تاۋبە, بۇگىن تاۋەلسىز قازاق ەلىمىز. وكىنىشكە قاراي, وتكەن عاسىردا قىزىلدار بيلىگى قازاق ۇلتىنىڭ رۋحىن ءوشىرۋ ماقساتىندا ۇلتسىزداندىرۋ جىلدارىندا قانشاما ۇرپاقتى تەكسىزدىككە جەتەلەدى. الايدا تالاي زۇلماتتان جانىپ-ءسونىپ قۇر سۇلدەرى قالعان قازاق سارقىنى اكەلەرىمىز بەن انالارىمىزدى كۇرەتامىر سالت داستۇرىنەن اجىراتا المادى. شىركىن, قايران قازاقتىڭ نەگىزى, قالپى قانداي ەدى؟!
سول وتباسى قۇندىلىعى, تاربيەنىڭ باستاۋى ەڭ اۋەلى ەنە مەن كەلىننەن باستاۋ الادى. ويتكەنى ەنە مەن كەلىننىڭ تاعدىرى – ءبىر. اۋلەتتەگى ەڭ جۋىق ىستەس جاندار. بۇگىنگى كەلىن ەرتەڭ ەنە, ەرتەڭگى كەلىن, بولاشاق ەنە بولىپ ءومىر جىلجىپ اۋىسقان سايىن, ءوز جولى مەن ساباقتاستىعىن تاۋىپ جالعاسا بەرەتىن ءۇردىس. ەنە مەن كەلىن بولماسا ءومىر جالعاسپايدى. ەل ءوشىپ قۇريدى. بۇل – تابيعي زاڭدىلىق. باسقا وتباسىندا تاربيەلەنىپ كەلگەن جاس قىز-كەلىن جاڭا وتباسىنا ويداعىداي ءسىڭىسىپ كەتۋى وڭاي شارۋا ەمەس. تەك ءار قازاق وتباسىنىڭ تاربيەسىندە قىز جات جۇرتتىق, بارعان جەرىنە «تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭسىن» دەگەن اتالى ءسوز جاسىنان قۇلاعىنا قۇيىلىپ وسكەن قىز, كەلىن بولىپ كەلگەن جاڭا ورتاسىنا «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر», «مارجان تۇسسە ماڭدايىمنان, تارى تۇسسە تاڭدايىمنان» دەپ, بار نيەتىمەن ءوزى بوساعاسىن كەلىن بولىپ اتتاعان ءۇيدىڭ اتا- ەنەسىن, قايناعاسىن, جولداسىن, قاينىسىن, قايىنسىڭلىسىن جانە تۋعان-تۋىس, سول اۋلەتتىڭ اعايىندارىن قۇرمەتتەيدى.
«سىيلاي بىلسەڭ سىيىساسىڭ ءىنى بوپ, كىنالاساڭ اكەڭنىڭ دە ءمىنى كوپ» دەپ اقىن يماشقان بايباتىر ۇلى ايتقانداي, اتاسىن اكەسىندەي, ەنەسىن اناسىنداي جىلى, ىستىق ىقىلاس, ادال كوڭىلمەن, ناق شىن بەرىلىپ, قۇراق ۇشىپ ءيىلىپ تۇرعان كەلىندى كىم جەك كورەدى. قولعا قونعان بالاپان قۇستاي جاس كەلىننىڭ كەلگەن جەرىنە دەگەن نيەتىن تانىعان ەنە دە, ىستىق ىقىلاس انالىق مەيىرىممەن تابالدىرىق اتتاعان كۇننەن باستاپ, ماپەلەپ جاستىعىنا جاناشىرلىقپەن قامقورلىق جاساپ, بىلمەگەنىن بىلگىزىپ, ءار نارسەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ, العا جەتەلەپ وتىرادى. «جاقسى جەرگە تۇسكەن كەلىن – كەلىن, جامان جەرگە تۇسكەن كەلىن – كەلساپ» دەگەن راس. ەنە مەن كەلىن ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنىپ, ۇعىسىپ وتىرسا, سول اۋلەت بەرىك قامال ىسپەتتى. ىشتەگى پىش-پىش وسەك سىرتقا شىقپايدى. سىرتتان سۋىق سىبىس ىشكە كىرمەيدى. ەنە مەن كەلىن وتباسىنداعى, اعايىن اراسىنداعى ۇساق-تۇيەك ماسەلەدەن باستاپ, كەيبىر كەلەلى ىسكە دە كەلىسە پىكىرلەسىپ, شەشىسىپ وتىرسا, ەشكىم بۇرىس دەپ بۇرا تارتا المايدى. سول ءۇيدىڭ اتاسى دا, ازاماتى دا, اعايىن تۋىسى دا ءدان ريزا. جالپى, وسى كۇنى ايتا بەرسە وتباسىنا بايلانىستى قيلى-قيلى حيكايا, قيتۇرقى, وسپادار ءىس-ارەكەتتەر كوپ. اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى, قاۋىپتىڭ الدىن الىپ دابىل قاعىپ وتىرۋىمىز كەرەك.
ۋىس- ۋىس اقشا
ساندىگۇل دەيتىن بويجەتكەن قىز جينالىپ وتىرعان سىرلاستارىنا: – ءبىر جاقسىسى مەنىڭ سۇيگەن جىگىتىمنىڭ اتا-اناسى, ەشبىر تۋىسى جوق. تۇلدىر جالعىز, اسىرەسە بولاشاق ەنەم بولمايتىنىنا وتە قۋانىشتىمىن, – دەپ ماقتانادى. سىرلاستارى سىناي قاراپ, ساندىگۇلدىڭ سۇيگەن جىگىتى بارىن قۇپتاسا دا, ەنەسى جوعىنا قۋانىشىن قۇپتاي المادى. قاپەلىمدە نەندەي ءۋاج ايتارلارىن بىلمەي, ءبىر ءسات بوگەلىپ قالىستى. زەيىندى زەردەگۇل شىدامادى:
– ساندىگۇل, سونشا نەگە ماقتاندىڭ؟ «قۇس تا قاناتىمەن ۇشىپ, قۇيرىعىمەن قونادى». جىگىتتىڭ ءىنى-قارىنداستارى بولسا ءبىرى – قانات, ءبىرى – قۇيرىقتاي جاردەمشىڭ, اقىلشى ەمەس پە؟! اتا – دەگەن ايبارلى ءبىر تىرەگىڭ. وسى سەنىڭ اناڭ جوق پا؟ «ەنە» دەگەن – انا عوي. ەنە مەيىرىمىنە, قامقورلىعىنا نە جەتەدى, – دەدى. ساندىگۇل:
– انام بار بولعاندا قانداي, ۇلكەن ساۋداگەر. ىشتەن, سىرتتان تاۋار الماستىرىپ, القىنىپ الاساپىران شارۋامەن جۇرەدى. تابىسى شاش ەتەكتەن. وتباسىندا بىرىگىپ وتىرىپ اس ىشۋگە, كەڭەسۋگە ۋاقىت جەتپەيدى. ايتەۋىر اكەم ەكەۋمىزگە ۋىس-ۋىس اقشا تاستايدى. ءۇي شارۋاسىنا جۇمىسشى ايەل جالدايمىز. مەن اس ءپىسىرىپ الەك بولىپ, ىدىس-اياق تازالاپ, كىر جۋعا قولۇشىن تيگىزبەيمىن. كەيىندە سۇيگەن جىگىتىم ەكەۋىمىز ۇيلەنىپ, جۇمىسشى ايەل جالداپ, ءوزىمىز ەمىن-ەركىن ءومىر سۇرەمىز, – دەدى. ساندىگۇلدىڭ مىنا كوزقاراسىن ەستىگەندە «قۇس ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەن حالقىمىزدىڭ قاناتتى ءسوزى ويعا ورالدى.
ەر جىگىت ەگىپ الار
ەگىن ەمەس
ەكى جاس ۇيلەنگەن سوڭ, جاڭا تۇسكەن جاس كەلىن ءوزىنىڭ وركوكىرەك, ءوزىمشىل داعدىسىمەن جىگىتكە شارت قويىپ, ونىڭ اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرعىسى كەلمەيتىندىگىن ايتادى. جىگىتىنە:
– بولەك شىعايىق, جەكە تۇرايىق, – دەپ ۇنەمى قىڭقىلداپ, قاباعىن اشپاي قارىسا بەرەدى. كەلىننىڭ كەلەڭسىز ويىن ءتۇسىنىپ, امالى تاۋسىلعان اتا-اناسى جالعىز ۇلعا جيعان-تەرگەنىمەن ەكەۋىن بولەك شىعارادى. بۇل جاعدايدى ۇناتپاعان كورشىلەرى:
– كەلىن-اۋ, سەنىڭ كۇيەۋىڭ ءۇش-ءتورت ۇلدىڭ, بولماسا ەكىنىڭ ءبىرى بولسا, اتا-ەنەڭ قۋانا-قۋانا وتاۋ قىلىپ شىعارار ەدى. ءولىپ-تالىپ كورگەن, جان دەگەندە جالعىز ۇلى. اتا-انانى اڭىراتىپ, ءۇيىن قاڭىراتىپ, قالايشا بولەك شىقتىڭ, – دەپتى.
– شەشەسى كۇيەۋىمە انانى ءسويت, مىنانى ءبۇيت, – دەپ جۇمساي بەرەدى. ماعان دا اقىل ايتقىسى بار. مەن 15 جىل وقىدىم, ءوز اقىلىم وزىمە جەتەدى. جىگىتىمە نە ىستەتەمىن, ونى ءوزىم بىلەمىن. ول – مەنىڭ جىگىتىم, – دەپتى كەلىن شىمىرىكپەستەن.
كورشى: – قاراعىم-اۋ, ول ۇل – سول اتا-انانىڭ ومىرگە اكەلىپ, اق ءسۇتىن ەمىزىپ, ماپەلەپ وسىرگەن جالعىزى, ءومىرىنىڭ ءمانى, تىرشىلىگىنىڭ تىرەۋى ەمەس پە؟ سەن «مەنىڭ جىگىتىم» دەيسىڭ. ەر جىگىت سەن ەگىپ وسىرگەن ەگىن ەمەس, ءتۇبىن ويلا دەگەندە, كەلىن سوزدەن توسىلىپتى. جىگىت تە ءوزىنىڭ جىگەرسىز, ۇستامسىز ۇسقىنىنا, ويسىز ومىرىلعانىنا وكىنىپتى.
پارىز
ءبىر كۇنى ۇيدەن ەرتە شىعىپ كەلە جاتسام, اۋىلىمىزداعى ءبىر كەلىن اشۋلى, القىنىپ الدىمنان شىقتى.
– ەرتە ەلبەڭدەپ قايدا باراسىڭ؟ – دەسەم:
– اتام مەن ەنەم قولىنداعى سۇمەلەگىن ۇيلەندىرەمىز دەپ, مەنىڭ كۇيەۋىمنىڭ اتىنا كرەديت اقشا الىپ وتىر. بىزگە ونىڭ نە قاجەتى بار؟! ول سۇمەلەك ۇيلەنە مە, قويا ما, بىزدەن اۋلاق ءجۇرسىن!.. مەن مۇنداي قورلىققا شىدامايمىن. ولارعا جاقسى بولسا, ۇلىنان اجىراسىپ كەتەيىن, – دەپ جۇلقىنا جونەلدى.
ەنەسى: – مەن وسى كەلىننىڭ قىلىعىنا قىنجىلامىن. بۇلاردان ءبىز نە ايادىق؟! ەندى كەشە ۇلدى ۇيلەندىرۋگە ۇلكەن ۇلدىڭ اتىنا كرەديت الساق, سوعان ج ۇلىنادى. ءبارىبىر سول كرەديتتى شال ەكەۋىمىزدىڭ زەينەتاقىمىزبەن تولەيمىز عوي. مىنە, وسىندايدا قازاقى تاربيەمەن وسكەن, ادامي اسىل قاسيەتى بار جەڭگەلەرى قاينىلارى مەن قايىنسىڭلىلەرىن وزدەرى ۇيلەستىرىپ, ۇيلەنۋىنە اتسالىسىپ, توركىنىنەن كەلگەن ءتاۋىر كيىمىن قىزعا كيگىزىپ, ءوڭدى جاساۋىن دا سولاردىڭ قاجەتىنە الا جۇگىرەر ەدى. قازىرگى مىنا كەلىننىڭ ءىس-ارەكەتى مۇلدەم ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتىنا جات قىلىق. بۇل كەلىن بىلە بىلسە, ۇيلەنگەلى وتىرعان قاينىسى – كۇيەۋىنىڭ ارتىنان ەرگەن جالعىز ءىنىسى. ونى ۇيلەندىرىپ, اياعىنان تىك تۇرعىزىپ جىبەرۋ وسى ۇل مەن كەلىننىڭ پارىزى ەمەس پە؟ – دەدى.
ارتىق ادام
وكشەلەسىم. مەن دالادا دەمالىپ وتىرعان ورىندىقتىڭ ءبىر شەتىنە كەلىپ, كۇرسىنىپ وتىرا كەتتى. اق شاشتى, ءاجىمدى جۇزىنەن رەنىش تابى بايقالىپ قالدى. مەن: – وكشەلەس, ساۋ سالەمەتسىز بە؟ كۇيلى-قۋاتتى ءجۇرىپ جاتىرسىز با؟ – دەدىم. ول: – ءيا, امان ساۋ ءجۇرمىن عوي, بىراق جۇرە بەرۋدىڭ دە ءمانى قالماي بارادى. مەن وسى ومىردەگى ءبىر ارتىق اداممىن, – دەدى.
– نەگە, قازاقستان ادام سانىن جيىرما ميلليونعا جەتكىزە الماي وتىر, – دەدىم.
– ە, حالقىمىزدىڭ ءبىر ادام سانىندا بار شىعارمىن. ۇيدە مۇلدەم ارتىق اداممىن. بالام بىلدەي مەكتەپ ءمۇدىرى, كەلىنىم مۇعالىم. ەكەۋى بىرگە جۇمىس ىستەيدى. ۇيگە كەلگەندە دە ەكەۋارا عانا سويلەسەدى. مەنى مۇندا ادام وتىر-اۋ, توعىز اي كوتەرىپ, ومىرتقاسىن تالدىرعان, اق سۇتىمەن اسىراعانى ازداي, اكەم دۇنيەدەن وزسا دا, ماپەلەپ «قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتپاي», جاسىمنان جانىن سالىپ, ءوسىرىپ, وقىتىپ, توقىتىپ, وسى دارەجەگە جەتكىزگەن انام وتىر عوي دەمەيدى. نە حالدەسىز دەپ كوز قيىعىن دا سالماي, وزدەرى بىرىمەن ءبىرى سويلەسەدى دە وتىرادى. جاڭا عانا ۇلكەن نەمەرەم جايلى ءسوز قوزعالعان سوڭ, مەن كولدەنەڭنەن: – ول نە جاعدايدا ەكەن, دەنى ساۋ, تاماعى توق, ساباعىن جاقسى وقىپ ءجۇر مە ەكەن؟ – دەدىم. ۇلىم قاباعىن شىتىپ, وسى سىزگە ەندى نە كەرەك, وندا نە شارۋاڭ بار, ۇندەمەي وتىرا بەرمەيسىڭ بە؟ – دەپ تىيىپ تاستادى. كەلىنىم قيت ەتسە كۇيەۋىنە, شەشەڭ انە ءسۇيتتى, مىنە ءبۇيتتى دەپ سارناي بەرەتىن داعدىسىن راستاعانداي: – وسىعان نە كەرەك, – دەپ الا كوزىمەن اتتى.
– ە, قاستارىڭدا قارايىپ ءتىرى وتىرعان سوڭ, وزگە ەمەس, ءوز نەمەرەم جايلى ءسوز بولعاندا, انالىق ءداتى قۇرعىر شىداماي سۇراعانىم عوي. ءمان-جايىن ايتا سالساڭدار نەلەرىڭ كەتەدى, – دەپ شىعىپ كەتتىم...
مەن: – رۋحى كۇشتى ادام قارتايمايدى, جۇزىنەن ءار تايمايدى, بولماشى ارا سوزگە بولا نالىماشى, – دەدىم.
ول ءسال اجارلانىپ: – ولاي دەمە, وكشەلەس, رۋحى كۇشتى ادامنىڭ رۋحىن سىرتقى جاۋ جويا المايدى. قايتا ەرەگىسپەن كۇشەيتەدى. ال وتباسىڭداعى جايسىز جاعداي رۋحىڭدى كۇيرەتەدى, جانىڭدى جالمايدى, – دەدى. ول كەيۋانا كەشىكپەي كوز جۇمىپ كەتە باردى.
ۇلت رۋحىن قاستەرلەمەيتىن, وتباسى قۇندىلىعىن قۋاتتاي المايتىن جاندارعا مايقى بي بابامىز ءوزىنىڭ وسيەت ناقىل تەرمەسىندە بىلاي دەگەن ەكەن:
جامان بولسا قىز بالاڭ,
جەتى اتاڭا جەتەر-ءدى.
قاتىنىڭ جامان بولسا ەگەر,
قوناعىڭ سىيلى كەتەر-ءدى.
كەلىنىڭ جامان بولسا شە,
استىنان تاناۋ مىڭگىرلەپ
كۇڭكىلىمەن كۇنىڭ وتەر-ءدى.
ۇل جامان بولسا ۇرىنشاق,
سۇرگەنىڭ ءومىر بەكەر-ءدى...
وكىنىشىن وسىلاي جاريا ەتسە دە, ارتىنان ءۇمىتىن ۇزبەي, ۇرپاعىنا بىرلىك, بەرەكە تىلەپ ايتقانى:
بەر بەسەۋگە بەرەكە,
ارىس اتام اتىنان.
و, ءتاڭىرىم تابىنام!
التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى.
بەسەۋ بىرىكسە بەرمەستى الادى.
و, ءتاڭىرىم تابىنام! – دەپتى.
قورىتا ايتساق, تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ ىرگەسى بەرىك بولۋى ءۇشىن ءاربىر جاننىڭ وي ساناسىن قازاق ۇلتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە ساي ساۋلەلەندىرۋ اسا ماڭىزدى قادام. وعان ەڭ الدىمەن اتا-انا, قوعام, انا مەن بالا ورتالىقتارى, ايەلدەر كەڭەستەرى, قۇزىرلى ورىندار جۇيەلى جۇمىس ىستەسە ءىسى وڭعا باسار, وزا شابار ەلگە ەرتەڭ-اق اينالامىز.
ەگەۋحان مۇقاماديقىزى,
اقىن-ايتىسكەر,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى,
«التىن القالى» انا
