بىلتىر جىل ورتاسىندا مۇناي باعاسى كۇرت قۇلدىراپ, الەمدىك ساۋدا اعىنى 8,5 پايىزعا تومەندەپ سالا بەردى. بۇل بىزگە دە اسەر ەتتى. ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك باعاسى قىمباتتادى. قۇرىلىس ماتەريالدارى دا قالىسقان جوق. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءوستى. ينۆەستيتسيالىق جانە ىسكەرلىك بەلسەندىلىك تە اجەپتاۋىر تومەندەپ قالدى. 2021 باستالعالى جاعداي از بولسا دا وڭالدى. دەگەنمەن كوڭىلدە ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ قاتار تۇرعانى ەش جاسىرىن ەمەس.
ساراپشىلار پاندەميا كەزىندە تۋىنداعان قىسىلتاياڭ شاقتى سوڭعى ونجىلدىقتا بولماعان عالامدىق داعدارىس دەپ باعالاپتى. ايتسا ايتقانداي-اق, 2008 بەن 2014 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە دە ءدال بۇلاي ابدىراعان جوقپىز. وسى جولعىنىڭ ءجونى بولەك. ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر جاقسىلىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, پاندەميا كەزىندە جاھاندىق ينۆەستيتسيا اعىنى 40 پايىزعا تومەندەگەن.
– 1998 جىلعى ازيا داعدارىسى كەزىندە قازاقستان ەكونوميكاسى 1,9 پايىزعا تومەندەدى, ال 2007-2009 جانە 2014-2015 جىلدارداعى الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس ۋاقىتىندا ەكونوميكامىز 1,2 پايىزعا ازداعان ءوسىم كورسەتتى. بىلتىر 2,6 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. نەگىزىنەن تاۋار وندىرەتىن سەكتورلاردا 2 پايىز دەڭگەيىندە ءوسىم بار. ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسى جىلدى 5,6 پايىز مينۋسپەن اياقتادى. اسىرەسە ساۋدا, لوگيستيكا جانە تۋريزم سالالارى قاتتى زارداپ شەكتى. ەپيدەميالىق جاعدايدىڭ تۇراقتالۋى عانا ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرەدى. قاڭتار-ءساۋىردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكالىق ءوسىم وڭ كورسەتكىشكە شىقتى. ىشكى جالپى ءونىم 2020 جىلدىڭ ناۋرىزىنان بەرى العاش رەت 0,7 پايىز دەڭگەيگە كوتەرىلدى, – دەيدى ت.جاقسىلىقوۆ.
ەكونوميكالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەت مۇمكىن بولاتىن شارالاردى قابىلدايتىنى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە كولەڭكەلى ەكونوميكانى تەجەۋ دە بار. مينيسترلىك دەرەگىنشە, 2025 جىلعا تامان كولەڭكەلى ساۋدا كولەمىن 15 پايىزعا قىسقارتۋ جوسپاردا بار. بۇل ءۇشىن سالىق جانە كەدەن قىزمەتى بەلسەندى تۇردە تسيفرلانىپ, ەلدەگى ونلاين تولەم كولەمى ارتۋى ءتيىس.
– ۇلتتىق بانك ودان ءارى قاراي ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىن جالعاستىرىپ, ناتيجەسىندە جالپى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ءوسىم بەرىكتىگىنە اسەر ەتپەك. نارىقتىق مەحانيزم نەگىزىندە بانكتىك نەسيەلەۋ اياسىن كەڭەيتۋ شارالارى قابىلدانادى. ۇلتتىق بانك 2023 جىلدان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەكونوميكانى قولداۋدان شىعا باستايدى, –دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
اسىلىندە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكادان شىعۋى تەك قانا وڭ ناتيجە بەرۋى ءتيىس. دامىعان ەلدەردە سولاي. بۇل پروتسەستىڭ بىزدەگى تۇپكى ناتيجەسى قانداي بولارى ءالى بەلگىسىز. COVID-19 سالدارىنان 2020 جىلى ءىجو كورسەتكىشى 2 پايىز بولىپ, ىشكى تاۋار اينالىمى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 13 پايىز, ياعني 85 ملرد دوللارعا كۇرت ازايىپ كەتتى. ەكسپورت 19,1 پايىزعا (47 ملرد دوللار), يمپورت 4,1 پايىزعا (38,1 ملرد دوللار) قۇلدىرادى. پاندەمياعا قارسى شارالاردىڭ بەلسەندى قابىلدانۋى جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرسقا دەگەن سۇرانىستىڭ ازايۋى تاۋار اينالىمىن قىسقارتۋعا اسەر ەتكەن.
سونىمەن قاتار پاندەميادان شاعىن جانە ورتا بيزنەس كوپ زالال شەكتى. ارينە بۇل سەكتوردىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 30 پايىزعا دا جەتپەيدى. دەگەنمەن ۇكىمەت ءدال وسى سالانىڭ كەلەشەگىنەن كوپ ءۇمىت كۇتىپ, قازىر بارلىق باعدارلامالاردى وسى سەكتورمەن ورايلاستىرۋدا. 2020 جىلدىڭ قاق ورتاسىندا ەلىمىزدە 164,3 مىڭ شوب كومپانيالارى جۇمىس ىستەسە, بيىل قاڭتاردا ولاردىڭ سانى 159,7 مىڭعا دەيىن تومەندەگەن. كاسىبىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇرعان كاسىپورىندار 23 پايىزعا وسكەن. البەتتە مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت كومەككە كەلۋگە ءماجبۇر. وسى ماقساتتا بىلتىر العاشقى جارتىجىلدىقتا 6 ترلن تەڭگە بولىنگەن بولاتىن. مۇنداي يگىلىكتەر بيىل دا جالعاسىن تاپپاق. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى توقساندا 663 ملرد تەڭگەگە 16 مىڭنان استام شوب جوباسىنا قولداۋ جاسالعان. جىل قورىتىندىسى بويىنشا 47 مىڭنان استام جوبانى جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلىپ وتىر ەكەن.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى شەڭبەرىندە ەكونوميكانىڭ زارداپ شەككەن سالالارى بويىنشا كرەديتتەردى جەڭىلدىكپەن قايتا قارجىلاندىرۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى. بۇل شارا 2021 جىلدىڭ 1 ءساۋىرى مەن 1 شىلدەسى ارالىعىنداعى ءۇش اي مەرزىمدى قۇرايدى. ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارى شەڭبەرىندە جالپى كرەديت سوماسى 232 ملرد تەڭگەگە 5 884 جوبا سۋبسيديالاندى, كرەديت سوماسى 87 ملرد تەڭگەگە 6 892 جوبا بويىنشا كەپىلدىك بەرىلدى. اگرارلىق كرەديت كورپوراتسياسى شەڭبەرىندە 5,9 ملرد تەڭگە كرەديت سوماسىنا 134 جوباعا قولداۋ كورسەتىلدى. بيىلعا ارنالعان ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى وزەكتەندىرىلگەن كەشەندى جوسپار 60-تان استام جاڭا قولداۋ شاراسىن كوزدەيدى. بۇل بيزنەسكە جۇكتەمەنى ازايتۋ, كاسىپكەرلەردىڭ قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتۋ, سۇرانىس نارىقتارىنا قول جەتكىزۋ جانە Smart رەتتەۋ. جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلاردا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جانداندىرۋ جانە جەكە كاپيتالدى تارتۋ ءۇشىن بارىنشا قولايلى جانە ىنتالاندىراتىن جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان جاڭا رەتتەۋشى ساياسات ازىرلەنۋدە. مىندەتتى تالاپتار ءتىزىلىمىن, ەكسپەريمەنتتىك قۇقىقتىق رەجىمدى جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جاڭا نىساندارىن ەنگىزۋ, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ەسەپتىلىگىن اۆتوماتتاندىرۋ كوزدەلەدى, – دەدى ءا.ەرعاليەۆ.
كوروناۆيرۋس – جالعىز جاۋىمىز ەمەس. پاندەميا جاعادان العاندا, جەمقورلىق ەتەكتەن تارتىپ جاتتى. جالپى, جەمقورلىقتىڭ – ەل بولعالى بىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان, كونەنىڭ كوزىندەي بولعان, ۇلتتىق تامىرىمىزعا ءسىڭىپ كەتە مە, قايتەر ەكەن دەپ قاۋىپ قىلعان عادەتكە اينالعالى قاشان. ءدال وسىنداي قىسىلتاياڭ مەزەتتە ەلدىڭ نەسىبەسىنە قول سالماسا دا بولاتىن ەدى. بىراق كورشىنىڭ ورتەنگەن ۇيىنە بارىپ باس-سيراق ءۇيىتىپ العىسى كەلگەندەر ءبىز ويلاعاننان دا كوپ بولىپ شىقتى.
جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى ۇسىنعان اشىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2020-2021 جىلدارداعى داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە 55 كوررۋپتسيالىق قىلمىس انىقتالعان. وسى 55 قىلمىستىڭ ءوزى-اق مەملەكەتكە 9,8 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىن كەلتىرگەن. اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا, كوروناداعدارىس كەزىندەگى ءىرى جەمقورلىق داۋلارى نەگىزىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ (18 قىلمىس), ءبىلىم (4) جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان بولىمدەرىنە (14) تيەسىلى ەكەن. اسىرەسە مەملەكەت قارجىسىنا كوز تىككەندەر جەر-جەردە ينفەكتسيالىق اۋرۋحانالار سالۋ ءىسىن مايشەلپەككە اينالدىرعان. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى كوررۋپتسيا ماسەلەسىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدى تاپسىرعان. ء«بىرىنشى تولقىن كەزىندە ءبىز جەمقورلىقپەن بەتپە-بەت كەلدىك. مەديتسينالىق ماسكا مەن ءدارى-دارمەك باعاسى قىمباتتاپ كەتتى, بلوك-بەكەتتەردە ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن الدى, دارىگەرلەرگە تولەم تاعايىنداۋ كەزىندە جەمقورلىققا جول بەرىلدى. سونداي-اق تەكسەرۋشى ورگاندار, ياعني اكىمدىك, پوليتسيا, مونيتورينگتىك توپتاردىڭ جۇمىس ساپاسى دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى», دەپ قاتاڭ تاپسىرما بەرگەن ەدى.
پاندەميا مەن ەكونوميكا جەكپە-جەگى كەزىندە جەمقورلىقتىڭ ءورشۋى, ارينە ىندەتتىڭ باسىم تۇسۋىنە مۇمكىندىك سىيلايدى. حالىقارالىق Transparency International (TI) ۇيىمى جاريالانعان جەمقورلىق يندەكسى رەيتينگىندە قازاقستان 19 پوزيتسياعا جوعارىلاپتى. سوعان قاراماستان, جەمقورلىققا بەيىم ەلدەر قاتارىندا قالىپ وتىر. ءدال قازىر ەفيوپيا, شري-لانكا, پەرۋ, سۋرينام, تانزانيا ەلدەرىمەن «تەرەزەمىز تەڭ». ەلىمىز مۇمكىن بولاتىن 100 ۇپايدىڭ 38-ءىن جيناعان جانە وسى كورسەتكىشتىڭ وزىنە العاش رەت جەتكەن. حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستانداعى «جەمقور جانە اۆتوريتار» باسشىلار پاندەميانى مەملەكەتتىك شىعىستارعا باقىلاۋدى السىرەتۋ ءۇشىن پايدالاندى دەپ ەسەپتەيدى.
ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ ەسەبىنشە, ەاەو ەلدەرىنىڭ ىشىندە پاندەميامەن كۇرەسكە ءىجو-ءنىڭ ەڭ كوپ ۇلەسىن جۇمساعان ەل قازاقستان ەكەن. قولدان جاسالعان ءدارى تاپشىلىعى مەن ءىرى ساۋدا ورىندارىنىڭ ايلاپ ەسىگىن اشپاۋى شىعىندى ەسەلەپ ارتتىرعانى راس. 2020 جىل قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى 4 پايىزدى قۇرادى. قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى شىعارۋ ارقىلى ىشكى قور نارىعى ەسەبىنەن بيۋدجەتتىڭ جىرتىعىن جاماۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا ىشكى نارىققا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتا الامىز دەيدى.
ال بىلتىر شوب-تى قولداۋعا بولىنگەن 600 ملرد تەڭگە بانكتەر ارقىلى جىلدىق 8 پايىزدىق ستاۆكامەن تاراتىلدى. جىل سوڭىندا 170 ملرد تەڭگەنىڭ تاعى دا قوسىلعانى بار. ايتايىن دەگەنىمىز – ءدال وسى قولداۋ شاراسىنان شوب-تى قايدام, بىراق بانكتەر اجەپتاۋىر پايدا كوردى. ەڭسە تىكتەپ قانا قويماي, بۇرىنعى جيعان-تەرگەنىن ەسەلەپ الدى. مىسالى, جوعارىداعى سومانىڭ 180 ميللياردى Halyk Bank ارقىلى بەرىلدى. بانك 369,7 ملرد تەڭگەگە نەسيە تولەمىن كەيىنگە شەگەرۋ كومەگىن دە ۇسىندى. جىل سوڭىندا قارجى ينستيتۋتىنىڭ تازا تابىسى 3,6 ملرد تەڭگەگە قۇلدىراپ, تابىس اكەلگەن اكتيۆ كولەمى 632 ملرد-قا جەتكەن. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسىنا تاعى 11 بانك قاتىستى. جىل قورىتىندىسىندا ەلدەگى 26 بانكتىڭ 14-ءى نەسيە بەرۋ بەلسەندىلىگىن ساقتاپ قالعان. سونىمەن قاتار قۇرىلىس سەكتورى دا پاندەميانىڭ پايداسىن كوردى. الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي سالۋ مەن باسپانانى نەسيەلەۋگە ميلليارد دوللار بولىنگەن. ناتيجەسىندە, قۇرىلىس سەكتورى 11,2 پايىزعا ءوسىم كورسەتتى. 15,3 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىل بۇل مەجەنى 18 ملن شارشى مەترگە جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بيىلدان باستاپ زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى دە ۇسىنىلدى. ارينە باسپانا باعاسى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاعانىن كوز كورىپ وتىر. دەگەنمەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى ءجۇرۋى قازاقستاننىڭ الەمدىك يپوتەكاعا قولجەتىمدىلىك رەيتينگىندە 109 ەلدىڭ ىشىندە 74-ورىنعا تۇراقتاۋىنا جول اشتى.
ۇكىمەت بولجامىنا قاراساق, قازىرگى داعدارىستان شىعىپ قانا قويماي, الداعى بەس جىلدا ەكونوميكاداعى مەملەكەت ءرولىن وزگەرتىپ, ارتىق پروبلەمالاردان ارىلعان ەلگە اينالماقپىز. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ اقپارىنشا, 2026 جىلعا تامان جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 14 مىڭ دوللارعا جەتۋى مۇمكىن. ولاردىڭ ەسەپتەۋىنشە بانكتەردە نەسيە بەرۋدىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى 8 پايىز دەڭگەيىندە بولجانۋدا, نومينالدى ماندە بەس جىل ىشىندە 22,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى. بۇل ۋاقىتتا رەزيدەنتتەردىڭ دەپوزيتى 35,5 ترلن تەڭگەگە ۇلعايىپ, ينفلياتسيا 3-4 پايىز دەڭگەيىندە تۇراقتاماق.
الايدا ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ۇلكەن كولەمدە قارجىلاندىرۋدىڭ جۇزەگە اسۋى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى تاپشىلىققا ۇرىندىرۋى دا ىقتيمال. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعى 2022 جىلعى 2,5 ترلن تەڭگەدەن 2026 جىلعا قاراي 2,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى دەپ بولجانۋدا. سوعان وراي مەملەكەتتىك قارىزدىڭ دا كولەمى وسپەك. مەملەكەتتىك قارىز 2022 جىلى 27,2 ترلن تەڭگەدەن 2026 جىلى 37,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن, ۇكىمەتتىك قارىز 2022 جىلى 21,7 ترلن تەڭگەدەن 2026 جىلى 32 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايادى دەگەن قاۋىپ بار. مەملەكەتتىك قارىز سوماسىنىڭ كوبەيۋى قارىزعا قىزمەت كورسەتۋگە كەتەتىن شىعىندى دا ۇلعايتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل بيۋدجەتىنە سالماق تۇسىرەدى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن وسى ماسەلەنى ءماجىلىس دەپۋتاتى دانيا ەسپاەۆا كوتەرىپ ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى تسيفرلار ارقىلى ۇلتتىق قور رەسۋرستارىن قالىپتاستىرۋ جانە پايدالانۋ تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن بيۋدجەتكە قارىز جۇكتەمەسىنىڭ شەگى (15 پايىز) قاتاڭ بۇزىلماق. دەپۋتات ءسوزىنىڭ جانى بار. تۇجىرىمدامادا «ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانسفەرتتەردى قوسا العاندا, ۇكىمەتتىك بورىشقا قىزمەت كورسەتۋگە جانە ونى وتەۋگە ارنالعان شىعىستار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ 15 پايىزىنان اسپاۋى ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.
