سامميت اياسىندا وتكەن بايدەن-ەردوعان كەزدەسۋىندە تۇرىك اسكەرىنە كابۋل اۋەجايىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى بەرىلەتىنى تۋرالى كەلىسىم جاسالعانى انىقتالىپ وتىر. بۇل كەلىسىم تۇركيانىڭ ناتو تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق ماڭىزىن ارتتىرىپ, انكارانىڭ ايماقتاعى ىقپالىن كۇشەيتە ءتۇسۋى مۇمكىن.
اق ءۇيدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى دجەيك سالليۆان «تۇركيا كابۋل حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە جەتەكشى ءرول اتقاراتىن بولىپ كەلىسىلدى. ەندى ءبىز مۇنى قالاي جاساۋ كەرەكتىگى تۋرالى جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز», دەپ مالىمدەدى. وسى ماسەلەنى پىسىقتاۋ ماقساتىندا
24 ماۋسىمدا پەنتاگون دەلەگاتسياسى انكاراعا كەلىپ كەتتى. كەزدەسۋدەن كەيىن تۇركيا قورعانىس مينيسترلىگى تاراپىنان جاسالعان مالىمدەمەدە: «ناتو-نىڭ اۋعانستانداعى ميسسياسى اياقتالعاننان كەيىن حاميد كارزاي حالىقارالىق اۋەجايىن پايدالانۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىق باعىتتارى تالقىلاندى. تاراپتار كەلىسسوزدەردى جالعاستىرۋعا كەلىستى», دەلىنگەن. ال تۇركيانىڭ قورعانىس ءمينيسترى حۋلۋسي اكار: «اۋعانستانعا جاڭا ساربازداردى جىبەرۋ تۋرالى ويىمىز جوق. ءبىزدىڭ ول جاقتا ونسىز دا اسكەرلەرىمىز بار», دەدى.
تۇرىك اسكەرىنىڭ جاڭا مىندەتى تۋرالى انكارانىڭ تالاپتارىن بايدەنمەن كەزدەسۋىنەن كەيىن ەردوعان مالىمدەگەن بولاتىن. ول بايدەنگە ءوزىنىڭ اۋعانستان تۋرالى ويلارىن وتە انىق بىلدىرگەنىن ايتا كەلىپ: «ەگەر ءبىزدىڭ اۋعانستاندا قالۋىمىزدى قالاسا, بىزگە اقش-تىڭ ديپلوماتيالىق, لوگيستيكالىق, قارجىلىق ماسەلەلەردە بەلگىلى ءبىر قولداۋى قاجەت بولادى», دەگەن. بۇعان قوسا, ەردوعان اۋەجايدى قورعاۋدا تۇركيانىڭ پاكىستان جانە ماجارستاننىڭ قاسىندا بولۋىن قالايتىنىن بايدەنگە جەتكىزگەنىن ايتتى.
24 ماۋسىمداعى ەكى جاقتىڭ اسكەريلەرى اراسىنداعى كەزدەسۋدەن كەيىن اقش-تىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگى ينتەرنەت پاراقشاسىندا جاريالانعان حاباردا: «پرەزيدەنت بايدەن مەن پرەزيدەنت ەردوعاننىڭ بريۋسسەلدەگى سوڭعى كەزدەسۋىنەن كەيىن اقش پەن تۇركيا دەلەگاتسيالارى ەكى كۇن بويى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, اۋعانستاننىڭ حاميد كارزاي حالىقارالىق اۋەجايىنا بولاشاقتا كورسەتىلەتىن قولداۋ ماسەلەسىندە بەلگىلى ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى», دەلىنگەن.
دەگەنمەن, تۇرىك اسكەرىنىڭ اۋعانستاندا قالۋىنا بايلانىستى ماسەلە از ەمەس. مىسالعا, تاليباننىڭ دوحاداعى وكىلى سۇحەيىل شاحين تۇركيانىڭ ناتو-نىڭ مۇشەسى ەكەنىن, سوندىقتان تۇرىك اسكەرلەرىنىڭ دە اۋعانستاننان كەتۋى كەرەكتىگىن مالىمدەدى. دەگەنمەن شاحين ءوز ءسوزىن بىلاي جالعادى: «تۇركيا – ۇلكەن مۇسىلمان ەلى جانە اۋعانستانمەن تاريحي بايلانىسى بار. ءبىز بولاشاقتا اۋعانستاندا جاڭا يسلامدىق ۇكىمەت قۇرامىز. سول كەزدە تۇركيامەن تىعىز جانە جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتامىز دەپ ۇمىتتەنەمىز».
وسى مالىمدەمەلەرگە قاراعاندا, تۇركيا وسى ۋاقىتقا دەيىنگى باتىسپەن بولعان ماسەلەلەرىن ءبىر شەتكە ىسىرىپ, اقش – تۇركيا قاتىناسىندا جاڭا كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرا العان. قازىر تۇركيا ءوزىنىڭ مۇسىلمان جانە تۇركى بولمىسىنا بايلانىستى اقش جانە ونىڭ ناتو-داعى وداقتاستارىنىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن تاپتىرماس ەل بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, تاياۋ شىعىستاعى ماسەلەلەردى بىلاي قويعاندا, تۇركيا رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپالى كۇشتى ەۋرازيا ايماعىندا ماڭىزدى ويىنشى بولىپ وتىر. 14 ماۋسىم كۇنى ناتو-عا مۇشە ەلدەر ليدەرلەرى قابىلداعان مالىمدەمەدە جانە 2019 جىلى جاريالانىپ, وسى سامميتتە ليدەرلەر تاراپىنان قابىلدانعان «ناتو-2030» قۇجاتىندا رەسەي مەن قىتاي باستى قاۋىپ رەتىندە كورسەتىلگەنىن ەسكەرسەك, تۇركيانىڭ ايماقتاعى ىقپالى ارتا بەرمەك.
انكارا – تەك باتىس ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ماسكەۋ مەن پەكين ءۇشىن دە ءتىل تابىسا الاتىن ماڭىزدى سەرىكتەس. تۇركيا اقش – رەسەي, اقش – قىتاي اراسىندا تەڭگەرىم قالىپتاستىرۋعا تىرىسۋدا. مىسالعا, استانا ۇدەرىسى وسىنداي تەڭگەرىمنىڭ جەمىسى بولاتىن. كابۋل اۋەجايىن قورعاۋ ماسەلەسىندە تۇركيانىڭ پاكىستاندى تارتۋى اقش – قىتاي اراسىندا تەڭگەرىم قالىپتاستىرۋ تالپىنىسى ءتارىزدى. ەگەر تۇركيا پاكىستانمەن بىرگە ارەكەت ەتسە, بۇل يسلامابادتىڭ وداقتاسى بولىپ تابىلاتىن پەكين ءۇشىن كەپىلدىك بولادى. ەسكە سالا كەتسەك, قىتاي – پاكىستان ەكونوميكالىق ءدالىزى جانە گۆادار پورتى – پەكيننىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىنىڭ باستى باعىتى.
ونىڭ ۇستىنە, پاكىستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (شىۇ) مۇشەسى ەكەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. رەسەيدىڭ قورعانىس ءمينيسترى سەرگەي شويگۋ دا شىۇ-عا اۋعانستاننىڭ بارلىق كورشىسىنىڭ مۇشە ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, بۇل ۇيىمنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان بولاتىن. شويگۋدىڭ ايتۋىنشا, «يسلامابادپەن جانە تەگەرانمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋسىز اۋعان ءتۇيىنىن شەشۋ مۇمكىن ەمەس». وسىعان قاراعاندا, انكارا كابۋل مىندەتىنىڭ ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى تەك ءوزى عانا الماي, ايماقتىق ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى كوزدەپ وتىر.
كابۋل مىندەتىنە تۇركيانىڭ ماجارستاندى تارتۋى دا قيسىندى. بىرىنشىدەن, ماجارستان – ەو مۇشەسى جانە وسى وداقتاعى تۇركياعا تىلەكتەس ەلدەردىڭ ءبىرى. ماجار اسكەرىنىڭ كابۋل ميسسياسىندا تۇرىك اسكەرىمەن بىرگە بولۋى تۇركيا – ەو ىنتىماقتاستىعىنا جاڭا تەرەڭدىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, ماجارستان – تۇركى كەڭەسىندە باقىلاۋشى ەل. سوندىقتان كابۋل مىندەتى ەكى ەلدىڭ تۇركى كەڭەسى شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىعىنا دا جاڭا سەرپىن بەرمەك.
قورىتا ايتقاندا, ناتو ليدەرلەرى «جاڭا كەزەڭ» دەپ اتاعان داۋىردە تۇركيانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسەدى. بۇل جەردە انكارانىڭ مىندەتى – اقش – رەسەي جانە اقش – قىتاي تەڭگەرىمىن ساقتاۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن انكارا اقش – رەسەي تەڭگەرىمىن ساقتاپ كەلدى. بىراق ەكونوميكالىق داعدارىس جانە پاندەمياعا بايلانىستى تۇركيا بەتىن باتىسقا بۇرۋعا ءماجبۇر. دەگەنمەن, تۇركيانىڭ رەسەيدىڭ مۇددەلەرىنە قارسى ارەكەت ەتۋىن كۇتۋ قيىن. باسقاشا ايتقاندا, انكارا ماسكەۋمەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا بارىنشا تىرىساتىن بولادى. تۇركيانىڭ اۋعانستانعا بايلانىستى مىندەتى انكارانىڭ اقش – قىتاي اراسىندا دا ماڭىزدى ويىنشى بولۋ ىقتيمالدىعى بار ەكەنىن كورسەتىپ تۇر.
دىنمۇحاممەد امەتبەك,
ساراپشى
