قازاقتىڭ جان الەمىنە, رۋحاني بايلىعىنا ولشەۋسىز ۇلەس بولىپ قوسىلعان بۇل قوماقتى ەڭبەك باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىققا شىقتى. كۇنى كەشە ەلورداداعى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىندا وسى كىتاپ كوپشىلىككە تانىستىرىلىپ, كورنەكتى تۇلعالار وعان قاتىستى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعانىمدا ەلىمىزدە يسحان ءىلىمىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى باستاما كوتەرىپ ەدىم. پرەزيدەنتىمىز بۇل باستامانى قولدايتىنىن جەتكىزىپ, يگى تىلەگىن بىلدىرگەن بولاتىن. ءبىز حالقىمىزدىڭ جۇرەگىنە جاقىن رۋحاني ءىلىمدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابىن شىعارۋدى قولعا العان ەدىك. مىنە, ەرەكشە ىنتا-ىقىلاسپەن جازىلعان قولىڭىزداعى بۇل ەڭبەك ءسىزدىڭ دە رۋحاني ءومىرىڭىز ءۇشىن پايدالى بولادى دەگەن ۇمىتتەمىن. شاريعات ىلىمدەرىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن سەنىم, فيقھ, تاريح سىندى سالالار حالقىمىزدىڭ ءدىني سارا جولىن ناق كورسەتە ءبىلدى. ەندىگى جەردە بىزگە قاجەتتىسى – رۋحاني جان دۇنيەمىزدىڭ وزەگىنە اينالعان تاربيە ءىلىمى. مۇنى ءبىز يحسان ءىلىمى دەيمىز. يحسان ءسوزى «جاقسىلىق جاساۋ» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ال شاريعاتتاعى ماعىناسى كەز كەلگەن ىزگى امالدى ەڭ كەمەل تۇردە ورىنداۋ دەگەن ۇعىمعا سايادى, – دەدى قمدب توراعاسى.
باس ءمۇفتي جاڭا كىتاپتىڭ جاڭاشىلدىعىنا توقتالىپ, وسى كىتاپتى شىعارۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا العىس ايتتى. يسلام – كوركەم مىنەز بەن ادەپتىلىككە نەگىزدەلگەن ءدىن ەكەنىن جەتكىزىپ, ادەپتىلىك ادامدى كورىكتى ەتەتىنىن العا تارتتى. يحسان ءىلىمى كوركەم مىنەز بەن ادامعا ءتان كۇللى ادەپتىلىكتى قالىپتاستىراتىنىنا باسا ءمان بەردى.
– بۇل ەڭبەكتە «جاراتۋشى اللاعا يحسان», «تۇلعالىق يحسان», «يحسان جانە قوعام» سىندى تاراۋلار قامتىلىپ, يسلام عۇلامالارىنىڭ يحسان ءىلىمى جايلى وي-تولعامدارى بەرىلدى. كىتاپتان ءاربىر ادامعا اسا قاجەت ىقىلاس, نيەت, ىجداعات, تۇراقتىلىق, تياناقتىلىق, اللاعا, قۇرانعا, پايعامبارعا دەگەن ماحاببات, ناپسىمەن كۇرەسۋ جولدارى, جۇرەك دەرتىنەن ارىلۋ, رۋح تازالىعى, ءتىل تازالىعى سىندى كوركەم مىنەزدى قالىپتاستىراتىن سيپاتتاردى تۇلا بويىمىزعا ءسىڭىرۋ قاجەتتىگىن تۇسىنەمىز. سونىمەن قاتار اتا-انا, بالا-شاعا, كورشى-قولاڭ, اعايىن-تۋىس, اينالاداعى ادامداردىڭ اقىسى تۋرالى قۇندى ناسيحاتتار جازىلىپ, جامان ادەتتەردەن ارىلۋدىڭ جولدارى كورسەتىلدى. يحسان ءىلىمى اۋەلى پەندەنىڭ اللاعا دەگەن بويسۇنۋىنان باستالادى. ادام بالاسىنىڭ اللاعا دەگەن يحسانى: الدىمەن يمان كەلتىرۋ, بۇيىرعان امالدارىن ورىنداۋ, بارلىق تىيىم سالعان نارسەلەردەن اۋلاق بولۋ, ىزگى امالداردى ارتتىرۋ, – دەدى باس ءمۇفتي.
ونىڭ ايتۋىنشا, يحسان – باقىتىن يماننان ىزدەگەن جۇرتىمىزدىڭ جۇرەگىنە جاقىن ءىلىم. حالىق ۇعىمىنداعى: «جاقسىلىققا جاقسىلىق – ءار ادامنىڭ ءىسى, جاماندىققا جاقسىلىق – ەر ادامنىڭ ءىسى», «كەڭ بولساڭ – كەم بولمايسىڭ», «كەشىرىم جاساۋ – كەڭدىك, كەشىرە الماۋ – كەمدىك», «جاقسىلىق جۇرگەن جەردە تاپشىلىق بولمايدى», «جاقسىلىق ەككەن العىس ورادى» سىندى ناقىلدار ۇرپاقتان-ۇرپاققا تاربيە رەتىندە ايتىلىپ, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا اينالدى.
– ءدىني باسقارمانىڭ يحسان تاقىرىبىندا ارنايى كىتاپ شىعارىپ, ەل اعالارىن جيىپ اۋقىمدى ءىس-شارا وتكىزىپ وتىرۋى – ۇلكەن بەتبۇرىستىڭ باسى دەپ ويلايمىن. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى بولىپ بەكىتىلدى. ءبىز تۇركىستاندى رۋحاني ورتالىق دەيمىز. نەگە؟ سەبەبى ازىرەت سۇلتان قوجا احمەت ياساۋي بابامىز كۇللى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ۇستىنى رەتىندە باعالانادى. ال رۋحانيات دەگەنىمىز وسى – يحسان. يحساننىڭ الىپ بەسىگى – تۇركىستان توپىراعى. ءجۇسىپ حاس ءحاجيبتىڭ كىسىلىك كىتابى – «قۇتتى بىلىك» وسى يحسان كىتابى. بەرىگە تامىر تارتساق, ابايدىڭ «قاراسوزىن» دە يحسان تۋرالى كىتاپ دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن تۇسىن تۇگەندەۋ, الەمنىڭ تۇپكى مانىنە ىقىلاسپەن, ىجداعاتپەن تەرەڭدەپ بويلاۋ – يحسان ءىلىمى, – دەدى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ءىس-شارا مودەراتورى دارحان قىدىرالى.
جيىنعا قاتىسۋشىلار قۇندى ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىمەن قۇتتىقتاپ, ءدىني باسقارمانىڭ يگى باستامالارىنا جىلى لەبىز ءبىلدىردى. جاڭا كىتاپتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا, بۇگىنگى قوعامعا بەرەرىنە توقتالدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابى جارىق كورىپ وتىر. باس ءمۇفتي وسى تۇساۋكەسەر الدىندا رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىندە «يحسان الەمى ادامزاتتى ىزگىلىككە تاربيەلەيدى» اتتى ماقالاسىن جاريالاپ, قالىڭ بۇقاراعا كەڭىنەن تۇسىنىك بەردى. بۇل ماقالا ەلىمىزدەگى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ەندىگى رەتتە, بۇگىن جۇرتشىلىققا تانىستىرىلىپ وتىرعان بۇل باعا جەتپەس كىتاپ باسقارمانىڭ ءدىني سالاداعى عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىنداعى قىزمەتىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سانايمىز. يحسان ءىلىمى دەگەندە ءبىز ادامدى رۋحاني جەتىلدىرىپ, كەمەل ادام دەڭگەيىنە كوتەرەتىن جانە اتا-بابالارىمىزدان عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلە جاتقان رۋحاني ءىلىمدى تۇسىنەمىز, – دەدى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى سەرىك ەگىزباەۆ.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ۇستازى, عۇلاما عالىم قوجا احمەت ياساۋيدەن باستاپ, اباي قۇنانباي ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى سىندى ۇلى ويشىلدارىمىزدىڭ داۋىرىنە دەيىن يحسان ءىلىمى كەڭىنەن دارىپتەلگەن. حاكىم اباي ءحىح عاسىردىڭ وزىندە-اق يحسان بولۋ وتە ىلكىمدى, وزىنە سەنىمدى, ىزگىلىك پەن جاقسىلىققا, رۋحاني كەمەلدىككە ۇمتىلاتىن ادامدارعا عانا ءتان سيپات ەكەنىن جەتكىزگەن ەدى. س.ەگىزباەۆ بۇل قوماقتى ەڭبەك جاستارعا ءدىني باعىتتا دۇرىس اقپارات بەرۋگە, ەلىمىزدىڭ ءدىن تۇتاستىعىن قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگياسىنا قارسى ءىس-قيمىل جاساۋعا سەپتىگىن تيگىزەرىنە سەنىمدىلىك ءبىلدىردى.
– بۇگىن تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىمەن ۇندەس, رۋحتاس ەكەنىن كوردىم. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن ءدىن مەن سالت-ءداستۇر ساباقتاستىعى تۋرالى كوكەيگە قوناتىن كىتاپتار كوپتەپ شىعىپ جاتىر. بۇل – وتە قۇپتارلىق, قۋانارلىق جاعداي. ءدىني باسقارمانىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى – مۇسىلمان تاربيەسىن بەرۋ. وسى رەتتە ايتاتىنىم, ءدىني باسقارما ءوز مىندەتىن ويداعىداي اتقارىپ كەلەدى. ونىڭ جارقىن مىسالىنىڭ ءبىرى – قولىمىزعا تيگەن «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابى. بۇل كىتاپ ادام بالاسىن تاربيەلەۋگە, حاكىم اباي ايتقان «تولىق ادام» كونتسەپتسياسىنا نەگىزدەلگەن, – دەدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
جيىن بارىسىندا باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى تاعى ءبىر جاقسى جاڭالىعىمەن ءبولىستى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى عۇلامالار كەڭەسىندە ەكى عىلىمي جوبا قولعا الىنىپتى. سونىڭ ءبىرى – يسلام ەنتسيكلوپەدياسىن جازۋ بولسا, ەكىنشىسى – ءدىني تەرميندەردىڭ ورفوگرافيالىق ءتىزىمىن جاساۋ بولىپ وتىر. ءدىني تەرميندەردىڭ ءتىزىمى بەكىتىلگەن سوڭ ەلىمىزدە «اللاھ» نەمەسە «اللا» دەپ جازامىز با؟» دەگەن سىندى بىرقاتار ماسەلەنىڭ باسى اشىلىپ, ءبىر بىرىزدىلىك پايدا بولماق.
– ءدىن مەن ادەبيەتتىڭ ماقسات-مۇددەسى – ءبىر: ۇرپاق تاربيەلەۋ, ادام بالاسىن دۇرىس جولعا سالۋ. اباي اتامىزدىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ديداكتيكالىق ولەڭىن الەمگە ۇلگى ەتۋگە بولادى. كەمەڭگەر تۇلعا ايتىپ وتىرعان جات دۇنيە مەن جانعا جاقىن دۇنيەلەردىڭ, قاشىق بولاتىن دۇنيەلەر مەن اسىق بولاتىن دۇنيەلەردىڭ ءمان-ماعىناسى جونىندە وسى «يحسان – رۋحاني تاربيە نەگىزى» كىتابىندا تەرەڭدەتىپ ايتىلعان. بۇل كىتاپتى قولعا العان كەزدە ادامدى تەرەڭىنە تارتىپ اكەتەتىن عۇلامالىق قاسيەتتى بايقادىق. وسى قۇندى دۇنيەدە دەننىڭ, جاننىڭ, رۋحتىڭ تازالىعى دەگەنگە ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. بۇگىنگى زاماننىڭ رۋحاني كودەكسى – وسى كىتاپ, – دەدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
ءىس-شارا سوڭىندا كىتاپتىڭ سالتاناتتى تۇردە تۇساۋى كەسىلدى.
