مىسالى, ءبىر عانا تامعالى شاتقالىندا ۇزىن-ىرعاسى 4500 شاماسىندا پەتروگليف بار ەكەن. سىنا جازۋلارى بار ايماق بۇگىندە يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ تاريحي ماڭىزى بار قۇندى مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن. بارلىق ەسكەرتكىش تاستار مەملەكەت قورعاۋىندا. ال اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي كونە تاريحتىڭ سىرىن پاش ەتىپ وتىرعان قۇندىلىق قانا ەمەس, تانىمدىق تۇرعىدان دا ەرەكشە نىسانعا اينالعان. بۇعان تامعالىداعى تاسقا باسىلعان سۋرەتتەردى تاماشالاۋعا كەلۋشى تۋريستەر قاتارىنىڭ جىل سايىن كوبەيىپ وتىرعانى دالەل بولادى.
جالپى, وسى تامعالىداعى سىنا جازۋلار مەن سۋرەتتەردىڭ تۇپكى ءىزى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى XIV-XIII عاسىرلارعا باستايدى. ماماندار بۇل ماڭنان ەجەلگى قولا داۋىرىنە ءتان پەتروگليفتەردىڭ 5 مىڭعا جۋىق ءتۇرىن انىقتاپ, تىزىمگە العان. تاسقا ويىپ سالىنعان سۋرەتتەردە ادامدار مەن جانۋارلار الەمىنىڭ بايلانىسىن ايگىلەيتىن نىشاندار ءجيى كەزدەسەدى ەكەن.
قورشاعان ورتاداعى قۇبىلىستار مەن قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋ ءداستۇرىنىڭ دە سيپاتىن بەينەلەگەن سىزبالار بارشىلىق. ياعني تاستاعى سۋرەتتەردىڭ ءبىر پاراسى بىزگە قازىرگى زامانعى ميفولوگيا عىلىمىنان جاقسى تانىس كونە داۋىردەگى اڭشىلىق پەن تاڭىرگە تابىنۋ بەلگىلەرىنىڭ اقيقاتىن اشسا, ءبىر بولىگى ەجەلگى تۇركى الەمىنىڭ زەرتتەۋ جازبالارى ارقىلى بەلگىلى بولعان جاۋگەرشىلىك كەزەڭىن دە سيپاتتاپ بەرەدى. تامعالى تاستارىندا بۋددا ءدىنى داۋىرلەگەن ۋاقىتتىڭ دا تەرەڭ ءىزى قالعانى تالاسسىز جايت. ويتكەنى شاتقال ىشىندەگى ءتورت قولدى بۋددا بەينەسىنىڭ قاشالعان سۋرەتى سونى ايگىلەيدى.
سونداي-اق جەتىسۋداعى بىتىك تاستار مەن ەجەلگى قورىمداردىڭ ۇلكەن شوعىرى ويجايلاۋ شاتقالى مەن ەشكىولمەس جوتاسى ماڭىنان دا تابىلعان. ەشكىولمەستەگى كونە قورىمدار ءالى دە تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى دەيدى ولكەتانۋشىلار. بۇل ماڭدا ساق تايپالارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن سىر شەرتەتىن جادىگەر جەتىپ ارتىلاتىن كورىنەدى. ال تەڭىز دەڭگەيىنەن 1200 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان ويجايلاۋ اۋماعىنداعى تاۋ بەتكەيىنە قاشالعان سۋرەتتەردى ارحەولوگتەر «كونە تۇرىك كەزەڭىنىڭ كومپوزيتسياسى» دەپ اتايدى ەكەن. اسىرەسە بيىك جارتاسقا قاشالعان قوس سالت اتتىنىڭ بەينەسى قازىرگى زامانعى وزىق تەحنولوگيانىڭ قولىنان شىققانداي ءالى دە «مەنمۇندالايدى». جالپى, ءبىز بۇل تاقىرىپقا ءالى ورالامىز...
ايتپاقشى, جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەربۇلاق اۋدانىنداعى ارقارلى تاۋى ەتەگىندەگى كونە پەتروگليفتەر ورنالاسقان اۋماقتىڭ جەكەشەلەنىپ كەتكەنى جانە وسىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تاس-تالقان بولىپ ۇگىتىلىپ, قۇرىلىس قيىرشىعىنا اينالىپ جاتقانى جايىندا جازىلدى. بۇل ماسەلەنى ەرىكتىلەر مەن تابيعات قورعاۋشىلار دا, جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا بۇرىننان كوتەرىپ جۇرگەن بولاتىن. جاعدايعا قانىعۋ ءۇشىن تاقىرىپقا ءۇڭىلىپ كورەلىك. انىعىندا, سىنا جازۋ مەن سۋرەتتەر شوعىرى تابىلعان اۋماق 2006 جىلى جەكە كومپانيالاردىڭ يەلىگىنە بەرىلگەن ەكەن. مۇنداي شەشىمدى سول كەزدە الماتى وبلىسىن باسقارعان سەرىك ۇمبەتوۆ شىعارعان كورىنەدى. قازىر بۇل ماڭدا 3 سەرىكتەستىك قۇرىلىس پەن جول توسەنىشتەرىنە قولدانىلاتىن ءتۇرلى تاستاردى قازىپ الىپ, دايىنداپ جاتىر. زاۋىتتاردىڭ جۇمىسى تولىقتاي زاڭ اياسىندا ءجۇرىپ جاتقاندىقتان, كاسىپكەرلەردىڭ ىسىنە بالەندەي دەۋ قيىن. بىراق تاريحي جادىگەرلەر مەن تابيعات قورعاۋشىلارىنىڭ جانايقايىن تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى جەكەمەنشىككە وتكەن اۋماقتا قاندايدا ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بولماعان. تەك 2017 جىلدان باستاپ قانا اتالعان مالايسارى تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى اۋماققا وبلىس اكىمشىلىگى نازار اۋدارىپ, تاستاعى جازبالار مەن سۋرەتتەردى باقىلاۋعا الىپتى. ال تۇرعىندار بىتىكتاستاردىڭ ءبىر بولىگى وعان دەيىن تاس ۇگىندىسىنە اينالعانىن جانە بۇل جاعداي ءالى توقتاماعانىن ايتادى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى داۋ دا وسىدان شىققانى انىق.
– ءبىز بۇل ماسەلەگە كوز جۇمىپ وتىرعان جوقپىز. تاريحي قۇندىلىعى جوعارى مۇراعا قاتىستى ءاتۇستى شەشىم جاساۋعا بولمايدى. قازىر وبلىس تاراپىنان بارلىق شارا جاسالۋدا. 2017 جىلدان بەرى تاستار ارنايى باقىلاۋعا الىنىپ, قورشالعان. ول ماڭدا قازۋ, قوپارۋ جاسالمادى. ءيا, اتالعان اۋماق جەكە كومپانيالاردىڭ يەلىگىندە. بولاشاقتا ءدال وسى تاريحي سۋرەتتەر تابىلعان اۋماقتى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىپ الامىز. ءوزىم كەشە عانا سول اۋدانعا بارىپ, عىلىمي ەكسپەديتسيا جۇمىس ىستەپ جاتقان اۋماقتى كورىپ كەلدىم. قۇرىلىس زاۋىتتارىنىڭ يەلەرىمەن دە سويلەستىك. ولار بۇعان دەيىن جەر كاداسترى بويىنشا ايماقتا ەشقانداي تاريحي جادىگەر ورنالاسقانى تۋرالى مالىمەت بولماعانىن ايتادى. ال تاستار تۇرعان جەرگە تيىسپەگەن. كاسىپكەرلەر ول اۋماقتى مەملەكەتكە تەگىن قايتارىپ بەرۋگە دە كەلىستى. ەندى مۇنىڭ زاڭدى جولدارىن رەتتەپ, الدىمەن اۋماقتى كەربۇلاق اۋدانىنىڭ جەر قورىنا الامىز, قۇجات راسىمدەلگەننەن كەيىن ارقارلى تاۋىنىڭ ەتەگىنە اشىق اسپان استىنداعى تاريحي-تانىمدىق ورتالىق جاساۋدى ويلاستىرامىز, – دەدى بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا الماتى وبلىسىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارلەن كولباەۆ.
جالپى, بۇل ماسەلە ءماجىلىس پەن ۇكىمەت وتىرىسىندا دا ءسوز بولعان. مالايسارى پەتروگليفتەرىنىڭ قاراۋسىز جاتقانى جايىندا دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجان دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ رەسمي جاۋاپ بەرگەن ەدى.
– بيىل ءساۋىر-مامىر ايلارىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىنىڭ ماماندارى ارقارلى پەتروگليفتەرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. زەرتتەۋدىڭ نەگىزىندە انىقتالعان ەسكەرتكىشتەرگە الداعى ۋاقىتتا قۇجاتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. انىقتالعان ەسكەرتكىشتەردى قورعالۋىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ءتيىستى بيۋدجەتتىك ءوتىنىم ازىرلەنىپ, وبلىس ءماسليحاتىنىڭ وتىرىسىندا قاراستىرىلادى. زاڭنامادا قاراستىرىلعان راسىمدەر ورىندالعاننان كەيىن ارقارلى پەتروگليفتەرى الماتى وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلەدى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ارقارلى پەتروگليفتەرىن قورعاۋ ماسەلەسىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋ تاپسىرىلدى, – دەيدى ەرالى توعجانوۆ ءوز جاۋابىندا.
نەگىزىندە, 2017 جىلدان بەرى ارحەولوگ الەكسەي مارياشەۆ باستاعان عالىمدار توبى وسى ارقارلى اسۋىنداعى تاريحي تاستارعا نازار اۋدارىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جاقىندا بۇل جۇمىسقا ەرىكتىلەردىڭ توبى قوسىلعان. ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جۋرناليست ولگا گۋميروۆا زەرتتەۋ جۇمىسىنا ۇزاق ۋاقىت بويى قارجى تابىلماعانىن ايتادى. اقىرى ەرىكتىلەر الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اكتسيا ۇيىمداستىرىپ, قاجەتتى قارجىنى قايىرىمدىلىق جولىمەن تاپقان. ال بيىل ءساۋىر ايىندا عانا ماسەلەگە جەرگىلىكتى بيلىك نازار اۋدارىپ, قولداۋ بىلدىرگەن كورىنەدى.
– مالايسارى تاۋىنىڭ ءار تاسى تۇنعان تاريح قوي. مۇنداعى سۋرەتتەرگە قاراپ, 3000 جىل بۇرىنعى كەزەڭنىڭ وقيعاسىن ەلەستەتۋگە بولادى. زەرتتەۋ ەندى باستالدى, عالىمدار ءالى جاڭالىق اشادى دەپ سەنەمىن. بولجام بويىنشا, بۇل بەلگىلەر قولا نە تەمىر داۋىرىنە جاتادى ەكەن. الماتىدان 160 شاقىرىم جەردەن وسىنداي جادىگەر تابىلىپ جاتسا عاجاپ قوي, ءا؟ سوسىن, بۇل ماسەلەنى شۋعا اينالدىرۋعا بولمايدى. ءبىز قازىر قازبا جۇمىستارىنىڭ باسىندا, تاۋدا ءجۇرمىز. الەۋمەتتىك جەلىدە شۋ بولىپ جاتقانىن ەستىدىم. اسىرەسە جەردىڭ ساتىلىپ كەتكەنىنە جۇرت نازارىن اۋدارىپ, نارازىلىق تۋىپ جاتقان كورىنەدى. بۇعان مەملەكەت نازارىن اۋداردىق, ءارى قاراي ساياسيلانباۋى كەرەك. وبلىس اكىمدىگى قولداۋ جاساپ, ءتيىستى قارجى ءبولدى. بولاشاقتا اشىق مۇراجاي سياقتى تاريحي ورىن بولسا, ءبىزدىڭ ارمانىمىز ورىندالعانى, – دەيدى جۋرناليست ولگا گۋميروۆا.
ايتپاقشى, تاقىرىپقا وراي كوتەرىلگەن ساۋالعا الماتى وبلىسىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسى بىزگە ارنايى جاۋاپ بەردى. قۇزىرلى مەكەمەنىڭ جاۋابىندا ارقارلى پەتروگليفتەرى 2017 جىلدان بەرى مەملەكەت قورعاۋىنا الىنىپ, سول ۋاقىتتان بەرى سۋرەتتى تاستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنە زاقىم كەلمەگەنى ايتىلعان. اۋماقتا مادەنيەت باسقارماسىنا قاراستى مادەني مۇرا ورتالىعى مەن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ماماندارى جانە ەرىكتىلەردىڭ بىرلەسۋىمەن پەتروگليفتەردى انىقتاۋ جانە بارلاۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. سونداي-اق بۇعان قوسىمشا بارلىق پەتروگليفتەردى پاسپورتتاۋ دا بىرگە جۇرگىزىلۋدە ەكەن.
الماتى وبلىسى
