ءتول تاريحىمىزدى تۇمشالاعان وتارشىلىق ساياساتىنىڭ سالدارىنان تالاي اششى اقيقات ايتىلماي قالدى. ولار تۋرالى كوزى ءتىرى كۋاگەرلەردىڭ اڭگىمەسىنەن عانا ەمىس-ەمىس ەستىدىك. ادام جانىن تۇرشىكتىرەر الاپات اشتىق ورىن السا دا, كەڭەستىك داۋىردە تەرەڭ ءمان بەرىلمەي, بەتىنەن قالقىپ وتە شىعىپ, 1932 جىلى عانا اشارشىلىق بولدى دەلىنەتىن.
دەگەنمەن ميلليونداعان ادامنىڭ وپات بولۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى اتالمايتىن. ناقتى كۇناھاردى اتاۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە قالدى. بۇل جابىق تاقىرىپ بولىپ سانالدى. بىراق ەلىم دەپ ەڭىرەنگەن ەردىڭ, نامىستى ۇلاننىڭ بۇعان قىنجىلماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ەندى عانا شىندىقتىڭ بەتى اشىلىپ, اشارشىلىق تاريحى ايقىندالىپ كەلەدى. ايقىندالعان سايىن, ونىڭ اۋماعى مەن اياسى دا كەڭەيە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءوزى ماماندارعا, عالىمدارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. ولاي دەيتىنىمىز, اشارشىلىق قازاقستاندا ەرتەرەك بەلەڭ العان. ەلدە سۇراپىل اشارشىلىق 1921-1922 جىلدارى ورىن الدى. اشتىق سالدارىنان جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ۇشتەن ءبىرى قىرىلدى. 1921 جىلى قازاقستانداعى جەتى گۋبەرنيانىڭ بەسەۋى اشارشىلىققا ۇشىرادى.
وسى ارادا انىقتاپ الاتىن ءبىر ماسەلە بار. ءبىز, كوبىنەسە اشتىق تاريحىن كەڭەستىك داۋىرمەن بايلانىستىرامىز دا, ونىڭ نەگىزى ودان دا ەرتەرەك قالانعانىن, العاشقى نىشاندارى پاتشالىق رەسەي تۇسىندا كورىنىس بەرە باستاعانىن ەسەپكە الا بەرمەيمىز. تاريحشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستاندا قازان توڭكەرىسىنە دەيىن, ياعني 1873-1917 جىلدار ارالىعىنداعى 44 جىلدىڭ ىشىندە 12 رەت جۇت بولعان ەكەن. جاراتىلىسىنان جۋاس حالىق سول الدى-ارتىن جالماعان سۇراپىل جۇتتاردىڭ سەبەبىن تابيعات اپاتتارىنان كورىپ كەلدى. ال كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, جۇتتاردىڭ جەدەل قارقىنمەن ورىن الۋىنا پاتشالىق ۇكىمەتتىڭ دە ساياسي ىقپالى از بولماعان سىڭايلى. ياعني جوعارىدا اتالعان كەزەڭدە قازاقستانعا ىشكى رەسەيدەن ورىس شارۋالارى كوپتەپ قونىس اۋدارا باستاعانى بەلگىلى. وسىعان وراي, پەرەسەلەندەرگە قازاق جەرىنىڭ قۇنارلى دا قۇيقالى قونىستارى بوساتىلىپ بەرىلدى. كۇشتەپ جاسالعان بۇل ارەكەتتەر كوپتەگەن قولايسىزدىقتار تۋدىردى, سونىمەن بىرگە, ەلدىڭ نارازىلىعى دا كۇشەيە ءتۇستى. اتاقتى اقان سەرىنىڭ «پاتشا وكىمەتى» دەگەن ولەڭىندە:
بارابار كرەستيانعا تەڭ بولمادىق,
تارتىلىپ قاي جاراعا ەم بولمادىق؟
مالىمىز, جەرىمىزدەن پايدا ءتيىپ,
قالايشا پاتشامىزعا دەم بولمادىق؟
ورىس, نوعاي, سارت, ساۋان ساۋداگەرگە,
قالايشا مالمەن,
جەرمەن تەڭ بولمادىق؟
سەكسەن بەس جىل بولىپتى
بوداندىققا,
قايىرسىز پاتشامىزعا
ەل بولمادىق,
– دەپ اشىنا ايتقانى ءدال وسى كەزەڭدەر ەدى. سونداي-اق ايگىلى ستولىپين رەفورماسى – پاتشالىق ساياساتتىڭ قازاق جەرلەرىن يەلەنۋگە, جەرگىلىكتى حالىقتى ءوز قونىستارىنان كۇشتەپ ىعىستىرۋعا باعىتتالعان ناعىز يمپەريالىق وتارشىلدىق ءىس-شارا بولاتىن.
ءبىر قوساتىنى, ايرىقشا اتاپ وتەتىن اشارشىلىق ساياساتىنىڭ اقمولا, كوكشەتاۋ ايماقتارىندا اسا جەدەل قارقىنمەن جۇرگىزىلگەندىگى. 1904-1906 جىلدارى ستولىپين رەفورماسى ىسكە اسىرىلىپ, ىشكى رەسەيدەن كوپتەگەن «قارا شەكپەندىلەر» كوشىپ كەلىپ, جەرىمىزگە قونىستانعان. ءتىپتى, پاتشالىق ۇكىمەت بۇل ولكەلەردى زەرتتەۋگە ارنايى كوميسسيا جىبەرىپ, ونىڭ قۇرامىندا جەر زەرتتەۋشى عالىمدار كىرىپ, بەلسەنە جۇمىس ىستەگەن. زەرتتەۋگە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, كەزىندە قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ساياسي اعارتۋ باسقارماسىنىڭ (كازگلاۆپوليتپروسۆەت) ءبولىم باسشىسى ن.ي.مارداروۆسكي العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىپ ەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, اشتىقتىڭ سەبەپتەرى: پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى, دۇنيەجۇزىلىك جانە ازامات سوعىستارى, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ ساۋاتىنىڭ, مادەني دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, ياعني سىڭارجاقتى, ءاتۇستى باعالاۋ.
جالپى, اشتىق ماسەلەسىنە عالىمدار ءارتۇرلى پىكىر ءبىلدىرىپ كەلگەن. ونىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك سەبەپتەرىن, نەگىزدەرىن انىقتاۋعا, عىلىمي تۇرعىدا باعا بەرۋگە, ءتىپتى تاپتىق كوزقاراستا دا تۇسىندىرۋگە تىرىسقان. ايتالىق, 1981 جىلى ا.م.پروحوروۆتىڭ «سوۆەتسكي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار» كىتابىندا اشتىقتىڭ قانداي ءتۇرى بولسىن, ول تەك «قوعامدى سوتسياليستىك قايتا قۇرۋ نەگىزىندە جەڭۋگە بولادى» دەلىنگەن. ال نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, گارۆارد, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ پروفەسسورى امارتيا سەن اشتىقتىڭ سەبەبىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تومەندەۋىمەن, جۇقپالى اۋرۋ, ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوبەيۋىمەن بايلانىستىرادى. مىسال رەتىندە, ءۇندى, اۋعانستان, افريكا, ورتالىق امەريكا ەلدەرىن كەلتىرەدى. سولتۇستىك كورەياداعى جاسىرىن جاعدايدى, اشتىقتى حالىقارالىق ساراپشىلار ساياسي بيلىكپەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. رەسەي مۇجىعى, اۋىق-اۋىق ەلدىڭ اشتىققا ۇشىراۋىن ۇيرەنشىكتى ءۇردىس دەپ ەسەپتەيتىن. قۋاڭشىلىقتى, تابيعي اپاتتاردى قۇدايدىڭ قاھارىنان كورىپ, ەگىننىڭ شىعۋ-شىقپاۋىن سوعان بايلانىستىرىپ وتىرعان.
قازىرگى وتاندىق تاريحنامادا 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق سوعىس زارداپتارى مەن قۋاڭشىلىق, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ارتتا قالۋىمەن عانا ەمەس, كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ «اسكەري كوممۋنيزم ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن, ياعني مال, استىق, ەت-ۇن سالىعىنىڭ قاراپايىم شارۋالاردان كۇشتەپ تارتىپ الۋىنا بايلانىستى ەكەندىگى تۋرالى كوزقاراس باتىل جازىلىپ ءجۇر. تارتىپ الىنعان ازىق-ت ۇلىك رەسەيدىڭ ورتالىق اۋداندارىنا, ماسكەۋ, پەتروگراد, ونەركاسىپ ورتالىقتارىنا, قىزىل ارميانى قامتاماسىز ەتۋگە ۇزدىكسىز جونەلتىلىپ جاتتى. مال سانىنىڭ ازايۋى, قۇنارلى ەگىستىك جەرلەردىڭ قىسقارۋى, كاسىپورىنداردىڭ, تەمىر جولدىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ىستەن شىعۋى – كوشپەلى, جارتىلاي كوشپەلى اۋدانداردىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ, سىرتقى دۇنيەدەن ءبولىپ تاستادى دەۋگە بولادى. مۇنىڭ ءوزى كەيىن قاجەتتى جاردەم الۋدى قيىنداتتى, ماردىمسىز كومەك مۇلدە بەرىلمەي قالدى.
اشارشىلىقتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى رەتىندە اشتىق جايلاعان ۋكراينادان, رەسەيدىڭ ىشكى اۋداندارىنان قوستاناي, اقمولا گۋبەرنيالارىنا مىڭداعان بوسقىنداردىڭ ءوز بەتىنشە قونىس اۋدارۋىن ايتۋعا بولادى. ءۇش جىل قاتارىنان بولعان جۇت, 1921 جىلدىڭ قۋاڭشىلىعى, جاز ايىنداعى قارا شەگىرتكەنىڭ قاپتاۋى, كوتەرىلىس, توڭكەرىس, سوعىستىڭ زارداپتارى, مال باسىنىڭ جانە ازىعىنىڭ ازايۋى, اشتىق جايلاعان اۋدانداردان بوسقىنداردىڭ قاپتاۋى, ازىق-ت ۇلىك ساياساتىنىڭ قاتاڭدىعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلكەن الاپاتقا اكەلدى. حالىق اراسىندا سۇزەك, تىرىسقاق, ءىش بەزگەگى سياقتى جۇقپالى اۋرۋلار كەڭ تارادى. ۇكىمەتتىڭ ونى اۋىزدىقتاۋعا دارمەنى دە بولمادى. ءدارى-دارمەكتەر, ماماندار جەتىسپەدى. جەتىم بالالار سانى كۇرت استى.
«مير ترۋدا» اتتى گۋبەرنيالىق گازەتتىڭ 11 ماۋسىمىنداعى سانىندا جاريالانعان «سارىارقاداعى اشتىق» ماقالاسىندا ماعجان جۇماباەۆ بىلاي دەپ جازدى: «1922 جىلدىڭ كۇز ايىنان اقمولا گۋبەرنياسى اجال ارانىنىڭ الاڭىنا اينالدى». ماۋسىم ايىنىڭ باسىنان تامىزدىڭ ورتا كەزىنە دەيىن پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ ۋەزدەرىن ارالاپ, قيىن جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورگەن ماعجان كەيىن اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ كوميسسياسىنا (اشكوم) بەرگەن ەسەبىندە: «كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ شۇڭقىرشا, قاراشا, مەزگىل, ايىرتاۋ بولىستارىندا بولدىم. جاعداي وتە اۋىر. حالىقتىڭ 90 پايىزى جيدەك تەرىپ كۇن كورىپ وتىر. يمانالى, سارىايعىر بولىستارىندا مال ۇرلاۋ كوبەيگەن» دەپ جازىپ كورسەتكەن. ايتا كەتۋ كەرەك, وسى جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا ماعجان جۇماباەۆ گۋبەرنيانىڭ اسكەري كوميسسارى پريمورسكيگە قازاقتىڭ 100 جەتىم بالاسىن باسپانامەن, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى حات جازادى جانە ونىڭ ورىندالۋىن باقىلايدى. كوكشەتاۋدا قازاق بالالارىنا جەتىمدەر ءۇيىن سالۋعا اتسالىسادى. («سەۆەرنىي كازاحستان» گازەتى, 2008 جىل, 20 ماۋسىم).
اتباسار ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى جوعارى جاققا مىناداي مالىمدەمە جىبەرگەن. وندا: «...ۋەزدىڭ باتىس, وڭتۇستىك جانە شىعىس جاق بولىگى قاتتى اشتىققا ۇشىرادى, ازىق-ت ۇلىك سالىعىن جەڭىلدەتۋدى سۇرايدى, كوكتەمگى ەگىسكە تۇقىم قاجەت» دەپ كورسەتىلگەن. وسى قۇجاتتان قالىپتاسقان احۋالدى ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ارحيۆ قۇجاتتارىندا باعانالى, ورتا ارعىن بولىستارىنداعى اشتىقتىڭ ءورشىپ تۇرعاندىعى دا شىنايى جەتكىزىلەدى. كوكشەتاۋ ۋەزدىك كوميتەتىنىڭ 1921 جىلعى 12 جەلتوقسانىنداعى قۇپيا بايانداماسىندا «كريۆووزەر اۋدانىندا اشتىقتىڭ بەلەڭ الۋىنا بايلانىستى وزدەرىن «ماحنوۆشىلار» دەپ اتاعان باندىلار توبىنىڭ پايدا بولۋى, اشىققان, اشىنعان ايەلدەردىڭ بولىستىق كوميتەتتەردەن نان تالاپ ەتىپ, استىق قويمالارىن باسىپ الۋ قاۋپى بار» ەكەنى تۋرالى الاڭداۋشىلىق بىلدىرىلەدى. 1921 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اقمولا گۋباتكومىنىڭ مالىمەتى بويىنشا اشىققانداردىڭ سانى 440 مىڭ ادامنان اسقان, ونىڭ ىشىندە اقمولا ۋەزىندە – 66,5 مىڭ, كوكشەتاۋ ۋەزىندە – 115 مىڭ, اتباساردا – 110 مىڭ, پەتروپاۆل ۋەزىندە – 150 مىڭ ادام اشتىققا ۇشىراعان.
كوكشەتاۋ ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى جۋكوۆ ەكونوميكالىق جاعدايدى بىلاي سيپاتتادى: «بيدايدى ءبىر دەسياتينادان ورتاشا مولشەردە 5 پۇتتان عانا جينادىق. ارپا, س ۇلى مۇلدە جوق. 16 بولىستى ازىق-ت ۇلىك سالىعىنان بوساتۋ قاجەت... قويمالار بوس. باسقىندار سانى 90 مىڭعا جۋىقتادى. اسىرەسە قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) ءحالى مۇشكىل, مالدارىنا جەمشوپ جوق, مال قىرىلىپ جاتىر. ۇرلىق كوبەيدى, كوشۋ توقتار ەمەس...».
وبالى نەشىك, وسىنداي اۋىر جاعدايدا جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى قولدان كەلگەنشە اشتىقپەن كۇرەسىپ باقتى. اتباسار, كوكشەتاۋ ۋەزدەرىن رەسمي تۇردە اشتىق ايماعىنا جاتقىزۋ تۋرالى بىرنەشە رەت جوعارى جاققا حات جولداندى. ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (كاز تسيك) اقمولا گۋبەرنياسىنداعى وتە قيىن احۋالدى بىلاي باياندايدى: «...جەرگىلىكتى تۇرعىندار اشتىق سالدارىنان ءولىپ جاتىر. ولار ولىمتىكتەردى, ادام مۇردەلەرىن دە جەپ جاتىر...». كاننيباليزم فاكتىلەرىنىڭ جيىلەۋىنە بايلانىستى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى (نكۆد) ارنايى قاۋلى قابىلداپ, ونداي ادامداردى بىردەن كوپشىلىكتەن الاستاتىپ دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنا جەتكىزۋ قاجەتتىلىگىن تاپسىردى. اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ۇلان-عايىر جەرىندە (37 مىڭ شارشى مەتر, 15 ۋەزد, 200-دەن استام بولىس, مىڭعا جاقىن ەلدى مەكەندەر) نەبارى 4 دارىگەرلىك پۋنكت جۇمىس ىستەدى, مامان-دارىگەرلەر مۇلدەم بولمادى دەۋگە بولادى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 1922 جىلى اقمولا گۋبەرنياسىندا سۇزەك اۋرۋىنا شالدىققاندار سانى – 36 524, تىرىسقاقپەن – 4 731, بەزگەكپەن – 4 234, ىشەك اۋرۋىمەن – 2780, تسينگامەن (قۇرقۇلاق) – 1137 ادامعا جەتكەن. اۋرۋحانالاردا 8373 ادام قايتىس بولعان.
ونىڭ ۇستىنە 1921 جىلى 21 ساۋىردە عانا ومبى گۋبەرنياسىنىڭ قۇرامىنان شىعىپ, قازاق اسسر-ءنىڭ قۇرامىنداعى اقمولا گۋبەرنياسى بولىپ قايتا قۇرىلعانىن ەسكەرسەك, ۇكىمەت بيلىگىنىڭ السىزدىگىن, جاڭا جۇيەنىڭ ءالى دە قالىپتاسىپ بىتپەگەنىن, سوعىستان كەيىنگى اۋىر جاعدايمەن ۇشتاسۋى – ارينە كوپ قيىندىق تۋعىزعانىن كورۋگە بولادى. بۇل ءسىبىر رەۆكومىمەن دە اۋماقتىق-شەكارالىق داۋ-دامايدىڭ بىتپەگەن ۋاقىتى بولاتىن. 1921 جىلعى 23 ماۋسىمدا بولعان كير تسيك-ءتىڭ (قازاق اسسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى) ەكىنشى سەسسياسىندا تورالقانىڭ اتىنان جاسالعان بايانداماسىندا ءاليحان بوكەيحانوۆ: «اقمولا وبلىسىندا بۇرىنعى بيلىكتىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتى قۇرىلدى... وسىلايشا بۇل وبلىس قىرعىز (قازاق) رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا ەندى دەپ حابارلادى. ال ماسكەۋدەن شىعاتىن «يزۆەستيا» گازەتى بۇرىنعى ۋەزدىك دەڭگەيدەگى شاعىن عانا قالا پەتروپاۆل ۇلان-عايىر بايتاق اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى بولدى» دەپ جازدى. اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەردىڭ دە اشارشىلىقتى اۋىزدىقتاۋعا تەرىس اسەرى بولعانى بايقالادى.
وسى جىلداردىڭ ءبىر كەلەڭسىز كورىنىسى – قورعانسىز, پاناسىز بالالار سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى ەدى. كەڭەستىك ءباسپاسوز بەتتەرى 1921 جىلدان-اق پاناسىز بالالار تۋرالى ماقالالار جاريالاي باستادى, كەيىن ءتىپتى «يزۆەستيا» گازەتىندە بالالار اراسىنداعى قاڭعىباستىق, قىلمىس جونىندە جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسىنىڭ (ركي) مالىمەتى بەرىلدى, بۇرىنىراق تا مۇنداي اقپاراتتى تەك شەكتەۋلى عانا ادامدار, نەگىزىنەن باسشىلار عانا بىلەتىن. اشارشىلىقتىڭ اۋقىمى كەڭەيگەن سايىن جەتىم بالالاردىڭ دا سانى ءوستى. ايتالىق, رەسپۋبليكادا 1921 جىلدىڭ اياعىندا – 128 مىڭ جەتىم بالا بولسا, ال 1922 جىلدىڭ باسىندا ولاردىڭ سانى 333 046-عا جەتتى. ولارعا ارناپ تاماقتانۋ ورىندارى, ەڭبەك كوممۋنالارى, مەكتەپ-كولونيالار اشىلدى. بالالار مەكەمەلەرىنىڭ لىق تولىپ, قابىلداي الماۋىنا بايلانىستى كوشەدەگى بالالاردى تۇرعىندار اراسىنا, نە جۇمىس ورىندارىنا ءبولۋ نەمەسە كورشىلەس رەسەي وبلىستارىنا, ءتىپتى ۋكراينا مەن وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋ كەڭ ەتەك الدى. وسى ۋاقىتتا «اقمولا گۋبەرنياسىنداعى 14 بالالار ۇيىندە 9426 بالا تاربيەلەنگەن, ال كوشەدەگى پاناسىزدار سانى 2963 ادامعا جەتكەن». قارجى, مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە ماتەريالدىق جاعدايدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان ۇكىمەت ورىندارى باعۋسىز قالعان بالالارعا كومەك بەرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى الەۋمەتتىك بولىمدەر قۇردى. ولاردىڭ قۇزىرەتىنە بالالاردى ورنالاستىرۋ, ەمدەۋ, وقىتۋ, سانيتارلىق باقىلاۋ جاساۋ سياقتى مىندەتتەر كىردى. ورتالىق بالالار كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنىڭ دا ناتيجەسىز بولماعانىن ايتقانىمىز ءجون.
وسىلايشا, گۋبەرنياداعى اشارشىلىقتىڭ ورشۋىنە جانە اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ, بوسقىنداردىڭ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى قالالاردا ەڭ كەدەي جانە جاعدايى جوق ادامداردى تاماقتاندىرۋ ءۇشىن اسحانالار اشۋدىڭ شۇعىل قاجەتتىلىگى تۋىندادى. پەتروپاۆل قالاسىندا – 8, كوكشەتاۋدا – 5, اتباسار قالاسىندا – 3, اقمولا قالاسىندا 3 اسحانا اشىلدى. وسى اسحانالاردا اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ ءبارى بولماسا دا ءبىر توبى تاماقتاندىرىلدى. پەتروپاۆل قالاسىندا 5000, كوكشەتاۋ قالاسىندا 1500, اتباساردا 1250, اقمولادا 1000 ادامعا دەيىن قامتىلدى. كوكشەتاۋ ۋەزىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قاراجاتىنا 30 ازىقتاندىرۋ پۋنكتى اشىلىپ, وندا 900 ادام تاماقتاندىرىلدى (ورتالىق ارحيۆ, قور 1215, تىزبە 1, ءىس 19, 53 بەت).
1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق تۋرالى ايتقاندا, تابىلعان قۇجاتتار مەن مۇراعات كوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, اشارشىلىق سەبەپتەرىنىڭ تۇتاس كەشەنىن ءبولىپ كورسەتەتىن تاريحشىلاردىڭ پىكىرىمەن كەلىسۋگە بولادى. قۇرعاقشىلىق جانە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك جانە ازامات سوعىستارى سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇلدىراپ, كۇيزەلىسكە ۇشىراۋى, بولشەۆيكتەردىڭ ازىق-ت ۇلىك ساياساتى, ياعني ازىق-ت ۇلىك سالىقتارىنىڭ جوعارى نورمالارى, سونداي-اق اپات مولشەرىن كەش باعالاعان جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ جاۋاپسىزدىعى اينالىپ كەلگەندە اشارشىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى بولدى. جىلدار بويى ورىن العان اپاتتار مەن كۇيزەلىستەن ابدەن السىرەگەن شارۋالار قۇرعاقشىلىق پەن ەگىننىڭ شىقپاۋىنا توتەپ بەرە المادى. اسىرەسە, جاڭا قوعامدىق قاتىناستارعا بەيىمدەلمەگەن قازاق جۇرتىنا اتالعان اشتىق وتە اۋىر ءتيدى.
جاس كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ وسالدىعىنا قاراماستان, اشارشىلىقپەن كۇرەستىڭ نەبىر ءتيىمدى ادىستەرىنىڭ دە ورىن العاندىعىن ايتقانىمىز ءجون. ولاردىڭ قاتارىنا اشىققان ادامداردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ, حالىقتى ەۆاكۋاتسيالاۋ, ەگىس ناۋقانى, قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ اشىلۋىن, حالىقارالىق «قىزىل اي» قوعامىنىڭ كومەگىن دە اتاپ وتكەن دۇرىس. قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «اشىققاندارعا ارنايى كومەك» كوميتەتىنىڭ (كومپومگول) اتقارعان جۇمىسى كوپ ەدى. «جىلۋ» جيناۋ ناۋقانى مەن «كومبەد», «جارلى», «قوسشى» ۇيىمدارىنىڭ دا ءبىرشاما ءىس اتقارعاندىعى تاريحتان بەلگىلى. اشتىق قۇرباندارىن زەردەلەۋ, اۋقىمىن انىقتاۋ ءالى دە تىڭ دەرەكتەردى قاجەت ەتەدى.
امانباي سەيىتقاسىموۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى
