«قاتاڭ كارانتين كەزىندە ساۋدا نىساندارىنىڭ جۇمىسى تولىقتاي توقتاپ قالدى. سول كەزدە ءبىز 1 ترلن تەڭگەدەن استام ساۋدا اينالىمىن جوعالتتىق. دەگەنمەن بيىلعى بەس ايداعى كورسەتكىشكە قاراساق ءبىز پاندەمياعا دەيىنگى 2019 جىلعى كورسەتكىشتەن 0,5 ترلن تەڭگە الدا كەلەمىز. ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ساۋدا سالاسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو – رەد) 14,7 پايىزىن قۇرايدى. بىلتىر اكىمدىكتەر 473 ساۋدا ورتالىعى, 337 بازارمەن جۇمىس جۇرگىزىپ, ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ارەندا تولەمىن تومەندەتتى جانە توقتاتتى. كارانتين جانە شەكتەۋ شارالارىنا قاراماستان ساۋدا سالاسىنا 181,7 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتتىق. جىل باسىنان بەرى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ قايتادان جاندانا باستاعانىن بايقاپ وتىرمىز», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنشە, بيىل بەس ايدىڭ وزىندە سالاعا 142 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا كەلگەن. بۇل بىلتىردىڭ بەس ايىنان 20,1 پايىزعا كوپ. ازاماتتاردىڭ ناپاقانى دا نەگىزىنەن وسى سالادان ىزدەيتىنى بەلگىلى. 2020 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىزىمەن سالىستىرعاندا بيىل ءبىرىنشى توقساندا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 20,8 مىڭ ادامعا, 2019 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا 57,3 مىڭ ادامعا كوبەيگەن. قازىر ساۋدا سالاسىندا 1,5 ملن ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۇل ەلدەگى جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 16,6 پايىزى ەكەن. ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءوندىرۋشى مەن ترەيدەر, لوگيست پەن تاسىمالداۋشى, ساتۋشى مەن تۇتىنۋشى اراسىندا بالانس بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن بارلىق پروتسەستەر اشىق ءھام ءادىل ۇيلەسىمدىلىكتە ىسكە اسۋى ءتيىس. وسى بايلانىستاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەۋى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ نەگىزسىز ءوسىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتىرعان.
«ۇيلەسىمدىلىكتىڭ بۇزىلۋىنىڭ ءبىر دالەلى – كارتوپ تاپشىلىعى. سولتۇستىكتە كۇزدىك كارتوپتار تاۋسىلىپ قالسا, وڭتۇستىكتە ءونىم ەندى جينالىپ جاتىر. وسى جاعداي نارىقتاعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزدى» دەدى مينيستر.
جاقىن ارادا ەلىمىزدە ۇلتتىق تاۋار وتكىزۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلماق. اتالعان جۇيە اياسىندا 24 كوتەرمە-ۇلەستىرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 7 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, اقسۋ مەن ميچۋرين قالالارىندا كارتوپ پەن ءسابىز قابىلدايتىن, ال قاپشاعاي مەن شۋدا پياز قابىلدايتىن, بارلىعى 4 كوتەرمە-ۇلەستىرۋ ورتالىعى بوي كوتەرمەك. نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنتتە سالىناتىن 3 ورتالىق ونىمدەردى بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنە, ينتەرنەت-دۇكەندەرگە جەتكىزىپ بەرمەك. مۇنىڭ ءبارى بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. سۇلتانوۆتىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز – مۇنداي جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى تاۋار اعىنىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ تەڭەسۋىنە جول اشادى.
مينيستر تۇتىنۋشىلار قۇقىعى ماسەلەسىنە دە توقتالدى. 2020 جىلى ۆەدومستۆو 20 مىڭنان استام شاعىمدى قاراستىرىپ, تۇتىنۋشىلارعا 250 ملن تەڭگەگە جۋىق اقشا قايتارىلىپتى. ماسەلەن, ءبىر عانا «بەك ەير» اۋە كومپانياسىنا قاتىستى شاعىمدارعا بايلانىستى جالپى سوماسى 110 ملن تەڭگەگە 1,7 مىڭنان استام تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىعى قورعالعان. جىل باسىنان بەرى تۇتىنۋشىلارعا قايتارىلعان قارجى كولەمى – 70 ملن تەڭگە. شاعىمدار نەگىزىنەن ترانسپورت سالاسىنداعى قىزمەت كورسەتۋ, بولشەك ساۋدا, تۇرمىستىق جانە تۋريستىك قىزمەت سەكتورلارىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى ءجيى تۇسەدى.
– تۇتىنۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا «تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرىنشى پاكەتى ەنگىزىلدى. بيىل بەس ايدا 153 تۇتىنۋشىنىڭ پروبلەماسىن سوتقا جەتكىزبەي شەشتىك. بۇعان ە-تutynushy بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى دا اسەر ەتتى. بيىل زاڭعا تۇزەتۋلەردىڭ ەكىنشى پاكەتىن ەنگىزۋدى دايىندايمىز. پاندەميا ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعىندا دا تۇتىنۋشىلار قۇقىعىنىڭ ءجيى بۇزىلاتىنىن كورسەتىپ بەردى. بىلتىردىڭ وزىندە 689 ادام ينتەرنەت-دۇكەندەرگە بايلانىستى شاعىم جاسادى. ولارعا 13,2 ملن, بيىل شاعىمدانعان 556 قازاقستاندىققا 7 ملن تەڭگە قايتارىلدى, – دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, COVID-19-دان تۋىنداعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تولقۋلار الەمدىك ساۋداعا قاتتى اسەر ەتتى. بۇۇ يۋنكتاد دەرەكتەرى بويىنشا, 2020 جىلى حالىقارالىق ساۋدا كولەمى 9 پايىزعا, تاۋارلار ساۋداسى – 6, ال قىزمەت كورسەتۋ ساۋداسى 16,5 پايىزعا قىسقارىپ كەتكەن. وسىنىڭ سالدارىنان قازاقستاننىڭ دا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 13 پايىزعا, تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتى 13,5 پايىز, 20,4 ملرد دوللارعا تومەندەپتى. ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىس تا 20 پايىزعا قۇلدىراعان.
«ەكسپورتتىڭ بولجامدى كولەمىن جانە ىشكى نارىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كورشىلەس قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, يران جانە رەسەي ەلدەرىمەن ورامجاپىراق, ءسابىز, پياز, كارتوپ ونىمدەرىن جەتكىزۋگە قاتىستى فورۆوردتىق ساتىپ الۋ كەلىسىمدەرىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جاپپاي ءونىم جيناۋ كەزىندە كورشى ەلدەرگە 765 مىڭ توننا كوكونىس جەتكىزە الامىز. بۇل رەتتە ءوزىمىزدىڭ نارىق دەر ۋاقىتىندا 280 مىڭ توننا يمپورتتىق كوكونىستەرمەن قامتىلادى. ناتيجەسىندە, بۇل ونىمدەرگە دەگەن باعا قۇبىلۋى 7-10 پايىز دەڭگەيىندە بولادى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
قازىر قازاقستاندا 600-گە جۋىق بەلسەندى ەكسپورتتاۋشى بار ەكەن. مينيسترلىك 3-4 جىلدا ولاردىڭ سانىن 1 مىڭعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«2020 جىلى كاسىپكەرلەردى قولداۋ ءۇشىن QazTrade كومپانياسى بازاسىندا ەكسپورتتىق اكسەلەراتور قۇرالىن ەنگىزدىك. ماقسات – ينتەنسيۆتى ەكسپورتتىق دامۋ, ونىمدەردى جاڭا نارىقتارعا شىعارۋ بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب – رەد) سۋبەكتىلەرىنە قولداۋ كورسەتۋ. بىلتىر قىتاي باعىتىن تاڭداپ, تاماق ونەركاسىبى كاسىپورىندارىن وقىتتىق. 500-دەي كومپانيا قاتىسۋعا ءوتىنىش ءبىلدىردى, سونىڭ اراسىنان ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى 35 ءوندىرۋشى ىرىكتەلىپ الىندى. قازىرگى كەزدە جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 167 ملن دوللار سوماسىنا 18 الەۋەتتى كەلىسىمشارت جاسالىپ وتىر. اكسەلەراتسيا كەزىندە شوب سۋبەكتىلەرىندە ءوندىرىس كولەمىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن بايقادىق. قىتاي كومپانيالارىنىڭ ەت ونىمدەرى, وسىمدىك مايى, تۇزعا دەگەن سۇرانىستارى قازاقستاندىق قاتىسۋشىلاردىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن 4 ەسە اسىپ ءتۇسىپ جاتتى» دەيدى مينيستر.
وتاندىق ساۋدا سالاسىنىڭ ىقپىل-جىقپىلىن تۇگەل بايانداعان مينيستر ەكسپورتتىق باعىتتى كەڭەيتۋ ءۇشىن ينتەرنەت-ساۋدانىڭ دا مۇمكىندىكتەرىن مولىنان پايدالانۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2020 جىلى ەلەكتروندى ساۋدا نارىعى 2,5 ەسە كەڭەيىپ, قارجى كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. مينيستر بىلتىرعى ەسەپ بەرۋ جيىنىندا حالىقارالىق ساۋدا الاڭدارىنا شىعامىز دەپ ۋادە بەرگەنىن, ارادا جىل وتكەندە سول ۋادەسىنىڭ ورىندالعانىن دا اتاپ ءوتتى. ياعني ەندى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ەش الاڭسىز Amazon, eBay, Ozon ساۋدا الاڭدارىنا شىعا الۋى ولاردىڭ 190 ەلمەن ەركىن ساۋدالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەك. سونداي-اق وتاندىق وندىرۋشىلەر Alibaba ينتەرنەت پلاتفورماسىنىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە «ارال تۇز», Eurasian Foods, «اگرو پروداكت», «ساۋمال» سەكىلدى كومپانيالار 45 ملن دوللار سوماعا كەلىسىمشارت جاساسىپ ۇلگەرگەن. بۇل ورايدا سپيكەر 15 ماۋسىمنان باستاپ Alibaba.com-عا شىعۋ بويىنشا جاڭا 50 كومپانيانى ىرىكتەۋ باستالاتىنىن, ىرىكتەۋدىڭ 15 شىلدەگە دەيىن سوزىلاتىنىن دا جاريا ەتتى.
«سوڭعى ەكى جىلدا ەاەو-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى بەكىتىلىپ, ەاەو مەن دسۇ ورگاندارىندا 200-دەن استام وتىرىس ءوتتى. ەاەو ورگاندارىنىڭ 1400 اكتىسى قابىلدانىپ, دسۇ-عا ىشكى نارىقتى قورعاۋ شارالارى بويىنشا 100 نوتيفيكاتسيا جىبەرىلدى. سەربيا, يران, سينگاپۋر ەلدەرىمەن ەركىن ساۋدا ايماعى بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالدى. مينيسترلىك ەكسپورتتىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, ساۋدا جۇيەسىن دامىتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستاردى ءارى قاراي جالعاستىرادى. 2025 جىلعا دەيىن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى 41 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى كوزدەيمىز», دەدى.
ءسوز سوڭىندا ساۋدا سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ دا بەلسەندى ءجۇرىپ جاتقانى, قازىر 7 جوبانىڭ جۇزەگە اسا باستاعانى دا ايتىلدى.
