قازاق تەاتر رەجيسسۋراسى دەگەندە, العاشقى باستاۋىنداعى ج.شانين, كاسىبي وقۋدى ماسكەۋدە تامامداعان ا.توقپانوۆ, ءا.مامبەتوۆ; تاشكەنتتە وقىعان ب.وماروۆ, سونداي-اق م.قوسىباەۆ, م.قامباروۆتار; سودان كەيىنگى كەزەكتە رەجيسسۋرا ماماندىعىنىڭ ءالىپبيىن ء«وز ءۇي – ولەڭ توسەگى» قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ تەاتر فاكۋلتەتىنىڭ رەجيسسۋرا بولىمىندە مەڭگەرگەن جاستاردىڭ ەسىمدەرى اتالادى. سولاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق رەجيسسۋراعا سوناۋ 60-جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا دۇركىرەپ كەلگەن تالانتتى بۋىننىڭ كورنەكتى وكىلى ەسمۇحان وباەۆ.
بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان ە.وباەۆ – قازاق تەاتر ونەرىنىڭ كوشىن باستاعان, كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, يگى داستۇرلەرىن جالعاستىرىپ وتىرعان ءىرى تۇلعا. ونىڭ بۋىنى ساحناعا كەلگەن ۋاقىت – قازاق تەاترىندا اكتەرلىك ونەردىڭ اسا باسىمدىق الىپ تۇرعان كەزى ەدى. ءا.مامبەتوۆتىڭ ءىزىن الا كەلگەن قۋاتتى بۋىن, اتاپ ايتقاندا, ج.وماروۆ, ق.جەتپىسباەۆ, ۆ.پۇسىرمانوۆ, م.بايسەركەنوۆ, ر.سەيتمەتوۆ, ح.ءامىر-تەمىر, ە.وباەۆتار – رەجيسسۋرانىڭ جەتەكشى ورىنعا شىعۋىنا ءوز تاراپىنان ۇلكەن ۇلەس قوستى. تەاتر تۇرمىسشىلدىق ەلەمەنتتەردەن ارىلىپ, ساحنا شارتتىلىعىندا ادامنىڭ ادامي بولمىسى پسيحولوگيالىق تابيعي ويىن ورنەگىندە ايقىن كورىنە باستادى. بۇل بۋىننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇلتتىق نەگىزى, ۇلتتىق رۋحىنىڭ قۋاتتىلىعى, وزدەرىنە دەگەن سەنىمدىلىگى بولدى. شىنى كەرەك, بۇل مىقتىلىق, ەندى ءبىر ورايلاردان العاندا, جالپى كەڭەستىك ساحنا ونەرى اياسىندا زاڭدىلىقتاي كورىنگەن كەدەرگىلەرگە دە ۇشىراتتى...
تىرناقالدى سپەكتاكلدەرىن قاراعاندى تەاترىندا قويىپ «ساحنانىڭ ءدامىن العان» جاس رەجيسسەر ە.وباەۆ العاشقى ۇلكەن سىننان قارا شاڭىراق م.اۋەزوۆ تەاترىندا ز.اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇسا» جانە ت.احتانوۆتىڭ «بوران» پەسالارى بويىنشا قويعان سپەكتاكلدەرىمەن ءساتتى ءوتتى. نەگىزگى يدەيا باستى كەيىپكەرلەر: اتاقتى ءانشى-كومپوزيتور جاياۋ مۇسا جانە تاعدىرى سوقتىقپالى-سوقپاقتى زامانداسى قوسپان ارقىلى پايىمدالاتىن بۇل قويىلىمدار جاس رەجيسسەردىڭ الداعى شىعارماشىلىق, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ىزدەنىستەرىنىڭ سۇلباسىن ايقىندادى. سودان بەرگى جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت ىشىندە ۇلكەن ونەر مەكتەبىنەن وتكەن رەجيسسەر ە.وباەۆتىڭ وزىندىك مەكتەبى قالىپتاستى.
– ەسمۇحان وباەۆ – قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءۇنى وتكىر, ادامي-يماني ماسەلەلەردى قوزعاۋ دەڭگەيى جوعارى; ءوز ارمانىنا جانە ونەردىڭ, ادامدى جاسامپازدىققا باستايتىن قۇدىرەتىنە سەنىمدى, ءوز جولىنا سەنىمدى رومانتيك – سانالى ومىرىندە, اتاقتى يتاليالىق دج.سترەلەردىڭ فورمۋلاسى بويىنشا قيسىنداعاندا, «ادامدار ءۇشىن تەاتر» جاساپ كەلە جاتقان رەجيسسەر. ال كۇردەلى ۋاقىت تىنىسىنا سەرگەكتىك جانە كۇردەلى قوعامدىق ماسەلەلەردى ادامدار تاعدىرى ارقىلى ءسوز ەتۋ جانە ادامگەرشىلىك-يماندىلىق ماسەلەسى ءاماندا العاشقى پلاندا تۇرۋى – تۇلعا رەجيسسەر ە.وباەۆتىڭ عانا ەمەس, كەڭىرەك ايادان العاندا, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, تەاترعا اتاقتى مامبەتوۆتىڭ وكشەسىن باسا كەلگەن ۇركەر توپتىڭ دا شىعارماشىلىق ەرەكشەلىگى دەۋ كەرەك.
– ە.وباەۆ تەاترى گۋمانيزم, ىزگىلىك يدەياسىنا قىزمەت ەتەدى – ادامنىڭ جان دۇنيەسىن زەرتتەۋگە, سول ارقىلى ءومىردى, ۋاقىتتى, قوعامدى, ونداعى دامۋ ۇدەرىستەرىن زەرتتەۋگە باستايدى.
– رەجيسسەرلەردىڭ بىرنەشە ءتيپى بولاتىنى بەلگىلى. ە.وباەۆ ساحنانىڭ كوركەمدىك قۇرالدارىن جاڭا, بۇرىنعى دەپ جىكتەپ جاتپايتىن, ءوزىنىڭ بۇكىل وي-يدەياسىن, ارمان-قيالىن, قويىلىمدىق مۇراتىن اكتەر ويىنى ارقىلى زەردەلەتەتىن رەجيسسەر. «مەن رەجيسسەرلىك الەم-جالەمنەن گورى اكتەردىڭ جان-دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ جۇمىس ىستەگەندى جاقسى كورەمىن. ماعان اكتەردىڭ ىشكى سەزىمىن اشۋ, لوگيكالىق بولمىسىن زەرتتەۋ قىزىعىراق, – دەيدى ءوزى. – سەبەبى بۇگىنگى زيالى كورەرمەنگە زيالى اكتەر كەرەك. ساحنادا اكتەردىڭ جان دۇنيەسىندەگى ازاماتتىعىمەن قاتار بۇگىنگى كۇننىڭ كوتەرىلەر ماسەلەسى سالتانات قۇرۋى ءتيىس».
– ە.وباەۆ ۇلتتىق كلاسسيكالىق دراماتۋرگيا مەن ادەبيەتتىڭ (م.اۋەزوۆ, ب.مايلين, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ت.احتانوۆ, ق.مۇحامەدجانوۆ, ءا.ءالىمجانوۆ, ت.ب) شوقتىقتى تۋىندىلارىن كوپ ساحنالاعان سۋرەتكەر. ساحنادا ۇلتتىق رۋحىمىز تانىلۋى, سالت-ءداستۇرىمىز ءوز بوياۋىمەن ساقتالۋى ءتيىس دەپ بىلەتىن, «ۇلتتىق رۋحىمىزدى ادەيىلەپ كومەسكىلەيتىن رەجيسسەرلەرمەن كەلىسە المايمىن» دەيتىن رەجيسسەردىڭ قويىلىمدارى ۇلتتىڭ جاڭعىرۋى, رۋحاني ءوسۋى, ءوز-ءوزىن تاني تۇسۋىنە اسەر ەتەدى.
– رەجيسسەر قازىرگى قازاق دراماتۋرگتارىنىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك ء(ا.تارازي, س.ءجۇنىسوۆ, م.سارسەكە, د.يسابەكوۆ, ت.ابدىكوۆ, ت.نۇرماعامبەتوۆ, ر.سەيسەنباەۆ, ب.مۇقاي, ن.ورازالين, ي.ساپارباي, ت.ب.) پەسالارىن العاشقى بولىپ قويدى. جانە دە ساحنالاپ وتىرعان اۆتورىنا, ونىڭ شىعارماسىنا عانا ءتان اۋەن, سارىندى ءدال تاباتىندىقتان دا جانردىڭ وسۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
– ە.وباەۆ – قازاقتىڭ فيلوسوفياسى, جانى – ءانى مەن مۋزىكاسىن تەرەڭ ۇعىناتىن سۋرەتكەر, بۇل ونىڭ سپەكتاكلدەرىنەن ايقىن كورىنەدى جانە قولتاڭبا ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى.
– دراما, كومەديا, تراگەديالىق قويىلىمدار شەبەرى ە.وباەۆ – ءىرى پولوتنولاردىڭ رەجيسسەرى. بۇل ونىڭ الەم جانە ۇلتتىق دراماتۋرگيا بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ كوپتەگەن دراما, مۋزىكالىق دراما تەاترلارىنداعى, باۋىرلاس رەسپۋبليكالار ساحناسىنداعى «ماناستىڭ ۇلى – سەمەتەي» سياقتى ۇلكەن قويىلىمدارىمەن قاتار وپەرالىق ساحنادا «اباي», سونداي-اق «قامار سۇلۋ», «قالقامان-مامىر», ت.ب. قويىلىمدارىنان دا ايقىن كورىنەدى. «قالقامان-مامىر» جالپى ۇلتتىق تەاتر تاريحىنداعى مۇلدەم وزگەشە تۋىندى. وندا وپەرا مەن بالەت ۇيلەسىمى ادەمى تابىلعان.
– ە.وباەۆ سپەكتاكلدەرىنىڭ كەڭىستىگى كەڭ, ەپيكالىق تىنىستى, ۇلتتىق بولمىسى تەرەڭ بولىپ كەلەدى. بۇل تۇستا ول شانين, توقپانوۆ, مامبەتوۆتەر داستۇرلەرىن ءوز جولىمەن كوركەم جالعاستىرۋشى. دەمەك ءبىز كوپ ايتىپ, كوپ ىزدەيتىن الاش قايراتكەرلەرى يدەيالارىنىڭ ساحناداعى زاماناۋي كورىنىسى. كورنەكتى رەجيسسەر قاي قويىلىمىن الساڭىز دا كەسەك تۋرايدى – قوعامنىڭ, ادامدار جانىنداعى وزگەرىستەردىڭ ءتۇپ سەبەبىنە ۇڭىلۋگە, ادامدى, قوعامدى ءوزىن-ءوزى تاني تۇسۋگە باستايدى... ال تاپ قازىرگى تاڭدا قوعامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنا بارىنشا قىزمەت ەتۋ – قازاق تەاترىنىڭ اسقارالى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
كورنەكتى رەجيسسەر مادەنيەت, ونەر قايراتكەرى رەتىندە كوپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. ول جيىرما جىلداي (1972-1992) اباي اتىنداعى سەمەي وبلىستىق تەاترىن باسقاردى. ودان كەيىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا رەكتور بولدى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كەزەڭى دەۋگە بولاتىن 1995-2001 جىلدارى رەسپۋبليكا مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, مادەنيەت كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, ۇلكەن رۋحاني تاجىريبەسى بار پاراساتتى, بىلىكتى باسشى, دارىندى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كاسىبي قازاق ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. وسىدان كەيىنگى ونجىلدىقتا قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى, ءوزى ساحنا ونەرىنىڭ مەككەسىندەي كورەتىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى-كوركەمدىك جەتەكشىلىگىن ابىرويلى اتقارعان كورنەكتى رەجيسسەر قازىرگى تاڭدا دا شىعارماشىلىق بابىندا.
ۇلتتىق رەجيسسۋرانىڭ كوشباستارى, ساناتكەر, ۇستاز, بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان ەسمۇحان وباەۆتىڭ جاس بۋىنعا بەرەر تاعلىمى از ەمەس. ول – ەلسۇيگىشتىك, اۋقىمدى دۇنيەتانىم, جاسامپازدىق, زامان تالاپتارىنا ساي بولا ءبىلۋ, ال, ەڭ باستىسى – ومىردەگى جانە ونەردەگى تازالىق تاعلىمى... ءوز ۇجىمى, جالپى كاسىبي ونەر ورتاسىمەن قاتار قالىڭ جۇرتشىلىق تا كورنەكتى رەجيسسەر, قايراتكەر تۇلعا ە.وباەۆتى وسىنداي قاسيەتتەرى ءۇشىن قادىر تۇتادى. ال كوشباسشى, ساناتكەر, ۇستاز, بۇگىندە ۇلتتىق ونەر اقساقالدارىنىڭ ءبىرى ەسمۇحان وباەۆتىڭ كورەرمەندەرىن مازمۇندى دا ساحنالىق سىمباتى جارقىن قويىلىمدارىمەن قۋانتا بەرەرىنە ءسوز جوق.
ءاليا بوپەجانوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
