ءبىلىم • 15 ماۋسىم، 2021

مەكتەپتەردى اشاتىن كەز كەلدى

118 رەت كورسەتىلدى

مانيلا/بانگكوك. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ جالعاسىپ جاتقانىنا ەكىنشى جىل بولعاندىقتان، مەكتەپتەردى قاۋىپسىز تۇردە قايتا اشۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەگە اينالىپ وتىر. مەكتەپكە بارۋ بالالاردىڭ ءبىلىمى مەن ومىرلىك ۇستانىمىن قالىپتاستىرۋدا وتە وزەكتى. وقۋ ورىندارىن ۇزاق مەرزىمگە جابۋ بالالار ءۇشىن دە، قوعام ءۇشىن دە قيىنعا سوعىپ، ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋى قىمباتقا تۇسەدى.

 

پاندەميا باستالعاننان بەرگى دەرەكتەر Covid-19 بالالار ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ توندىرمەيتىنىن، مەكتەپتەر دەرتتىڭ تارالۋىنا قولايلى ورتا ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. وسى ورايدا بالالار، مۇعالىمدەر جانە ولاردىڭ وتباسىلارىنا تونگەن قاۋىپتى ازايتۋ جونىندە كوپ مالىمەت جينادىق. وسىنى قولدانا وتىرىپ، بالالاردىڭ بولاشاعىن قورعاۋ ءۇشىن قاۋىپسىز تۇردە مەكتەپتەردى قايتا اشۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك.

مەكتەپتىڭ ۇزاق ۋاقىتقا جابىلۋى بالالاردىڭ داعدىلاردى يگەرۋ مەن بولاشاقتاعى مۇمكىندىكتەرگە عانا ەمەس، ولاردىڭ فيزيكالىق جانە پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا دا اسەر ەتەدى. ينتەرنەت ارقىلى ءبىلىم بەرۋ كەيبىر بالانىڭ وقۋىن ءۇزىپ الماۋىنا مۇمكىندىك جاساعانىمەن، ول سىنىپتا وتىرىپ وقۋدى الماستىرا المايدى. سونىمەن قاتار ونلاين وقىتۋ بارشاعا بىردەي قولجەتىمدى ەمەس. ويتكەنى وسال توپتاعى بالالار، سونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلىلەر، يمميگراتسيادان زارداپ شەككەندەر، ازشىلىق توپتاعىلار ءۇشىن تسيفرلى ءبىلىمنىڭ كەمشىلىكتەرى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.

پاندەميا باستالعالى مەكتەپ جاسىنداعى بالالار اراسىندا مازاسىزدىق، دەپرەسسيا جانە ءوزىن ءوزى زاقىمداۋدىڭ كۇشەيگەنى انىقتالدى. سىنىپقا بارماعان بالالاردا جالعىزدىق سەزىمى كۇشەيىپ، ءبىر نارسەگە دەن قويۋى قيىنداپ، وقۋدان شارشاۋ دەڭگەيى جوعارىلاعانى بايقالادى. بۇل پروبلەمالار مەكتەپتەر جابىق بولعان سايىن ۇلعايا تۇسەدى.

مەكتەپتەردىڭ جابىلۋى سونىمەن قاتار فيزيكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋىنە، دۇرىس تاماقتانباۋعا، ۇيقىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلدى. كەي بالاعا ۇيدە كوپ ۋاقىت وتكىزۋ وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا دۋشار بولۋى ىقتيمالدىلىعىن جوعارىلاتادى. سول سەكىلدى ەكرانعا تەلمىرۋ دە ينتەرنەتتىڭ زيانىن كۇشەيتەدى. مەكتەپتەر جابىلعاندىقتان، زورلىق-زومبىلىق پەن پسيحيكالىق دەنساۋلىق ماسەلەلەرىن انىقتاۋ مەن حابارلاۋدىڭ ماڭىزدى ورنى دا جابىلدى.

ازياداعى دامۋشى ەلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىندا پاندەميا كەزىندە مەكتەپتەر 200 كۇننەن استام ۋاقىت ەسىكتەرىنە ق ۇلىپ سالدى. سوندىقتان وڭىردەگى مەملەكەتتەر مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى جانە باستاۋىش مەكتەپتەگى بالالاردىڭ وقۋ جانە ماتەماتيكالىق داعدىلارىنىڭ ادەتتەگى دەڭگەيدەن تومەندەۋىنە، سونداي-اق وسال توپتاعى بالالار مەن ولاردىڭ قۇرداستارى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ الشاقتاۋىنا دايىندالۋى كەرەك.

ازيا دامۋ بانكى مەكتەپتەردىڭ ۇزاق ۋاقىتقا جابىلۋىنا بايلانىستى كەلگەن شىعىن سالدارىنان زارداپ شەككەن وقۋشىلاردىڭ بولاشاقتاعى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ءومىر بويعى تابىسى ايتارلىقتاي تومەندەيتىنىن ەسكەرتەدى. وسى شىعىنداردىڭ جالپى قۇنى 1،25 تريلليون دوللارعا باعالانىپ وتىر. بۇل ايماقتىڭ 2020 جىلعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 5،4 پايىزىنا تەڭ. پاندەمياعا دەيىن دە 2030 تۇراقتى دامۋ ماقساتىنا كىرگەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مىندەتتى ورىنداۋ قيىن بولاتىن. ەندى يۋنيسەف پەن يۋنەسكو-نىڭ ەسەپتەۋىنشە، وسى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن وڭىردەگى ەلدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بولەتىن بيۋدجەتى ەڭ كەمى 7 پايىزعا ءوسۋى كەرەك.

مەكتەپتەردىڭ جابىلۋىنان كەلەتىن شىعىنداردىڭ انىق ەكەنىنە قاراماستان، كوپتەگەن ەل ءالى دە وقۋدى جالعاستىرۋدان قورقىپ، ءبىلىم وردالارىن قايتا اشۋدان باس تارتىپ وتىر. بىراق ءدال قازىر Covid-19 جانە بالالار تۋرالى بىلەتىنىمىزدى قايتا قاراپ، مەكتەپتەردى قاۋىپسىز تۇردە اشۋعا جۇمىلدىرۋعا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك.

دۇنيە جۇزىندە بالالار اراسىندا كوروناۆيرۋس جۇقتىرۋ دەڭگەيى وتە تومەن. باستاۋىش مەكتەپ جاسىنداعى جانە ودان كىشى جاستاعى بالالار اۋرۋدى جۇقتىرۋ قاۋپى تومەن توپتاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ولار Covid-19 جۇقتىرعاندا دا ەرەسەكتەرگە قاراعاندا، دەرتتى جەڭىل وتكىزەدى (سوندىقتان ولاردىڭ اۋرۋحاناعا جاتقىزىلعان نەمەسە ءولىمى تۋرالى دەرەكتەر بولماشى عانا). ال كورەيادا بالالارعا جاسالعان زەرتتەۋ Covid-19 جۇقتىرعان بالالاردان ۆيرۋستىڭ تارالۋ ىقتيمالدىلىعى از ەكەنىن كورسەتتى.

قىسقاشا ايتقاندا، باستاۋىش مەكتەپتەر، مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر جانە بالالاردى ەرتە دامىتۋ ورتالىقتارى قاۋىپسىزدىك شارالارىن دۇرىس ساقتاسا، ناۋقاستىڭ تارالۋى ەكىتالاي. سونداي-اق ۆيرۋستىڭ تاراۋ دەڭگەيى قورشاعان ورتاعا سايكەس كەلەتىنى انىقتالدى.

وسى ورايدا ەرەكشە ەسكەرەتىن جاعدايدىڭ ءبىرى – ورتا مەكتەپ (جوعارى سىنىپتار). مۇندا باستاۋىش سىنىپتارعا قاراعاندا، ەپيدەميانىڭ تارالۋ اۋقىمى كەڭ. جاسوسپىرىمدەر ۆيرۋستى ەرەسەكتەر سەكىلدى تاراتاتىندىقتان، ورتا مەكتەپتەردىڭ ءىشىنارا جابىلۋىن قالدىرۋ قاجەت. بىراق بۇعان سوڭعى شارا رەتىندە، ەل ىشىندە ۆيرۋستىڭ تارالۋى كۇشەيگەندە عانا جۇگىنگەن ءجون. مەكتەپتەر ۋاقىتشا جابىلعاندا، باسقا قوعامدىق دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن الەۋمەتتىك شارالارمەن بىرگە جاسالۋى كەرەك.

جالپى العاندا، مەكتەپتەردىڭ، اسىرەسە مەكتەپكە دەيىنگى جانە باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ قايتا اشىلۋ قاجەتتىگىن بۇكىل دەرەك كورسەتىپ تۇر. بۇل بالالاردى ەرتە دامىتۋ ورتالىقتارىنا دا قاتىستى. قاۋىپ نولدىك دەڭگەيدە دەگەن ۇعىم جوق. بىراق ءتيىمدى باسقارۋ ستراتەگياسى ارقىلى قاۋىپتى ازايتۋعا بولادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ پاندەميا كەزىندە جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپتەر تۋرالى نۇسقاۋىندا كوروناۆيرۋستىڭ جۇعۋى مەن تارالۋىن ازايتۋعا ارنالعان بىرنەشە شارا بار. ولارعا جەكە گيگيەنا ەرەجەلەرى، ماسكانى دۇرىس قولدانۋ، الەۋمەتتىك اراقاشىقتىق، جەتكىلىكتى جەلدەتۋ، ۇستەل ءۇستىن ۇنەمى تازارتۋ جانە زارارسىزداندىرۋ كىرەدى. سىنىپتا دا، مەكتەپتەن تىس جۇمىستاردا دا وسىعان ساي ارەكەت ەتۋ ءۇشىن اتا-انالارمەن جانە بالالارمەن ناقتى جانە دايەكتى بايلانىس جاساۋ دا اسا ماڭىزدى.

ساياساتكەرلەر سونىمەن قاتار قوعامدا ۆيرۋستىڭ تارالۋ دەڭگەيى، ينفەكتسيالاردىڭ كوبەيۋىنە جول بەرمەۋ سەكىلدى فاكتورلارعا قوسا، جەرگىلىكتى جاعدايدى ەسكەرىپ، مەكتەپتە وقىتۋدى قالپىنا كەلتىرۋدى قاراستىرعانى ءجون. كەيبىر جەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرى قاجەتتى قاۋىپسىزدىك شارالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجاتقا مۇقتاج.

اتالعان شارالاردىڭ بارىنە قىراعىلىقپەن قاراپ، قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ وتە ماڭىزدى. بۇل تەك مەكتەپتەر ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستە، ونىڭ ىشىندە ۆيرۋستار مەن مۋتاتسيالاردىڭ ءورشىپ، تارالۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان كەڭ اۋقىمدى كۇش-جىگەرىمىز ءۇشىن دە وزەكتى.

جاقسى جاڭالىق، مەكتەپتەردىڭ قايتا اشىلۋى ۆاكتسينانىڭ بولۋىنا بايلانىستى ەمەس. ءبىز ءدال قازىر تۇراقتى «جاڭا قالىپقا» ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بالالاردىڭ مەكتەپكە بارۋ قاۋپى سالىستىرمالى تۇردە تومەن بولسا، ولاردى ءوز سىنىپتارىنا كىرگىزبەۋدىڭ سالدارى اۋىر ءارى اۋقىمدى. مەكتەپ ەسىگىن قايتا اشاتىن كەز كەلدى.

 

تاكەشي كاساي،

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باتىس تىنىق مۇحيتى بويىنشا ايماقتىق ديرەكتورى،

كارين حۋلشوف،

يۋنيسەف-ءتىڭ شىعىس ازيا جانە تىنىق مۇحيتى بويىنشا ايماقتىق ديرەكتورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلشىنىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگى

تاريح • بۇگىن، 23:09

الىمجەتتىك ازايعانىمەن...

قازاقستان • بۇگىن، 22:40

ءبىر قۋانتىپ، ءبىر مۇڭايتقان سالا

ەكونوميكا • بۇگىن، 21:52

اقتوبەدە قوقىس پوليگونى ورتەندى

ايماقتار • بۇگىن، 19:58

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

ۇقساس جاڭالىقتار