ونەر • 15 ماۋسىم، 2021

تۇمار بولعان سىرعا سىرى

56 رەت كورسەتىلدى

«سىرعاڭنىڭ سىڭعىرى ۇيقىمنان وياتتى...» دەپ اندەتىپ جاتامىز. سول سىڭعىردىڭ يەسى بولعان سىرلى سىرعالار قالاي دۇنيەگە كەلدى ەكەن؟ قازىرگى كۇننىڭ وزىندە ارۋلاردىڭ قۇلاعىنان تۇسپەيتىن بۇل اشەكەي بۇيىمنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. سەرىلەردى سەلت ەتكىزىپ ۇيقىدان وياتقان، تالاي جىردىڭ ارقاۋىنا اينالعان سىرعانىڭ تاريحىمەن تانىس بولا جۇرگەنىمىز دۇرىس.

ءبىز «سىرعا» دەپ اتاپ جۇرگەن اشەكەي بۇيىم قولا داۋىرىنەن بەرى قۇلاعىمىزدان تۇسپەي كەلەدى. سول داۋىردە ەڭ العاش شىعىس ەۋروپادا پايدا بولعان بۇل اشەكەي شامامەن 3000 جىل بۇرىن جاسالا باستاعان. ول ومىرگە كەلىسىمەن-اق ءارتۇرلى ساندە جاسالا باس­تادى. العاشىندا سىرعانى تەك ايەلدەر عانا ەمەس، ەر ادامدار دا تاعىپ جۇرگەن. جاۋىنگەرلەر مەن باتىرلار تەك ءبىر سىرعا عانا تاعاتىن بولعان. ەڭ اتاقتى سىرعالار ورتالىق ازيا مەن كۇنگەي كاۆكاز­دا جاسالعان. دۇنيەگە كەشە عانا كەلگەن نارەستە قىز­دىڭ قۇلاعىنا بىردەن سىرعا تاعىپ قويادى ەكەن. ولار سىرعا جاس بالانى قورعاپ جۇرەتىن بويتۇمار دەپ ساناعان. انتيكالىق قارا تەڭىز حالىقتارى كوبىنە كورنەكتى سۋرەتتەر بەينەلەنگەن دوڭگەلەك سىرعالار­دى تاعىپ جۇرگەن. سۋرەتتەردە جانۋارلاردىڭ با­سى، اسىرەسە ارىستاننىڭ باسى كوپ بەينەلەنگەن. ال سكيف اقسۇيەكتەرى قۇلاقتارىنا بيدايمەن ارلەنگەن دومالاق سىرعالار تاققان. ۋاقىت وتە كەلە سىرعالار كوبىنە ايەل ادامداردىڭ قۇلاقتارىنان بايقالاتىن بولدى.

حVII عاسىردىڭ باسىندا ورىستار سىرعا جاساۋدىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن شىعارا باستادى. سول كەزدەردە ءار ءتۇرلى ۇزىندىقتاعى ساقينالى سىرعالار سانگە اينالدى. سىرعالارعا ءتۇرلى ءساندى تاستار مەن شىنىلار دا اسەمدىك رەتىندە تاعىلا باستادى. ودان سوڭ سىرعالاردى ءار ءتۇرلى تۇسكە بوياپ، وعان بەينەلى سۋرەت­تەردى سالا باستادى.
قاراپايىم ايەل ادامدار مىستان جاسالعان سىرعالاردى تاعاتىن بولعان. سول شاقتاردا قالتاسى قالىڭ حانىمدار «ۇشقىن» دەپ اتالعان ءتۇرلى ۇساق ­تاستار مەن ءساندى بۇيىمدارمەن ساندەلگەن سىر­عالاردى قۇلاعىنان تاستاماعان.

حVIII عاسىردا سىرعا جاساۋ ءىسى شارىقتاي باستادى. باي ادامدار وزدەرىنىڭ تالعامىنا ساي سىرعالارعا تاپسىرىس بەرىپ، قىمبات اسىل تاستارمەن كومكەرىپ جاساتقان.

ال باتىس ەۋروپا جۇرتشىلىعى سىرعالارعا كوپ ءۇيىر بولمادى.

سىرعالار ولارعا تەك يتاليالىق ءسان ءىسىنىڭ قايتا ورلەۋ تۇسىندا عانا تانىلا باستادى. ەۋروپالىقتار سىرعا تاريحىنا كوپ جاڭالىق اكەلدى. سىرعا قايتىس بولعان ايەلدەردىڭ جەرلەۋ راسىمدەرىندە دە ماڭىزدى بولعان.

وسى ورايدا، قايتىس بولعان ايەلدىڭ بارلىق اشەكەيىن شەشىپ الىپ، بۇرىمىن تارقاتىپ، تەك سىرعاسىن قالدىرادى، ايتپەسە قۇلاققا جىلان كىرەدى دەگەن ۇعىم بولعان. ەگەر سىرعانى شەشىپ الۋ قاجەت بولسا، مىندەتتى تۇردە قۇلاق ۇشىن جىرۋ كەرەك بولعان. ولاي ەتپەسە، تاۋلى التاي قازاقتارىنىڭ پىكىرىنشە، جىلان قۇلاققا جۇمىرتقالايدى. ساقتار زامانىندا ايەلدەردى قۇلاعىندا سىرعاسىمەن جەرلەگەن. بۇل ارحەولوگيالىق قازبالار بارىسىندا قورعاندار­دان تابىلعان ارتەفاكتتارمەن دالەلدەنگەن. ساق ءداۋىرى­نىڭ سالتىندا اقسۇيەك ايەلدەر باسقا الەمگە ءتۇرلى زەرگەرلىك بۇيىمدارمەن جانە كيىممەن بارادى دەگەن تۇسىنىك بولعان. سوندىقتان دا سىرعالارىمەن جەرلەۋ كەڭ تارالعان. ال قازاقتار، حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن (مۇمكىن، ءالى دە كەيبىر ايماقتاردا) ايەلدىڭ شاشىنىڭ بۇرىمىن بوساتىپ جانە سىرعالارىمەن جەرلەدى. بارلىق باسقا اشەكەيلەر الىنىپ تاستالدى. عالىم، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شايزادە توقتاباەۆانىڭ ايتۋىنشا، ەگەر سىرعا شەشىلمەيتىن بولسا، وندا باسقا الەمدە جىلان ايەلدىڭ قۇلاعىنا كىرىپ كەتەدى دەگەن سەنىم بولعان. وكىنىشكە قاراي، تاريحشى ءوز ەڭبەكتەرىندە نەگە مۇنداي سەنىم بولعانىن تۇسىندىرمەيدى. قازاق ميفولوگياسىندا ايداھار دا، جىلان دا بولعان. جىلان وڭ جانە تەرىس كەيىپكەر، ەرەكشە سيمۆول بولۋى مۇمكىن. سىرعا وسى جىلاندارعا قارسى قورعانىس رەتىندە قولدانىلعانى ايقىن.

 

ديلورام تاۋاساروۆا،

« ۇلى دالا ەلى» ورتالىعىنىڭ
عىلىمي قىزمەتكەرى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

شاپپا شوت پەن «قۇيرىقتى» پىشاق

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جاڭاوزەندەگى جىلىجاي

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

توي تويلاۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

ۇقساس جاڭالىقتار