ەكونوميكا • 15 ماۋسىم، 2021

سالىق تۇسىمدەرى – ەكونوميكا بارومەترى

19 رەت كورسەتىلدى

2020 جىلى اقتوبە وبلىستىق بيۋدجەتىنە 123،7 ملرد تەڭگە تۇسسە، وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى ءتۇسىم 47،9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بىلتىردان باستاپ زاڭدى تۇلعالاردان الىناتىن تابىس سالىعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الىنىپ، جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە اۋدارىلا باستاۋى ايماقتارداعى سالىق بازاسىنىڭ ءبىرشاما كەڭەيۋىنە اكەلدى. ايتا كەتۋ كەرەك، تابيعاتتى لاستاۋشىلاردىڭ تولەيتىن ەميسسياسى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ 10%-ىن، اكىمشىلىك ايىپپۇلدار 28،6%-ىن قۇرايدى.

اقتوبە وبلىستىق مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى امانجول جاحانوۆتىڭ حابارلاۋىنشا، دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى وتكەن جىلى سالىقتان جالتارۋشىلارعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ارقىلى بيۋدجەتكە 4،5 ملرد تەڭگە قوسىمشا قارجى تۇسىرگەن. 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا وبلىستىق بيۋدجەت سالىق بازاسىنىڭ كەڭەيۋىنەن 1،2 ملرد تەڭگەگە تولىقتى. ءىرى كاسىپورىنداردىڭ سالىق بازاسىن قايتا تەكسەرۋ ناتيجەسىندە 1340 كومپانيادان بيۋدجەتكە قوسىمشا 100 ملن تەڭگە ءتۇستى. پاندەميا كەزىندەگى شەكتەۋلەرگە، تاۋار قوزعالىسىنىڭ باسەڭدەۋىنە قاراماستان اقتوبەلىك 2160 كاسىپورىن وتكەن جىلدى وڭ وسىممەن اياقتاپ، تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋى ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قوسىمشا 500 ملن تەڭگە تۇسىرگەن.

ال اۋىلدىق وكرۋگتەر بيۋدجەتىن بۇگىندە جەكە ادامداردان تۇسكەن م ۇلىك، جەر، كولىك سالىقتارى عانا قۇرايدى. ويتكەنى كوپتەگەن اۋىلداردىڭ ينفراقۇرىلىمى ءالسىز، تۇرعىندارىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى تومەن، تابىستى شارۋاشىلىق سانى دا از بولىپ تۇر. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلدىڭ بەرەكەلى تۇرمىسى ونداعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى. بۇل جەردە شارۋالار تىرلىگىنىڭ العا باسۋىنا ولاردىڭ مال، ەگىس ونىمدەرىن ساتا الۋى، سۋبسيديا الۋ مۇمكىندىگى، جايىلىم ماسەلەسىنىڭ زاڭدى شەشىلۋى تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەلدى مەكەندەردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارى كوبەيگەن جاعدايدا عانا كەز كەلگەن اۋىل وركەندەي الادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ ماسەلەسى دە ينفراقۇرىلىمدار تارتۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىرعانى راس. وسى جاعىنان بيىل 800 اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىن سايلاۋ ەلدى مەكەندەردىڭ شارۋاشىلىق بەلسەندىلىگىنە جول اشادى دەگەن ءۇمىت بار. ويتكەنى اۋىلداردىڭ كوركەيۋى وزدەرى تاڭداعان اكىمدەردىڭ ىسكەرلىگىنە، ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنە تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن ەل جاقسى تۇسىنەدى.

اقتوبە وبلىسىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەت بازاسىن تولتىرۋدا ءبىراز كەمشىلىكتەر بار. بىرىنشىدەن، ءالى كۇنگە دەيىن وڭىردەگى بىرقاتار جۇمىس بەرۋشىلەر ەڭبەكاقىنى «كونۆەرتتەگى جالاقى» تاسىلىمەن تولەپ وتىر. بۇل – ەڭ الدىمەن كاسىپورىنداردىڭ سالىقتان جالتارۋى، تاۋار اينالىمىنىڭ دەڭگەيىن جاسىرۋ ارەكەتىنىڭ كورىنىسى. وتكەن جىلى وبلىستاعى 904 مەكەمە 3600 قىزمەتكەرىنە ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىندە ەڭبەكاقى تولەگەن. وڭىردەگى ءىرى سالىق تولەۋشىلەر – مۇناي-گاز سەكتورى مەن تاۋ-كەن ءوندىرىسى بولسا، ودان كەيىنگى ورىندا اراق-شاراپ زاۋىتتارى تۇر. سوعان قاراماستان تاۋ-كەن، مۇناي-گاز سەكتورىندا جۇمىس ىستەيتىن اقتوبەلىكتەردىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى ەلىمىزدىڭ باتىس وبلىستارىنداعى ارىپتەستەرىمەن سالىستىرعاندا ەڭ تومەنگى ورىندا. وبلىستىڭ باس سالىقشىسى امانجول جاحانوۆتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، مۇناي-گاز، تاۋ-كەن سالاسىنداعى اقتوبەلىكتەردىڭ ورتاشا جالاقىسى 321 مىڭ تەڭگەگە تەڭ. سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا، اتىراۋداعى وسى سالانىڭ ەڭبەككەرلەرى – 970 مىڭ، باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 1 ملن 61 مىڭ، ماڭعىستاۋدا 735 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى.

ەكىنشىدەن، اقتوبە وبلىسىندا جۇمىس ىستەيتىن 19 شيكىزات ءوندىرۋشى كاسىپورىننىڭ سالىق تولەمدەرى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسپەي كەلەدى. ويتكەنى بۇل مەكەمەلەردىڭ كوپشىلىگى اقتوبەدە تىركەلمەگەندىكتەن، جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە سالىق تولەمەيدى. وسى نىساندار اقتوبە وبلىسىندا قايتا تىركەۋدەن وتسە، وبلىستىق بيۋدجەت 500 ملن تەڭگەگە تولىعار ەدى.

 ۇشىنشىدەن، ورىندالماعان جۇمىستار بويىنشا سالىناتىن ايىپپۇلدار كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك. بۇل دەر كەزىندە جۇمىستى ورىنداماعان زاڭدى تۇلعالاردىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن دە قاجەت. قۇرىلىستارى بىرنەشە جىلعا سوزىلعان نىساندارعا جاۋاپتى زاڭدى تۇلعالاردى وبلىستىق ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ باسقارماسى انىقتاپ، جاۋاپكەرشىلىككە تارتا باستادى. ماسەلەن، وتكەن جىلى قۇرىلىسى ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەن 525 نىسانعا جاۋاپتى زاڭدى تۇلعالارعا 260 ملن تەڭگە سوماسىندا ايىپپۇل سالىندى. ال بيىل جىل باسىنان بەرى قابىلداۋ اكتىسىنسىز پايدالانۋعا بەرىلگەن 45 نىسان انىقتالىپ، ونىڭ يەلەرىنە 27 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىندى.

قاي كەزدە دە بيۋدجەتتىك تۇسىمدەردىڭ ورىندالۋىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتور – سالىق تولەۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بولسا، پاندەميا كەسىرىنەن وڭىردەگى كاسىپكەرلىك نىساندارى وڭالا الماي كەلەدى. مەيرامحانا مەن ءدامحانالار، بالالار ويىن زالدارى، باسقا دا شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋى وسى سالاداعى كاسىپكەرلەردىڭ كاسىبىن تۇرالاتتى. تويعا تاپسىرىس بولماعاندىقتان كيىم، مەيرامحانا جابدىقتارىن تىگەتىن شاعىن اتەلەلەر، بەينە-فوتو ستۋديالار تاپسىرىسسىز قالدى. اقتوبە وبلىسى باس سالىقشىسىنىڭ ەسەبىنە قاراعاندا، 2021 جىلى وڭىردەگى 13 مىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ كۇيرەۋىنەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 9 ملرد تەڭگە سالىق تۇسپەيدى. وعان قوسا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك قىزمەتىن تەكسەرۋگە ءۇش جىلعا موراتوري جاريالانۋى كاسىپكەرلەرگە ءبىر جاعىنان كومەك بولسا، ەكىنشى جاعىنان سالىقتان جالتاراتىندار ءۇشىن ايلالى ءادىس.

2020 جىلى وڭىردە تىركەلگەن 1257 كاسىپورىن نولدىك دەڭگەيمەن دەكلاراتسيا تاپسىردى. ال بيىلعى جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە توقساندىق دەكلاراتسيانى 463 نىسان كاسىپكەرلەرى دە وسىنداي دەڭگەيمەن تاپسىردى. وسى جاعداي بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىندا 500-گە جۋىق جەكە كاسىپكەرلىك نىسانىنىڭ تابىسسىز قالعانىن اڭعارتادى. الايدا نولدىك دەڭگەيمەن سالىق دەكلاراتسياسىن تاپسىرسا دا، كەيبىر كاسىپكەرلىك نىساندارى ەلەكتروندى تاۋار اينالىمدارىن جۇرگىزىپ كەلگەن. كاسىپكەرلەردىڭ اقشا اينالىمىن باقىلاۋ ارقىلى سالىق قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتكە ءبىر تيىن دا سالىق تولەمەي-اق ەلەكتروندى تولەمدەرمەن جۇمىس جۇرگىزەتىن 600 زاڭدى تۇلعانىڭ ەسەپ-شوتىن بۇعاتتادى. سونىمەن قاتار سالىق دەپارتامەنتى ماماندارى وڭىردەگى 49 كاسىپكەرلىك نىسان باسشىسى – ناركولوگيالىق جانە جۇيكە اۋرۋلارى مەكەمەلەرىندە ەسەپتە تۇرعان ناۋقاستار ەكەنىن انىقتادى. قازىر وسى ءىس بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، ءوز ارەكەتتەرىنە جاۋاپ بەرە المايتىن ناۋقاس جانداردىڭ اتىنا كاسىپكەرلىك نىساندارىن راسىمدەگەندەردى انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسقاندار دا سالىقتان جالتارۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن تابادى. سونىڭ ءبىر دالەلى، 2019 جىلى اقتوبە وبلىسىندا 200 ملرد تەڭگە سوماسىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسقان 210 زاڭدى تۇلعا كىرىسىنەن سالىق تولەمەگەن. كىرىستى از كورسەتۋ ارقىلى تابىستى جاسىراتىندار قالاي ارەكەت ەتەدى؟ ماسەلەن، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسىپ، جىلدىق كىرىسى 873 ملن تەڭگەگە جەتكەن زاڭدى تۇلعا ءبىر جىلدا 17 ملن تەڭگە عانا سالىق تولەگەن. بۇل جەردەگى 26 قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى 55 مىڭ تەڭگەدەن، مەكەمەنىڭ سالىقتىق جۇكتەلىمى 2 پايىزدان اسپايدى. تاعى ءبىر مىسال، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسقان ەكىنشى ءبىر زاڭدى تۇلعانىڭ جىلدىق تاۋار اينالىمى 6 ملرد تەڭگە بولسا دا بيۋدجەتكە تولەگەن سالىعىنىڭ مولشەرى – نەبارى 200 ملن تەڭگە. وسى كاسىپورىن باسشىسى 75 قىزمەتكەرىنە 59 مىڭ تەڭگەدەن جالاقى تولەيدى. ءۇشىنشى مىسال: جىلدىق كىرىسى 759 ملن تەڭگەگە جەتكەن زاڭدى تۇلعا بيۋدجەتكە 157 ملن تەڭگە سالىق اۋدارىپ، قىزمەتكەرلەرىنە ورتاشا ەسەپپەن 102 مىڭ 700 تەڭگەدەن جالاقى تولەپ وتىر. سوڭعى مىسالداعى كاسىپورىننىڭ سالىقتىق جۇكتەلىمى 20 پايىزدى قۇراعان. وسىدان كورىنىپ تۇرعانداي، جىلدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسىپ، قۇرىلىس نىساندارىن سالاتىن زاڭدى تۇلعالار ءارتۇرلى سالىق جۇكتەلىمىن كورسەتىپ كەلەدى. وسىنداي زاڭسىز ارەكەتتەرمەن سالىقتان جالتارعانداردىڭ كەسىرىنەن بيۋدجەت ەداۋىر سالىق تولەمىنەن ايىرىلدى. ايتا كەتۋ كەرەك، 2019 جىلى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسقان وڭىردەگى 122 كومپانيانىڭ 1202 قىزمەتكەرى ەڭ تومەنگى جالاقى الىپ كەلگەن. بيىل مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ تولەگەن سالىق كوەففيتسيەنتى 4 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك دەگەن تالاپ جوسىقسىز مەردىگەرلەردىڭ جولىن كەسەدى دەگەن ءۇمىت بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، سالىقتى 4 پايىزدان از تولەگەن كاسىپورىندار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسا المايدى. سالىق قىزمەتكەرلەرى جالعان ەسەپ-شوتتار جاساۋ ارقىلى تولەم جۇرگىزگەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسقان 42 زاڭدى تۇلعانى انىقتاپ، بيۋدجەتكە 5،5 ملرد تەڭگە قوسىمشا تولەم ءتۇسىردى. بۇل جەردە مۇناي-گاز، تاۋ-كەن وندىرىسىندە جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالار وزدەرىمەن ەنشىلەس كومپانيالار قۇرۋ ارقىلى سالىقتان جالتارىپ، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا تەك وزدەرى عانا قاتىساتىنداي ءادىس ويلاپ تابۋىندا بولىپ وتىر. بۇل جەردە دە تاۋار ساتىپ الۋ مەن قىزمەتكە تولەمدەر جالعان ەسەپ-شوتتار ارقىلى جۇرگىزىلىپ، قارجىنى اينالىمنان سىرتقا شىعارىپ وتىرعاندار ءجيى كەزدەسەدى. مۇنىڭ ءبارى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا جول اشاتىنى ءسوزسىز.

پاندەميادان تۋىنداعان قيىنشىلىقتار، بيۋدجەت تۇسىمدەرىنىڭ ازايۋى ءوڭىر ەكونوميكاسىنداعى قالتارىستا قالعان قوسىمشا رەزەرۆتەردى انىقتاۋدى كۇن تارتىبىنە اكەلدى. انىعى – پاندەميانىڭ كەسىرىنەن پايدا بولعان قيىندىقتاردى جىل سوڭىنا دەيىن جەڭۋ ءۇشىن بيۋدجەت اشىقتىعى مەن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كوبەيۋى ماڭىزدى بولىپ تۇر.

 

 اقتوبە وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قورجىن تولا – قولا

TOKYO2020 • كەشە

الىمجەتتىك ازايعانىمەن...

قازاقستان • كەشە

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار