ادەبيەت • 17 ماۋسىم، 2021

حەم اعاي

53 رەت كورسەتىلدى

ونىڭ ءتۇر-تۇرپاتى، ءجۇرىس-تۇرىسى، كيىم كيىسى، ءستيلى – ءبارى-ءبارى ەرەكشە-ءتىن. قولجازباسىن قولتىعىنا قىسىپ، كوزىلدىرىگىنىڭ قىرىنا قاعاز قىستىرىپ، ىلعي جۇننەن توقىلعان جەمپىر كيىپ ءجۇرۋشى ەدى. قاۋعاداي ساقالى دا وزىنە جاراساتىن. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى وقىرمان ونىڭ وسى ديدارىنا تابىنىپ، سۋرەتىن قابىرعالارىنا جاپا-تارماعاي ءىلىپ جاتتى. ادەبي ورتادا ەلىكتەۋ سەلى قاتتى ءجۇردى. جاس رومانتيكتەر « ۇلى حەم اعايشا» ءومىر ءسۇرۋدى قالادى. حەمينگۋەيگە ەلىكتەگەندەردىڭ ءبارى حەمينگۋەيشە جازعىسى كەلدى. الايدا ەشقايسىسى حەمينگۋەي بولا المادى.

كوزىنىڭ تىرىسىندە وقۋشىسى­نىڭ تەلە­گەي-تەڭىز ماراپاتىن كور­گەن جازۋشىنىڭ دا ومىردەن قايتقانىنا ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. ءيا، بۇگىندە وعان ەلىكتەپ، ەشكىم ءجۇن جەمپىردىڭ سىرتىنان تىرتىستىرىپ پيدجاك كيمەيدى. دە­سەك تە حەم اعاي­دىڭ پورترەتى كەي وقىرمانداردىڭ قابىرعاسىندا ءالى دە ءىلۋلى تۇر. كەيدە ءار زامان­نىڭ جازۋشىسى سول ۋاقىتتىڭ اعى­­­نىمەن اعىپ كەتە بارادى دەي­مىز. ءاسىلى، بۇل پىكىردىڭ ءوزى كەي اۆ­تورلارعا (كلاسسيكتەرگە) قاتىسى جوق­تاي. تولستوي، دوستوەۆسكي، چەحوۆ، اباي، اۋەزوۆ... بۇل تىزىمدە حە­مينگۋەي دە بار.

حەمينگۋەيدىڭ «امەريكا­سىن» قازاق وقىرمانىنان بۇ­رىن ماسكەۋ تانىدى. «امەريكا­سىن» دەپ سەنىمدى ايتا الماي­تىنىمىز – ول امەريكادا تۋىپ، وسسە دە، امەريكا تۋرالى كوپ ەش­تەڭە جازباعان. ءبىرشاما جىلدار گاۆانادا تۇرعان ءھام ۇلكەن شا­ھارلاردا ءجيى ساياحاتتاعان جازۋشى نيۋ-يوركتى «الدامشى قا­لا» دەپ ساناپ، تىپتەن ۇناتپاپتى. ال ءپاريجدى ەرەكشە جاقسى كوردى. جۇرگەن-تۇرعانىن جۇرتقا جا­ريا ەتكىسى كەلمەيتىن، ءوزى قالاماي-تىن ادامدارعا ءبىر مينۋت ۋاقى­تىن قيمايتىن ول بىردە ءساتى ءتۇ­سىپ، جازۋشى ليليان روسپەن كەزدەسكەندە: «پا­ريج­گە قايتا-قاي­تا ورالعاندى جاقسى كورەمىن. ول جاق­­تا ەشكىمنىڭ سۇراعىنا جا­ۋاپ بەرمەيمىن. ءارى مەن جونىندە ەشكىم ەشنارسە بىلمەيدى دە. باياعى ءبىر كەزدەردەگىدەي، شاشىڭدى ءبىر رەت تە قيدىرماي، القام-سالقام جۇرە بەرەسىڭ. ول قالادا بەلگىسىز ءبىر كافەلەرگە بارىپ ءجۇرۋدى كوڭىلىم قالايدى. ونداعى بار تانىسىم – وفيتسيانت پەن كەزەكشى عانا. ار­قاشان ءوزىمنىڭ ءتاۋىر كورەتىن تاماق­تارىم دايار تۇراتىن، ءارى جاقسى، ءارى ارزان مەيرامحانالار تاۋىپ الامىن. قالانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىن جاياۋ ارالاپ جۇرگەندى جانىم قالايدى. ويتكەنى ونىڭ انا ءبىر جەرىندە باسىڭنان قاتەلىك وتكەن بولسا، مىنا ءبىر شەتىندە باسىڭا نە­بىر جاقسى ويلار ورالادى»، دەيدى.

ال شىعارماداعى باستى كە­يىپكەرلەرى امەريكالىقتار بول­عانىمەن، وقيعالىق كەڭىستىك وزگە وڭىرلەردە ءوربيدى. ونىڭ ف.كۋپەر، م.تۆەن، ت.درايزەر، و’گەنري، سونداي-اق زامانداستارى ف.سكوتت فيتسد­جەرالد، ۋ.فولكنەرلەردەن وزگەشەلىگى دە وسىندا.

1959 جىلى ماسكەۋدە ونىڭ قارا قوس­توم­دىعى جارىق كورىپ، ءدۇن-دۇنيەدە ادە­بي پەيزاجدى وز­گەرتكەن «جەر سىلكىنىسى» بولدى. كىتابى مىڭ-ميلليون دانامەن تا­رالىپ، الىس-جاقىن تىلدەرگە اۋدا­رىلىپ جاتتى. وسىلايشا، حەم اعاي قازاق جەرىنە دە جەتتى. ونىڭ «كيليماندجا­رو – قارلى تاۋ» پوۆەستەر مەن اڭگىمە­لەر جيناعىن نابيدەن ابۋتاليەۆ، «شال مەن تەڭىز» پوۆەسىن نىعمەت عابدۋللين، «قوش بول، مايدان!» رومانىن قۇر­مانعازى قارا­مان­ ۇلى اۋدارعان. القيسسا.

ونىڭ ءومىرى قىم-قۋىت باقىتتى-باقىت­سىز وقيعالارعا تولى. جەتى رومان جا­زىپ، ءتورت ايەلمەن باس قۇراعان، ءۇش سو­عىس­تى كورگەن، ەكى رەت قاتەرلى ۇشاق اپاتى­نان امان قالعان جازۋشى وتباسىنىڭ ورتانشىسى ەدى. اكەسى كلارەنس – شيپاگەر، شەشەسى گرەيس كومپوزيتور بولاتىن. ول باقۋات­تى وتباسىندا ەرجەتتى. ۇلى­نىڭ ويىن-ساۋىققا اسا ءۇيىر ەمەس­تى­گىن بايقاعان اكەسى وعان اڭ­عا شى­عۋدى، بالىق اۋلاۋدى، ورمان ارالاپ، تاۋ كەزۋدى ۇيرەتەدى. وڭ­تۇستىك ميچيگاننىڭ بايتاق دا­لاسىن كەزىپ وسكەن بولاشاق جازۋشى تابيعاتپەن وتە جاقىن بول­دى. شىڭ-قۇزدىڭ بيىگى، وزەن-سۋ­دىڭ گۇ­رىلى مەن قۇستاردىڭ انى­نە ەلىتىپ ءوستى. سودان بولار، حە­مينگۋەي تۋرالى ەستەلىك جازۋ­شىلار ونىڭ ادامداردان گورى اڭدارمەن كوبىرەك ءتىل تابىسا الاتىنىن، ء«بىر كەزدە مونتانادا تۇرعاندا ءبىر ايۋى بولعانىن، ايۋ ونىمەن بىرگە جاتىپ، بىرگە تۇرىپ، ءتىپتى اراقتى دا بىرگە ءىشىپ، ەكەۋى جاقسى «دوس» بولعا­نىن» ايتادى. ۇناتاتىن ىستەرىنىڭ ءبىرى اڭشىلىق بولعانى دا جۇرتقا ايان. قالاي اڭ اۋلاۋ تۋرالى ءوز تاكتيكاسى دا بولعان دەسەدى. ول ايتادى: «اراق ىشكەنىممەن، شىلىم تارتپايمىن، شىلىم شەگۋ ادامنىڭ ءيىس-قوڭىستى سەزۋ قابىلەتىن ناشارلاتادى، ال ءيىستى جاقسى سەزۋ اڭشى­عا اۋاداي قاجەت».

ونىڭ زامانداستارىندا سو­عىسقا قا­تىسپاعاندار از. ءوزى دە سوعىستى كوردى، مايدان كەشتى، بى­راق سوعىس تۋرالى جازبادى. دا­لىرەك ايتساق، سوعىستىڭ قاتىگەز كار­تيناسىن ەمەس، ونىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەندەردىڭ «بەيبىت ءومىرىن» باسىنان وتكىزدى. بۇعان «كۇن دە شىعادى» (1926) اتتى ال­عاشقى رومانى مەن كەيىنگى اڭ­گىمە، پوۆەستەرى، ال سونىڭ ىشىن­دەگى «قوش بول، مايدان!» رومانى تاقىرىپتىق تۇرعىدان تولىق دالەل. الەم ادەبيەتىن­دەگى سوعىس تاقىرىبىنداعى شىعارمالار­دىڭ شوق جۇلدىزى – «قوش بول، ماي­دان!» تۋرالى ءسوز ەتكەندە «جوعال­عان ۇرپاقتىڭ» وكىلى ە.م.رەمارك ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى («با­­­تىس مايداندا وزگەرىس جوق»). ەكە­­­ۋىنىڭ دە رومانى 1929 جىلى جازى­لىپ، جاريالانعان. تاعدىرلارى مەن شىعارماشىلىق جولدارى دا بىردەي. ايىرماشىلىعى: رەمارك قا­لامىنان تۋعان «باتىس مايداندا وزگەرىس جوق»، «قايتقاندا» روماندارى سوعىستى بارلىق سۇم­دىق سۋرەتىمەن اشكەرە ەتتى. ال بۇل حەم اعايعا، ءوز سوزىمەن ايتقاندا، «نەنى جازباۋ كەرەگىن» سەزدىردى. سوندىقتان ول سوعىستىڭ قاندى كارتيناسىن جاساۋعا تىرىسقان جوق، تەك سالدارىن جازدى. «كۇن دە شىعا­دى» (فيەستا) مەن «قوش بول، مايدان!» وسىنىسىمەن ەرەكشە. ونىڭ ءومىرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ سو­زىنشە، وتباسىنداعى قايعى مەن قاسىرەتتىڭ سال­ماعى ەسەڭگىرەت­كەن جازۋشىنى كۇيزەلىس كۇيىنەن قۇت­­قارعان وسى قولجازبا نۇس­قا­سىنداعى «قوش بول، مايدان!» ەكەن. ول بۇل شىعارما­سىن تۇپ-تۋرا 17 رەت وڭدەپتى.

ادامنىڭ ءومىرى – ادىلەتسىز كۇ­­رەس. بۇل ويدى، اسىرەسە، «شال مەن تەڭىزدى» وقىپ وتىرىپ تۇي­سىنگەندەي بولاسىڭ. ما­سەلەن، شال كۇندە جاماۋ-جاماۋ جەل­كەنىن كوتەرىپ كەلە جاتادى. ونىڭ بۇل سىقپىتىنا بىرەۋ كۇلەر، بىرەۋ ايار. بىراق اۆتور شال كۇيرەۋگە جارالماعان دەيدى. سانتياگو تە­ڭىزگە شىققان سول سەكسەن بەسىنشى كۇنى سالماعى جارتى توننا، ۇزىن­دىعى ون سەگىز فۋت جايىن بالىق قار­ما­عىن قاۋىپ، ونى­مەن ءۇش كۇن تەڭىزدە ءجۇزىپ، سوسىن گارپۋنمەن تۇيرەپ ءولتىرىپ، قايىعى­نا تاڭىپ الىپ، كەيىن التى اكۋلامەن اياۋسىز ايقاسىپ جەڭگەنىمەن، اياعىندا ولاردان جەڭىلىپ، لاشى­عىنا سۇيرەتىلىپ ارەڭ جەتەدى. سون­دا «بىراق ادام كۇيرەۋگە جارال­ماعان. ادامدى قۇرتۋعا بولار، ال جەڭۋگە بولمايدى» دەيتىن اي­گىلى حە­مينگۋەيلىك ءتامسىلدى دا­لەل­دەگەن دە وسى سانتياگو ەدى. اقي­­­قاتىندا، اۆتور تەڭىز بەتىندە تى­رىدەي التى اكۋلامەن ايقاسپاسا دا، تىرشىلىگىندەگى ونىڭ كورگەن قيىندىعى اسىپ تۇسپەسە، كەم ەمەس. جازۋشى مەن سانتياگونى ءبولىپ قارامايتىنىمىز دا سودان. «مەن دە كلەمەنسو سياقتى سەكسەن بەس جاسقا كەلگەنگە دەيىن تۇعىردان تايماعان ەركەك بولىپ قالسام دەيمىن. بىراق بەرني بارۋح ءتارىزدى بولعىم كەل­مەيدى... بۇل جالعاندا ءبارى دە وتەر-كەتەر، باياعى بەت بىتكەننىڭ سۇلۋى بول­عان فلويد سياقتانىپ، ءبىر كەزدە مەنىڭ دە سۇيەگىم قۋراپ قالار. باس ساۋعالاۋ دەگەن تەك اۋزىنان انا ءسۇتى كەتپەگەندەردىڭ ءىسى عوي. قورعاعان شەبىڭدى ۇستاپ تۇرۋعا بولماعان كەزدە، قايتسەڭ دە ونى جاۋعا قىمباتقا تۇسىرەتىنىڭ سياقتى، بۇل ومىردەن سىيلى بولىپ كەتەتىن كەزەگى كەلگەندە دە كىم جانىن ايايدى دەيسىڭ. ءولۋ – دەگەن قيىن جۇمىس ەمەس». حە­مينگۋەي وسى ويىن ايت­قاندا «شال مەن تەڭىز» جازىلماعان ەدى. كەيىن تۇپ-تۋرا 8 اپتادا جازىپ شىق­قان بۇل پوۆەسىن «عۇمىرىمدا كوڭىلىم تولعان شىعارمام» دەپ ىشتەي مارقايادى. اتاعى دا اسپانداي تۇسەدى: اۋەلى «پۋليتتسەر» سىي­لىعىن، 1954 جىلى «نوبەل» ادەبي سىيلىعىن ەنشىلەدى.

1956-1957 جىلدارى ول ءجيى سىر­­­قات­تانىپ، توسەك تارتىپ قا­لىپ ءجۇردى. اراق دەنساۋلىعىن ويران­داعاندىقتان، جوعارى قان قى­سىمى، باۋىر اۋرۋى، ارتەريا سەكىل­دى اۋرۋلار ونى شىر اينالدى­را بەردى. حەمينگۋەي ءومىر بويى اكەسىنىڭ ءولىمى ءوزىنىڭ باسىنا تۇسە مە دەگەن ۇرەيمەن ءجۇردى. سولاي بول­دى دا. ول اۋرۋدىڭ ءبارىن ىسىرىپ قويىپ، 1961 جىلى 2 شىلدەدە جاق­سى كورەتىن قارۋىمەن ءوزىن اتىپ ءولتىردى.

ءستيلى ەرەك، كوزقاراسى وز­گە­شە جازۋ­شى 62 جىلدىق الا­سا­پىران عۇمىرىندا كۇل­لى الەم وقىرمانى ءۇشىن ولمەس شىعار­ما­لار قالدىرىپ، ءبىر وقتى قۇ­شاعىنا قىسىپ كەتە باردى. ول كەيىپكەرلەرىن تاباندى، با­تىل، جاۋجۇرەك قىلىپ تاربيەلەدى. ادامدار­عا كۇرەسكەرلىكتى، ەڭ باس­تىسى جەڭىل­مەۋدى ۇيرەتتى. ءوزى دە سونداي بولۋعا تىرىس­تى. تاپ ءبىر ءومىردىڭ ادىلەتسىز كۇرەس ەكەنىن بىل­گەندەي.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

شاپپا شوت پەن «قۇيرىقتى» پىشاق

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جاڭاوزەندەگى جىلىجاي

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

توي تويلاۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

تاۋار اينالىمىندا ءوسىم بار

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:12

ۇقساس جاڭالىقتار