قوعام • 15 ماۋسىم، 2021

ءدىننىڭ دىڭگەگى داستۇرمەن بەرىك

62 رەت كورسەتىلدى

«اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس...» دەيدى الىپ اباي. سولاي ەكەنىن بىلە تۇرا جاراتۋشىعا دەگەن قۇلشىلىقتى، جات ادەتتەردەن جەرىنىپ، جاقسىلىققا قاراي ۇمتىلۋدى، اعايىن-تۋىسپەن ارا سۋىتپاي، كورشى-قولاڭمەن تاتۋ بولۋدى جاھاندانۋ داۋىرىندە اعا بۋىن دا، جاس تولقىن دا ۇمىتىپ بارا جاتقان سەكىلدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىز؟ قايدان ىزدەنەمىز، كىمنەن ۇيرەنەمىز؟ ساۋال – كوپ، جاۋاپ – جالعىز. كوڭىلدەگى كوپ كۇدىكتى «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابى سەيىلتەدى.

قازاقتىڭ جان الەمىنە، رۋحاني باي­لىعىنا ولشەۋسىز ۇلەس بولىپ قوسىل­عان بۇل قوماقتى ەڭبەك باس ءمۇفتي ناۋ­رىزباي قاجى تاعان ۇلىنىڭ جەتەك­شى­لىگى­مەن جارىققا شىقتى. كۇنى كەشە ەلور­داداعى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىندا وسى كىتاپ كوپشىلىككە تانىستىرىلىپ، كورنەكتى تۇلعالار وعان قاتىستى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. 

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قابىلداۋىندا بول­عانىمدا ەلىمىزدە يسحان ءىلىمىن كە­ڭىنەن ناسيحاتتاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى باستاما كوتەرىپ ەدىم. پرەزيدەنتىمىز بۇل باستامانى قولدايتىنىن جەتكىزىپ، يگى تىلەگىن بىلدىرگەن بولاتىن. ءبىز حال­قىمىزدىڭ جۇرەگىنە جاقىن رۋحاني ءىلىمدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابىن شى­عارۋدى قولعا العان ەدىك. مىنە، ەرەك­شە ىنتا-ىقىلاسپەن جازىلعان قو­لى­ڭىزداعى بۇل ەڭبەك ءسىزدىڭ دە رۋحاني ءومىرىڭىز ءۇشىن پايدالى بولادى دەگەن ۇمىتتەمىن. شاريعات ىلىمدەرىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن سەنىم، فيقھ، تاريح سىن­دى سالالار حالقىمىزدىڭ ءدىني سارا جولىن ناق كورسەتە ءبىلدى. ەندىگى جەر­دە بىزگە قاجەتتىسى – رۋحاني جان دۇ­نيەمىزدىڭ وزەگىنە اينالعان تاربيە ءىلىمى. مۇنى ءبىز يحسان ءىلىمى دەيمىز. يحسان ءسوزى «جاقسىلىق جاساۋ» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ال شاريعاتتاعى ماعىناسى كەز كەلگەن ىزگى امالدى ەڭ كەمەل تۇردە ورىنداۋ دەگەن ۇعىمعا سايادى، – دەدى قمدب توراعاسى.

چ

باس ءمۇفتي جاڭا كىتاپتىڭ جاڭاشىل­دىعىنا توقتالىپ، وسى كىتاپتى شىعارۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا العىس ايتتى. يسلام – كوركەم مىنەز بەن ادەپتىلىككە نەگىزدەلگەن ءدىن ەكەنىن جەت­كىزىپ، ادەپتىلىك ادامدى كورىكتى ەتە­تىنىن العا تارتتى. يحسان ءىلىمى كوركەم مى­نەز بەن ادامعا ءتان كۇللى ادەپتىلىكتى قالىپتاستىراتىنىنا باسا ءمان بەردى.

– بۇل ەڭبەكتە «جاراتۋشى اللاعا يحسان»، «تۇلعالىق يحسان»، «يحسان جانە قوعام» سىندى تاراۋلار قامتىلىپ، يسلام عۇلامالارىنىڭ يحسان ءىلىمى جايلى وي-تولعامدارى بەرىلدى. كىتاپتان ءاربىر ادامعا اسا قاجەت ىقىلاس، نيەت، ىجداعات، تۇراقتىلىق، تياناقتىلىق، اللاعا، قۇرانعا، پايعامبارعا دەگەن­ ماحاببات، ناپسىمەن كۇرەسۋ جولدارى، جۇرەك دەرتىنەن ارىلۋ، رۋح تازا­لى­عى، ءتىل تازالىعى سىندى كوركەم مى­نەزدى قالىپتاستىراتىن سيپاتتاردى تۇلا بويىمىزعا ءسىڭىرۋ قاجەتتىگىن تۇسىنەمىز. سونىمەن قاتار اتا-انا، بالا-شاعا، كورشى-قولاڭ، اعايىن-تۋىس، اينالاداعى ادامداردىڭ اقىسى تۋرالى­ قۇندى ناسيحاتتار جازىلىپ، جامان ادەت­تەردەن ارىلۋدىڭ جولدارى كور­سەتىلدى. يحسان ءىلىمى اۋەلى پەندەنىڭ اللاعا دەگەن بويسۇنۋىنان باستالادى. ادام بالاسىنىڭ اللاعا دەگەن يحسانى: الدىمەن يمان كەلتىرۋ، بۇيىرعان امالدارىن ورىنداۋ، بارلىق تىيىم سالعان نارسەلەردەن اۋلاق بولۋ، ىزگى امالداردى ارتتىرۋ، – دەدى باس ءمۇفتي.

ونىڭ ايتۋىنشا، يحسان – باقىتىن يماننان ىزدەگەن جۇرتىمىزدىڭ جۇرەگىنە جاقىن ءىلىم. حالىق ۇعىمىنداعى: «جاق­سىلىققا جاقسىلىق – ءار ادامنىڭ ءىسى، جاماندىققا جاقسىلىق – ەر ادامنىڭ ءىسى»، «كەڭ بولساڭ – كەم بولمايسىڭ»، «كەشىرىم جاساۋ – كەڭدىك، كەشىرە الماۋ – كەمدىك»، «جاقسىلىق جۇرگەن جەردە تاپشىلىق بولمايدى»، «جاقسىلىق ەككەن العىس ورادى» سىندى ناقىلدار ۇرپاقتان-ۇرپاققا تاربيە رەتىندە ايتىلىپ، ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا اينالدى.

– ءدىني باسقارمانىڭ يحسان تاقىرى­بىن­دا ارنايى كىتاپ شىعارىپ، ەل اعالا­رىن جيىپ اۋقىمدى ءىس-شارا وت­كى­­زىپ وتىرۋى – ۇلكەن بەتبۇرىستىڭ باسى دەپ ويلايمىن. وزدەرىڭىزگە ءما­لىم، تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىن­تىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي­ سام­مي­تىندە تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋ­حاني ورتالىعى بولىپ بەكىتىلدى. ءبىز تۇركىستاندى رۋحاني ورتالىق دەي­مىز. نەگە؟  سەبەبى ازىرەت سۇلتان قوجا احمەت ياساۋي بابامىز كۇللى تۇر­كى الەمىنىڭ رۋحاني ۇستىنى رەتىندە با­عالانادى. ال رۋحانيات دەگەنىمىز وسى – يحسان. يحساننىڭ الىپ بەسىگى – تۇر­كىس­تان توپىراعى. ءجۇسىپ حاس ءحاجيبتىڭ كى­سىلىك كىتابى – «قۇتتى بىلىك» وسى يحسان كىتابى. بەرىگە تامىر تارتساق، ابايدىڭ «قاراسوزىن» دە يحسان تۋرالى كىتاپ دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن تۇ­سىن تۇگەندەۋ، الەمنىڭ تۇپكى مانىنە ىقىلاسپەن، ىجداعاتپەن تەرەڭدەپ بويلاۋ – يحسان ءىلىمى، – دەدى حا­لىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرە­زيدەنتى، ءىس-شارا مودەراتورى دارحان قىدىرالى.

جيىنعا قاتىسۋشىلار قۇندى ەڭبەك­تىڭ جارىق كورۋىمەن قۇتتىقتاپ، ءدىني باس­قارمانىڭ يگى باستامالارىنا جىلى لە­بىز ءبىلدىردى. جاڭا كىتاپتىڭ ءمانى مەن ما­ڭىزىنا، بۇگىنگى قوعامعا بەرەرىنە توقتالدى.

– تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قارسا­ڭىن­دا باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تا­عان ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابى جارىق كورىپ وتىر. باس ءمۇفتي وسى تۇساۋكەسەر الدىندا رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارى بەتتەرىندە «يحسان الەمى ادام­زاتتى ىزگىلىككە تاربيەلەيدى» اتتى ما­قالاسىن جاريالاپ، قالىڭ بۇقاراعا كە­ڭىنەن تۇسىنىك بەردى. بۇل ماقالا ەلى­مىز­دەگى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ەندىگى رەتتە، بۇگىن جۇرت­شى­لىققا تانىستىرىلىپ وتىرعان بۇل باعا جەتپەس كىتاپ باسقارمانىڭ ءدىني سالاداعى عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىنداعى قىز­مەتىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سانايمىز. يحسان ءىلىمى دەگەندە ءبىز ادامدى رۋحاني جەتىلدىرىپ، كەمەل ادام دەڭ­گەيىنە كوتەرەتىن جانە اتا-بابالارى­مىز­دان عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاق­قا ميراس بولىپ كەلە جاتقان رۋحاني ءىلىم­دى تۇسىنەمىز، – دەدى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى سەرىك ەگىزباەۆ.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ۇستازى، عۇلاما عالىم قوجا احمەت ياساۋيدەن باس­تاپ، اباي قۇنانباي ۇلى، شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى، ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى سىندى ۇلى وي­شىل­دارى­مىزدىڭ داۋىرىنە دەيىن يحسان ءىلىمى كەڭىنەن دارىپتەلگەن. حاكىم اباي ءحىح عاسىردىڭ وزىندە-اق يحسان بولۋ وتە ىلكىمدى، وزىنە سەنىمدى، ىزگىلىك پەن­ جاقسىلىققا، رۋحاني كەمەلدىككە ۇم­تىلاتىن ادامدارعا عانا ءتان سيپات ەكە­نىن جەتكىزگەن ەدى. س.ەگىزباەۆ بۇل قو­ماقتى ەڭبەك جاستارعا ءدىني باعىتتا دۇ­رىس اقپارات بەرۋگە، ەلىمىزدىڭ ءدىن تۇتاس­تىعىن قالىپتاستىرۋعا، سونداي-اق دەس­ترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ يدەو­لوگياسىنا قارسى ءىس-قيمىل جاساۋعا سەپتىگىن تيگىزەرىنە سەنىمدىلىك ءبىلدىردى.

– بۇگىن تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىمەن ۇندەس، رۋحتاس ەكەنىن كوردىم. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن ءدىن مەن سالت-ءداستۇر ساباق­تاس­تىعى تۋرالى كوكەيگە قوناتىن كىتاپ­تار كوپتەپ شىعىپ جاتىر. بۇل – وتە قۇپ­تارلىق، قۋانارلىق جاعداي. ءدىني باس­قارمانىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى – مۇسىل­مان تاربيەسىن بەرۋ. وسى رەتتە ايتاتىنىم، ءدىني باسقارما ءوز مىندەتىن وي­داعىداي اتقارىپ كەلەدى. ونىڭ جار­قىن مىسالىنىڭ ءبىرى – قولىمىزعا تيگەن «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابى. بۇل كىتاپ ادام بالاسىن تاربيەلەۋگە، حاكىم اباي ايتقان «تولىق ادام» كون­تسەپ­تسيا­سىنا نەگىزدەلگەن، – دەدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.

جيىن بارىسىندا باس ءمۇفتي ناۋ­­­رىز­باي قاجى تاعان ۇلى تاعى ءبىر جاق­سى جا­ڭالىعىمەن ءبولىستى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى عۇلا­ما­لار كەڭەسىندە ەكى عىلىمي جوبا قولعا الىنىپتى. سونىڭ ءبىرى – يسلام ەنتسيكلوپەدياسىن جازۋ بولسا، ەكىنشىسى – ءدىني تەرميندەردىڭ ورفوگرافيالىق ءتىزىمىن جاساۋ بولىپ وتىر. ءدىني تەرميندەردىڭ ءتىزىمى بەكىتىلگەن سوڭ ەلىمىزدە «اللاھ» نەمەسە «اللا» دەپ جازامىز با؟» دەگەن سىندى بىرقاتار ماسەلەنىڭ باسى اشىلىپ، ءبىر بىرىزدىلىك پايدا بولماق.

– ءدىن مەن ادەبيەتتىڭ ماقسات-مۇددە­سى – ءبىر: ۇرپاق تاربيەلەۋ، ادام بالاسىن دۇرىس جولعا سالۋ. اباي اتامىزدىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن دي­داك­تي­كالىق ولەڭىن الەمگە ۇلگى ەتۋگە بولادى. كەمەڭگەر تۇلعا ايتىپ وتىرعان جات دۇ­نيە مەن جانعا جاقىن دۇنيەلەردىڭ، قا­شىق بولاتىن دۇنيەلەر مەن اسىق بو­لاتىن دۇنيەلەردىڭ ءمان-ماعىناسى جو­نىندە وسى «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتا­بىندا تەرەڭدەتىپ ايتىلعان. بۇل كىتاپتى قولعا العان كەزدە ادامدى تەرەڭىنە تارتىپ اكەتەتىن عۇلامالىق قاسيەتتى بايقادىق. وسى قۇندى دۇنيەدە دەننىڭ، جاننىڭ، رۋحتىڭ تازالىعى دەگەنگە ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. بۇگىنگى زاماننىڭ رۋحاني كودەكسى – وسى كىتاپ، – دەدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت.

ءىس-شارا سوڭىندا كىتاپتىڭ سالتاناتتى تۇردە تۇساۋى كەسىلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

«ساتەمىر حان» كىم؟

رۋحانيات • كەشە

«ەسىل وزەن»

ونەر • كەشە

تاسادا قالعان تۇلعا

تاريح • كەشە

ساحنا سۋرەتكەرى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار