڭا افون, كيەۆتەگى جەر استى ۇنگىرلەرىنەن ونىڭ نەسى كەم؟!).
وي تارازىسىنان وتكىزىپ, ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىمىزدى بەلگىلى ازاماتتار قولداپ, قولعا السا كوپشىلىك ءۇشىن اسا ءبىر يگىلىكتى ءىس بولار ەدى-اۋ دەگەن ويمەن كيەلى مەكەننەن اتتاندىق.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
تاراز
