وقيعا • 21 ماۋسىم، 2021

الماتىدا «تۇركىتانۋ تارلانى» اتتى عىلىمي-كونفەرەنتسيا ءوتتى

18 رەت كورسەتىلدى

الماتىدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن كورنەكتى تۇركولوگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، كونە تۇركى رۋنا جازۋىنىڭ بىلگىرى عۇبايدولدا ايداروۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي «تۇركىتانۋ تارلانى» اتتى حالىقارالىق ونلاين كونفەرەنتسيا ءوتتى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz.

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن: مارات جۇنىسبەكوۆ

ادامزاتتىڭ التىن ءداۋىرىنىڭ ايشىقتى مۇراسىنا بالاناتىن كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرى مەن تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا عۇبايدولدا ايداروۆتىڭ ەسىمى ويىمىزعا ەڭ الدىمەن ورالادى. بابالار ءسوزىن بارلاعان عالىمنىڭ كەيىنگىگە قالدىرعان مول مۇراسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويماي، تۇركولوگيا سالاسىنىڭ كەڭ تىنىس الۋىنا سەرپىن بەرىپ كەلەدى. قازاقستان، ازەربايجان، وزبەكستان، تۇركيا، باشقۇرتستان سەكىلدى باۋىرلاس ەلدەر عالىمدارىن ءبىر ارنادا توعىستىرعان كەلەلى جيىندا عالىمنىڭ عىلىمداعى دارا جولى كەڭىنەن ايتىلدى.  

ءىس-شارانى جۇرگىزگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى تۇگەل تۇركىنىڭ تۇتاستىعىن كوكسەگەن قايراتكەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنە توقتالا كەلە، ع.ايداروۆتىڭ تۇركى اكادەمياسى باسىپ شىعارعان «يازىك ورحونسكيح پامياتنيكوۆ درەۆنەتيۋركسكوي پيسمەننوستي ءVىىى ۆەكا» اتتى ەڭبەگىن تانىستىردى. بۇگىندە تابىلا بەرمەيتىن سيرەك كىتاپقا اينالعان ىرگەلى ەڭبەك اراعا 50 جىل سالىپ قايتا باسىلىپ وتىر. وقىرمانعا جول تارتقان جاڭا باسىلىم ورحون وزەنى اڭعارىنان تابىلعان كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى ءتىلىن فونەتيكالىق، لەكسيكالىق، مورفولوگيالىق جانە سينتاكسيستىك تۇرعىدان جان-جاقتى تالداپ، قازىرگى تۇركى حالىقتارى تىلدەرىمەن ساباقتاستىعىن اشىپ كورسەتەدى. اۆتور ءوز زەرتتەۋىنە تونىكوك، كۇلتەگىن، بىلگە قاعان، ونگين، كۋلي-چور قاتارلى ماڭىزدى ەسكەرتكىش ماتىندەرىن ارقاۋ ەتكەن. كىتاپتىڭ سوڭىندا بىرقاتار ەسكەرتكىشتەردىڭ ءماتىنى، ترانسكريپتسياسى مەن ورىس تىلىنە اۋدارماسى، گرامماتيكالىق فورما كورسەتكىشتەرى جانە شاعىن سوزدىگى قوسا بەرىلگەن.

القالى جيىندى اشقان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ وسىناۋ ىرگەلى ەڭبەكءتىڭ عالىمنىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا جارىق كورۋىنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى ەرەك ەكەنىنە توقتالىپ، ع. ايداروۆتىڭ عىلىمداعى كەڭ تىنىسى تۋرالى بايانداما جاسادى.

عۇبايدوللا ايداروۆ وسىدان ون عاسىر بۇرىن تاسقا تاڭبالانعان تاريحىمىز - ورحون-ەنيسەي، كۇلتەگىن، تونىكوك جازۋلارىنىڭ قۇپياسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اشىپ، كەلەشەكە امانات ەتۋگە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. سول ارقىلى حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىن قايتا جاڭعىرتۋعا، ءتىلىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلى ەجەلگى تاريحىنان بۇگىنىنە دەيىنگى كەزەڭىنە جول اشىپ، تاسقا قاشالعان تاڭبالاردان قازاقتىڭ العاشقى مەملەكەت قۇرعان داۋرەنىن ءدۇيىم جۇرتقا ايگىلەپ بەردى. ءتىل تاريحى ەكىنىڭ ءبىرى باتىلى جەتىپ بارا بەرمەيتىن كۇردەلى عىلىم ەكەندىگىن ەسكەرسەك، سان قاتپارلى تاريحتىڭ تىلسىم سىرىن اشقان سىندارلى عالىمنىڭ عىلىمي مۇراسى، جازعان ەڭبەكتەرى بۇگىندە باعا جەتپەس قۇندىلىق ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ول - تۇركىتانۋشى، ءتىل عىلىمىنىڭ تۇركولوگيا سالاسىندا وزىندىك زەرتتەۋ مەكتەبىن اشىپ، ءيسى قازاقتىڭ جاراتىلىسىنداعى وركەنيەتتىڭ، جازبا تاريحىنىڭ تىم ارىدەن باستاۋ الاتىنىن دالەلدەپ بەرگەن عالىم-زەرتتەۋشى. ۇلتجاندى ارىستارىمىزدىڭ ۇلاعاتتى تاعىلىمىنان ءتالىم الىپ، حالقىمىزدىڭ جالپى تۇركىلىك تاريحي تانىمىنا تەرەڭدەي بويلاۋعا ۇمتىلعان عالىمدار شوعىرى اراسىندا عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ قاشاندا تۇعىرى بيىك، – دەيءدى جانسەيىت تۇيمەباەۆ.

كورنەكتى تۇركولوگ وسمان فيكري سەرتكايا، ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ناحچىۆان فيليالى، ونەر، ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ابۋلفاز كۋليەۆ، قىرعىزستانداعى ماناس اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى قادىرالى قوڭقاباەۆ، رەسەي عىلىم اكادەمياسى ۋفا عىلىمي ورتالىعى تاريح، ءتىل، ادەبيەت زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى فيرداۋس حيساميتدينوۆا، جازۋشى سماعۇل ەلۋباي، ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجانوۆا،ەردەن قاجىبەك، نۇرگەلدى ءۋالي سىندى بەلگىلى عالىمدار بايانداما جاساعان كونفەرەنتسيادا ع.ايداروۆتىڭ ءومىر تىنىسى عانا ەمەس، جاھاندىق تۇركولوگيانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.

ءوز كەزەگىندە باۋىرلاس ەلدىڭ عالىمدارى زامانىندا ع. ايداروۆتان ءتالىم العانىن، ونىڭ ەڭبەكتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋدىڭ ءىزاشارى رەتىندە پايدالانىلاتىنىن العا تارتتى. ءبىلىمپاز عالىم تۇركى ءتىلىنىڭ وعىز، قىپشاق توبىن قاتار يگەرگەندىگى سونداي، ازەربايجان، تۇرىكمەن تىلدەرىن دە جەتىك بىلگەن. ايداروۆتىڭ قالامىنان تۋعان 250-دەن استام عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ۇلكەن ىزدەنىستەردىڭ جەمىسى. وسىناۋ زەرتتەۋلەردىڭ ىشىندە 10 مونوگرافيا مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان وقۋلىقتار سىندى كولەمدى دە كەشەندى دۇنيەلەر بار. شاراعا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن قاتار عيبراتتى عۇمىر يەسىءنىڭجاقىندارى مەن تۋىستارى قاتىستى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان عالىمنىڭ قىزى ساۋلە عۇبايدوللاقىزىنا قۇرمەت كورسەتىلدى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا ج. تۇيمەباەۆ ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ قابىرعاسىنان تۇركولوگيا كافەدراسىن اشۋ تۋرالى باستامانى قولعا العانىن ايتتى. جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ سوزىنشە، اتالعان كافەدرا تەرەڭ تامىرلى تۇركى دۇنيەسىن ىندەتە زەرتتەۋگە جول اشىپ، عۇلاما عالىمنىڭ عىلىمي مەكتەبىن جەلىسىن ۇزبەي جالعاستىرۋعا جول اشپاق. عىلىمي كونفەرەنتسيادا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل ىرگەلى ۇيىم مەن ءبىلىم وشاعى اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى نىعايتىپ، ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاۋعا سەرپىن بەرمەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

الىمجەتتىك ازايعانىمەن...

قازاقستان • بۇگىن، 22:40

ءبىر قۋانتىپ، ءبىر مۇڭايتقان سالا

ەكونوميكا • بۇگىن، 21:52

اقتوبەدە قوقىس پوليگونى ورتەندى

ايماقتار • بۇگىن، 19:58

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار