سۇحبات • 23 ماۋسىم، 2021

اسەت يسەكەشەۆ: «جاڭا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ ماقساتى – ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى قورعاۋ»

97 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جاڭا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىن بەكىتتى. ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىز بويىنشا ونىڭ ماقساتى مەن نەگىزگى باسىمدىقتارى تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى اسەت يسەكەشەۆ ايتىپ بەردى.

– اسەت ورەنتاي ۇلى، ەڭ باستىسىنان باستاساق، قۇجاتتىڭ نەگىزگى ماقساتى قانداي؟ ول مەملەكەت پەن بارلىق قازاقستاندىق ءۇشىن قاي جاعىنان ماڭىزدى؟

– تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ستراتەگيا جوباسىن قاراپ، ونىڭ ماقساتى ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى قورعاۋ بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايقىنداپ بەردى. كەز كەلگەن سىن-تەگەۋرىندەر جاعدايىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن، قوعامنىڭ بىرلىگى مەن ساياسي تۇراقتىلىعىن، ازاماتتاردىڭ اماندىعىن جانە الەۋمەتتىك ادىلدىكتى ساقتاۋ قاجەتتىگىن تاپسىردى.

قۇجات ءدال وسىنداي ويمەن دايىندالدى، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ اپپاراتى ۇكىمەتپەن بىرلەسە جىل بويى جۇمىس ىستەدى، ءتۇرلى ستسەناريلەردى پىسىقتادى.

– ستراتەگيانى جاڭارتۋعا قانداي جاعدايلار يتەرمەلەدى، ول قانداي سىن-تەگەۋرىندەرگە جاۋاپ بەرەدى؟

– جاڭا قۇجاتتى ازىرلەۋ الدىڭعى ستراتەگيانىڭ 2020 جىلى اياقتالۋىمەن عانا بايلانىستى ەمەس. ول ءبىزدىڭ ەلىمىز بەتپە-بەت كەزدەسىپ وتىرعان جاڭا سىن-تەگەۋرىندەرگە بايلانىستى. جاڭا كۇردەلى شىندىقتاردى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءوز جولداۋىندا ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بۇلاردى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ شارالارىن ايقىنداۋ كەزىندە ەسكەرۋ قاجەت.

ءبىر جاعىنان ءداستۇرلى قاۋىپتەر دە ۋشىعىپ تۇر. حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزم السىرەمەي، جاڭاشا سيپات الىپ، وزىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى جۇمىلدىرۋ ۇستىندە. نەگىزگى رەسۋرستاردىڭ جاھاندىق تاپشىلىعى، ەڭ الدىمەن سۋ مەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ تاپشىلىعى قايشىلىقتاردى كۇشەيتۋدە.

ەكىنشى جاعىنان كۇن تارتىبىنە جاڭا، ءداستۇرلى ەمەس فاكتورلار ەنىپ جاتىر. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى اعىمداعى توتەنشە جاعدايدان جۇيەلى دە ۇزاق مەرزىمدى قاۋىپكە اينالدى. ول ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىندا قاۋىپتەر «تىزبەگىن» تۋىنداتتى.

ىندەت جىلدار بويى قالىپتاسىپ، ءپىسىپ تۇرعان پروبلەمالاردىڭ بەتىن اشتى. جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق وزگەرىستەر مەن تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيا جىلدامدادى، ولار مۇمكىندىكتەرمەن قاتار قاۋىپتەر دە تۋدىرادى.

جالپى، قاۋىپ-قاتەرلەر قاتتى قارقىندادى، ولار ءوزارا تىعىز بايلانىستى جانە ۇلتتىق شەكارالارعا قارامايدى. جاھاندىق ەكونوميكادا شەشىمدەر قابىلداۋ قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان الدا تۇر جانە ونى بارلىق ۇلتتىق ەكونوميكا مەن ازاماتتار سەزىنۋدە.

بۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، قوعام مەن بارلىق ازاماتتىڭ كۇش جۇمىلدىرۋىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان ەل باسشىلىعى ستراتەگيانى تەك قۇجات رەتىندە ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدەرىن باسقارۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىنىڭ نەگىزى رەتىندە، داعدارىس فاكتورلارىنا شۇعىل دەن قويىپ، جويۋعا قابىلەتتى بولاتىنداي ەتىپ ازىرلەۋ مىندەتىن قويدى.

– ونىڭ باسىمدىقتارى قانشالىقتى وزگەردى؟

– ستراتەگيا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭنامادا بەكىتىلگەن بارلىق «كلاسسيكالىق» باعىتتاردى قامتيدى. سونداي-اق قۇرىلىمى شىنايى پروبلەمالاردى كورسەتە وتىرىپ، ايتارلىقتاي وزگەردى.

مىسالى، بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك كادىمگى سالالىق باعىتتان كەشەندى بلوكقا اينالدى جانە بۇل ءبىر جىلعا عانا ەمەس.

اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى باسىمدىق رەتىندە عانا ەمەس، بارلىق سالانى قامتيتىن «ەكىجاقتى» بىرەگەي باعىت رەتىندە قاراۋعا بولادى.

ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنىڭ ماندەرى قايتا باعالانۋ ۇستىندە. ولار الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقپەن تىعىز بايلانىستى، ويتكەنى قوعامنىڭ قورشاعان ورتانىڭ ساپاسىنا سۇرانىسى ءوسىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان كليماتتىڭ وزگەرۋ پروبلەماسى كومىرتەكسىز ەكونوميكا، ياعني جاھاندىق ترەندكە اۋىسۋدا، بۇل ءداستۇرلى سالالاردى تولىقتاي وزگەرتەدى.

قۇقىق قورعاۋ مەن سوت جۇيەلەرى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ كۇن تارتىبىندە قالاتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم، قازىرگى تاڭدا بۇل سالاعا رەفورما جۇرگىزىلىپ جاتىر. حالىقتى بارىنشا قاۋىپسىز ورتامەن قامتاماسىز ەتۋ، ءتۇرلى قىلمىستىق قاستاندىقتان قورعاۋىمىز قاجەت. وسى رەتتە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن بۇلجىتپاي قورعاۋ، بيزنەستەرىنە نەگىزسىز ارالاسپاۋ ماڭىزدى.

سىبايلاس جەمقورلىقپەن باتىل كۇرەسۋ دە ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى الدىن الۋ شارالارىنا، مەملەكەتتىك راسىمدەردىڭ اشىقتىعىنا، جەمقورلىق بەلگىلەرىنىڭ جاعدايلارى مەن سەبەپتەرىن جويۋعا، سونىڭ ىشىندە تسيفرلاندىرۋ قۇرالدارى ەسەبىنەن جويۋعا، زاڭ بۇزعانداردى جازاسىز قالدىرماۋعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدا جاڭا شارالاردى تۇجىرىمداۋعا باعىتتايدى.

اسكەري ىستەگى جانە تەحنولوگيالىق پروگرەستەگى تۇبەگەيلى جاڭاشىلدىقتار، زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەر جاعدايىندا اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قارۋلى كۇشتەردى جاڭعىرتۋ كوزدەلگەن.

ءبىزدىڭ باسىمدىقتار حالىقارالىق ارەنادا ساقتالادى. بىراق ءبىز الەمدەگى جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە حالىقارالىق سەنىم داعدارىسىن، تەكەتىرەس پەن پروتەكتسيونيزمنىڭ ءورشۋىن ەسكەرۋىمىزگە دە تۋرا كەلەدى.

– سونداي-اق ستراتەگيادا ادامي كاپيتال سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىككە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. ونىڭ سەبەبى نەدە؟

–  شىندىعىندا، ءبىلىم، عىلىم، ۇلتتىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن دامىتۋ ماسەلەلەرى ءاردايىم باسىمدىقتار قاتارىنان تابىلعان. الايدا بۇگىندە ولار ستراتەگيالىق يمپەراتيۆكە اينالىپ وتىر. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قانداي دا ءبىر باعىتىن الىپ قاراساق تا، بارلىعى ادامي رەسۋرستاردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. ءبىلىم ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگى، دارىندىلاردى قولداۋ، جاستارىمىزدىڭ تالانتتارىن اشۋ، ءبىلىم جانە عىلىم ينستيتۋتتارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى – قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ، مەملەكەتتىگىمىزدىڭ مىزعىماس تىرەگى.

ارينە، ستراتەگيا ءبىلىم سالاسىنداعى باعدارلامالار مەن تۇجىرىمدامالاردىڭ مازمۇنىن قايتالامايدى. بىراق ول ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى ينديكاتورلار بويىنشا تومەنگى ءماندى بەلگىلەيدى.

وسىنداي ينديكاتورلار باسقا دا سالالىق باعدارلامالار مەن ۇلتتىق جوبالارعا ەنگىزىلەتىن بولادى. وسىلايشا، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تەڭدەستىرىلگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋمەن اجىراماس بايلانىسى قامتاماسىز ەتىلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن كارىباي مۇسىرمان،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار