وسىدان وتىز جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قازىعى قاعىلىپ, تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى رەتىندە ءبىلىم كەڭىستىگىنە قانات قاققان جوعارى وقۋ ورنى ەگەمەندىكتىڭ ەڭسەلەنۋى جولىندا ەسەلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قانشاما شاكىرتتەر شوعىرىن تاربيەلەپ شىعاردى. وسىناۋ وقۋ ورداسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, العاشقى ون جىلدىقتا رەكتورلىق قىزمەت اتقارعان قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆپەن وربىگەن اڭگىمە بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قاتىستى اسەرلى ەستەلىكتەر ايتىلدى.
– مۇرات جۇرىن ۇلى, اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى العاشىندا ا.ياساۋي اتىنداعى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قۇرىلعانىن بىلەمىز. كەيىننەن حالىقارالىق دارەجە الىپ ءورىسىن كەڭەيتكەنى ءمالىم. ءبارى قالاي باستالىپ ەدى؟
– البەتتە, ءبىلىم وشاعىنىڭ تاريحىن حالىقارالىق دارەجە الىپ كەڭەيگەن كەزىنەن ەمەس, العاش ىرگەتاسى قالانعان تۇستان باستاپ قاراستىرعانىمىز ءجون. سەبەبى تۇركىستاننان ۋنيۆەرسيتەت اشۋ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسى بولاتىن. ءبىز ول كىسىنىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرىپ, بىرلىگىن بەكەمدەۋگە ايبىندى ۇلەس قوسقانىن ەرەكشە ايتامىز. بۇل قادام دا وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. تۇتاس تۇركى دۇنيەسى قازاقستاندى اتاجۇرت دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ سەبەبى – كوپتەگەن عاسىر بويى ءبىرىنشى تۇرىك قاعاناتى, ەكىنشى تۇرىك قاعاناتى, ودان كەيىن التىن وردا, ودان سوڭ اق وردا – ءبارى تۇركى دۇنيەسىنىڭ مەملەكەتتەرى بولىپ ەسەپتەلەدى. سول قۇرىلعان مەملەكەتتەردىڭ نەگىزىن قۇرايتىن رۋ-تايپالار كەيىن قازاقيا دەگەن مەملەكەتتى قۇردى. تاريحتان تەرەڭ تاعىلىم العان نۇرسۇلتان نازارباەۆ باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بىرلىگىن بيىك ساتىعا قويا وتىرىپ, 1991 جىلى تۇركىستان قالاسىن ءارى قاراي دامىتۋ, جانداندىرۋ ءۇشىن سول جەردە ا.ياساۋي اتىنداعى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ تۋرالى پارمەن بەردى. ول كۇندەردىڭ بارلىعى قازىر ەستەلىككە اينالىپ بارادى. كەڭەس وداعىنان بولىنگەن مەملەكەتتەر تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن تۇگەندەي باستادى. يسلام كاريموۆ تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىن تاشكەنتتە قۇرماقشى بولدى. ەگەر ول جوبا جۇزەگە اسىپ, تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتى وزبەكستاننىڭ اۋماعىندا سالىنسا, وندا بۇل تاريح الدىنداعى ۇلكەن ادىلەتسىزدىك بولار ەدى. تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتى تۇركى حالقىنىڭ دىڭگەگى, قاراشاڭىراعى بولعان قازاقستاندا, ونىڭ ىشىندە تۇركىستاندا اشىلۋى كەرەك. ەلباسى بۇل ساياساتتى وتە جاقسى ءتۇسىندى. مەن سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العاشقى رەكتورى بولدىم.
– تاريحي ماڭىزى زور ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العاشقى باسشىسى بولۋ, نەگىزىن قالاي وتىرىپ, تۇتاس قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇل قىزمەتكە قالاي كەلدىڭىز؟
– بۇل ۇسىنىستى قابىلدار الدىندا مەن قاراعاندى قالاسىنداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ «ورگانيكالىق سينتەز جانە حيمياسى» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, عا مۇشە-كوررەسپوندەنتى, حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەدىم. وبلىستىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى رەتىندە وعان قوسا قالالىق قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن دە اتقارىپ ءجۇردىم. نەگىزگى ماماندىعىم حيميا عىلىمىنا قاتىستى بولسا دا مەنى بۇل مىندەتكە تاعايىنداعاندار بۇعان دەيىنگى اتقارعان قىزمەتتەرىمدە قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرى بولىپ, قازاق ازاماتتارىن قولداپ جۇرەتىنىمدى ەسكەرسە كەرەك. كۇندەردىڭ كۇنى شىمكەنت وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سەرگەي تەرەششەنكو تەلەفون سوعىپ, شىمكەنتتەن ۋنيۆەرسيتەت اشۋدى كوزدەپ وتىرعانىن, پرەزيدەنت قولدار بولسا الماتى مەن قاراعاندىداعى سەكىلدى الىپ وقۋ وشاعىنىڭ ءوزى باسقارىپ وتىرعان ولكەدە بوي تۇزەيتىنىن قۋانا جەتكىزدى. بۇل شامامەن 1991 جىلدىڭ باس كەزى بولاتىن. تەرەششەنكو ماعان وسى بولاشاق وقۋ ورنىنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋدى سەنىپ تاپسىرعىسى كەلەتىنىن ايتتى. ۋنيۆەرسيتەتتى قالاي قۇرماقسىزدار دەگەن ساۋالىما, «شىمكەنتتەگى كەزىندە ءوزىڭ جۇمىس ىستەگەن حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋت پەن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى قوسىپ ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرماقپىز» دەپ جاۋاپ قاتتى. مەن اتالعان ۇسىنىستى قابىلداي وتىرىپ, كىندىك قانىم تامعان جەردە جۇمىس ىستەۋگە كەلىسىم بەرەتىنىمدى ءبىلدىردىم. اراعا ءبىر اي سالىپ تەرەششەنكو قايتا تەلەفون سوقتى. تاشكەنتكە شىمكەنت ارقىلى رەسمي ساپارمەن بارعان مەملەكەت باسشىسى قايتاردا تەرەششەنكوعا ۋنيۆەرسيتەت اشۋ ءىسىن كەشەۋىلدەتپەۋدى جانە ونى شىمكەنتتەن ەمەس تۇركىستاننان سالۋ كەرەكتىگىن تاپسىرىپتى. ايماق باسشىسى وسى ماسەلەگە باسى قاتىپ وتىرعانىن, تۇركىستاننان ۋنيۆەرسيتەت اشۋ قالاي بولار ەكەن دەگەن قورقىنىشىن جاسىرمادى. مەن دە ءوز كەزەگىمدە شىنىمەن تۇركىستاننان ۋنيۆەرسيتەت اشۋ قازىرگى جاعدايدا وڭايعا سوقپايتىنىن ايتتىم. ويتكەنى وڭتۇستىكتىڭ تۋماسى رەتىندە تۇركىستاننىڭ جاعدايى ماعان ءجىتى تانىس. ول تۇستا تۇركىستان شاڭى اسپانعا بۇرقىراپ ەلەۋسىز جاتقان جاي عانا اۋدان ورتالىعى ەدى. جۇمسارتىپ ايتقاندا قوعامدىق كولىكتەردىڭ ءوزى بىردە بار, بىردە جوق قيىن كەزەڭ بولاتىن. ال مۇنداي قۋ-مەديەن دالادان ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەت اشۋ, بىلىكتى وقىتۋشىلار قۇرامىن تارتۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگى تۇسىنىكتى. ەكەۋارا وسى ماسەلەلەردى ورتاعا سالعاننان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ كەسىمدى بۇيرىعى شىققانشا ەلەڭدەپ جۇردىك. ءبىر كۇنى ماسكەۋدە ءبىلىم الىپ عىلىم كانديداتى اتانعان, سول تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كومەكشىسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن دوسىم حايروللا قابجانوۆقا حابارلاسىپ, پرەزيدەنتتىڭ تۇركىستاننان ۋنيۆەرسيتەت اشۋ تۋرالى يدەياسى تۋرالى ناقتى ءبىلىپ بەرۋىن ءوتىندىم. اراعا 3-4 كۇن سالىپ ماعان قايىرا تەلەفون شالعان حايروللا تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ ن.نازارباەۆ تىكەلەي نىسانعا الىپ وتىرعان يدەيا ەكەنىن, مەنىڭ بۇل ۇسىنىستان باس تارتپاۋىم كەرەكتىگىن ايتىپ كەڭەس بەردى جانە بۇل يدەيانىڭ تاشكەنت ساپارىنان كەيىن تۋىنداعانىن جەتكىزدى. ال ۋنيۆەرسيتەتتى نولدەن باستاپ قۇرۋ ءوز الدىنا ۇلكەن شارۋا ەدى. ونىڭ قىزىعى مەن قيىندىعى تۋرالى سوتكەلەپ اڭگىمەلەۋگە بولادى.
– سۇحباتىمىزعا وسى تاقىرىپ ارقاۋ بولىپ وتىرعاننان كەيىن بۇل تۋرالى ايتىپ وتكەنىمىز ارتىق بولماس دەي ويلايمىن.
– س.ا.تەرەششەنكوعا تەلەفون شالىپ, كەلىسىم بەرەتىنىمدى جەتكىزدىم. ول دا قۋانا قابىلدادى. كوپ ۇزاماي ءبىلىم ءمينيسترى شايسۇلتان شاياحمەتوۆ حابارلاسىپ, مينيسترلىكتە ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ ءىسىن جەتىك بىلەتىن ماماندار تاپشى ەكەنىن ايتا كەلە, وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا باستان-اياق ءوزىڭىز جۇرگەنىڭىز ءجون دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. بۇل ۇسىنىستى قولداعان مەن دە ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, الماتىعا تارتىپ وتىردىم. ۆەدومستۆا باسشىلىعى الدىندا ءوز ويىمدى العا تارتىپ, تۇركىستانعا ستۋدەنت تارتۋ ءۇشىن ەڭ ءبىر سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردان فاكۋلتەت جاساقتاۋىمىز قاجەتتىگىن جەتكىزدىم. زاڭگەر, ەكونوميست, قارجىگەر, ەكولوگوگ, ەمدەۋشى دارىگەر سىندى ماماندىقتاردى ىرىكتەپ الىپ اربىرىنە جەكەلەي جوبا جاساۋىما تۋرا كەلدى. كولدەنەڭدەپ شىققان كەدەرگىلەر دە از بولعان جوق. ءسوزدىڭ اشىعى كەرەك, ول كەزدە ماسكەۋگە باعىنىشتى بولدىق. ماسكەۋدىڭ كەلىسىمىنسىز ويعا العان ءىستى وڭاي جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. مينيسترلىك ماسكەۋگە حات جازسا, گەننادي ياگودين دەگەن كسرو ورتا جانە جوعارى وقۋ ءمينيسترى قارسى بولىپ, شاياحمەتوۆكە: «قايداعى ءبىر اۋدان ورتالىعىنان ۋنيۆەرسيتەت اشام دەيسىڭدەر» دەپ دۇرسە قويا بەرىپتى. اتالعان جايعا قانىق بولعاسىن
گ.ا.ياگوديننىڭ الدىنا بارۋعا بەل بايلادىم. مۇنداي قادامعا بارۋىما ول كىسىنىڭ ماسكەۋدەگى د.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەندە دەكانىم بولعاندىعى, مەنى جاقسى تانىعاندىعى تۇرتكى بولدى. ماسكەۋگە ۇشىپ كەلىپ ياگودينگە كىردىم. سوزگە وتە شاپشاڭ, بىردەن كەسىپ ايتاتىن ادام ەدى. مەن ەسىكتەن ەنە بەرە «قازاقتارىڭ قاتىرادى, مەن رەسەيدىڭ ساراتوۆ, كۋيبىشەۆ, ومسك سەكىلدى ءىرى ايماقتارىنان ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋعا رۇقسات بەرمەي جۇرگەندە, ولارىڭ قايداعى ءبىر اۋدان ورتالىعىنان ۋنيۆەرسيتەت اشامىز دەيدى» دەپ ءوز ويىن جاۋدىرا جونەلدى. جايعاسقان سوڭ مەن وعان ناق وسى ماسەلە بويىنشا كەلگەنىمدى, تۇركىستان قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن رۋحاني استانا ەكەنىن, رەسەيگە لەنينگراد, سۋزدال, ۆلاديمير قالاي قادىرلى بولسا, بىزگە تۇركىستان سونداي ىستىق ەكەنىن مايدالاپ جەتكىزدىم. جانە اشىلاتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسشىلىعىنا ءوزىمنىڭ بارا جاتقانىمدى ايتىپ, سەنىم ءبىلدىرۋىن سۇرادىم. ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ گەننادي ياگودين قولىمدى قىسىپ كەلىسىمىن بەردى دە, مەنىڭ كوزىمشە قاراماعىنداعىلارعا تەلەفون سوعىپ كەلىسىم قۇجاتىن دايىنداۋ قاجەتتىگىن تاپسىردى. وسىلايشا, ماۋسىمنىڭ 6-سى كۇنى جارلىققا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قول قويىپ, 7-ءسى كۇنى مەن رەكتور بولىپ تاعايىندالدىم. ال 8 ماۋسىم كۇنى تۇركىستاندا بولدىق. وبلىستىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ايماققا قاراستى 15 اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىن جيناپ, پرەزيدەنت جارلىعىن تانىستىردى. الگى جيىندا ول جاڭا ۋنيۆەرسيتەت عيماراتىنىڭ تەز ارادا بوي تۇزەۋى ءۇشىن قۇرىلىس جۇمىستارىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بىلىكتى پروفەسسورلاردى قىزمەتكە تارتۋ ءۇشىن ولارعا جايلى تۇرعىنجاي سالۋ كەرەكتىگىنە باسا توقتالىپ, ءتىپتى ەكى قاباتتى كوتتەدج ۇيلەردىڭ تاستاي ەتىپ سىزىلعان جوباسىمەن تانىستىردى. وبلىس باسشىسىنىڭ وكىمىمەن ءار اۋدان ەكى ۇيدەن جانە شىمكەنت قالاسى ون ءۇي سالادى دەپ كەلىسىلدى. بۇل باستاما جۇزەگە اسار بولسا ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىنا ارنالعان جەكە 10 سوتىق جەرى بار 40 ءۇي بوي تۇزەمەك. دەسە دە, تاپسىرما بەرىلگەنىمەن سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ سوزىلىپ كەتتى. اۋداندار ءۇي سالۋعا اسىعار ەمەس. تەرەششەنكوعا قايتا كىرىپ, جايلى جاعداي بولماسا بىلىكتى كادرلاردى اكەلە المايتىنىمىزدى ايتتىم. ول قۇرىلىسقا جاۋاپتى ايماقتاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ءۇيدى العاش بىتىرگەن اۋدانعا «ۆولگا», ەكىنشى بىتىرگەن اۋدانعا «جيگۋلي», ءۇشىنشى بولىپ تاپسىرمانى تاپ-تۇيناقتاي ورىنداعان وڭىرگە «موسكۆيچ» اۆتوكولىگىن سىيلايتىنىن جەتكىزدى. وسىدان كەيىن قۇرىلىس قىزا ءتۇستى. قازان ايىندا العاشقى 25 قىزمەتتىك ءۇي دايىن بولدى. وسى تۇستا تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتى جاپپاي وزبەكشەگە كوشىپ, ورىس تىلىندە ءدارىس بەرەتىن كادرلاردى قىسقارتىپ جىبەردى. ولاردىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ قاراگوز قازاقتار ەدى. وسىنى پايدالانىپ تاشكەنتتىك پروفەسسورلاردى جۇمىسقا شاقىردىم, ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا 2 قاباتتى ءزاۋلىم ءۇي مەن 10 سوتىق جەر بەرىلەتىنىن ايتتىم. قاجەت بولسا ءار ۇيگە ءبىر-بىردەن سيىر الىپ بەرەتىنىمىزدى حابارلادىق. وسىلايشا, تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىنە مىقتى پروفەسسورلار لەگى كەلە باستادى. اراعا ءبىر جىل سالىپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتكە ارنايى كەلىپ, ۇجىممەن كەزدەسۋ وتكىزدى. ول كىسى جيىلعان شاكىرتتەرگە قاراپ تۇرىپ: «سەندەر ۋاقىتشا قيىندىققا مويىماڭدار. بارلىعى سەندەر ءۇشىن. تۇركىستان ءبىزدىڭ رۋحاني استانامىز. بولاشاقتا تۇركىستان ەڭ ءبىر شۇرايلى قالاعا اينالادى» دەپ ءسوز سويلەدى. كەيىننەن ويلاپ قاراسام, تۇركىستاندى تۇلەتۋ يدەياسى ەلباسىن سول كەزدەن-اق تولعاندىرعان ارمان ەكەنىن سەزىنگەندەي بولام. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن الماتىعا شىعارىپ سالار ساتتە وبلىستىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ كوزىنشە ءوتىنىش ايتتىم. «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قيىندىقتى بىرتە-بىرتە ەڭسەرىپ كەلەمىز. تۇركىستاندا ءتورت, كەنتاۋدا ەكى فاكۋلتەتىمىز بار. امەريكادان ارنايى التى پروفەسسوردى شاقىردىم. ولار ستۋدەنتتەردى اعىلشىن تىلىنە باۋلىپ ءجۇر. ولاردان كاليفورنيا ينستيتۋتىنىڭ سحەماسىن الدىم. بايقاسام, ولاردىڭ كورپۋستارى ءىرى-ءىرى التى قالادا ورنالاسقان ەكەن. ەندىگى ءوتىنىش, شىمكەنتتەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى ءبىزدىڭ قۇرامىمىزعا قوسىپ بەرسەڭىز. بۇل ءوز كەزەگىندە وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستاردىڭ جاقسى وربۋىنە سەرپىن بەرەدى» دەدىم. پرەزيدەنت ويىمدى قۇپتاپ, شىمكەنتتەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت بىزگە قوسىلدى.
تۇركىستانعا كەزەكتى ساپارمەن كەلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعى بىردە مەنەن ۋنيۆەرسيتەتكە قانداي كومەك كەرەك دەپ سۇرادى. مەن 300 گەكتار جەر قاجەت ەكەنىن جەتكىزدىم. ءسوزىمىزدى ەستىپ تۇرعان تەرەششەنكو (ول كەزدە پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنە تاعايىندالعان) اڭ-تاڭ قالىپ, «مۇرات-اۋ, 300 گەكتار جەردى نە قىلماقسىڭدار, كازگۋ 80 گەكتار جەرىن ءالى يگەرە الماي جاتىر ەمەس پە؟» دەپ سۇراۋلى جۇزبەن ءسۇزىپ ءوتتى. مەن بولسام: «كازگۋ – الماتىدا, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت – تۇركىستاندا. بۇل ولكەنىڭ اۋا رايىن بىلەسىزدەر, شاڭدى جەل ۇيىتقىعاندا الدىڭىزداعى ون مەتر جەر كورىنبەي قالادى. وسىنى ەسكەرىپ, ۋنيۆەرسيتەت اينالاسىن جاسىل جەلەكپەن كومكەرسەك, عيماراتتارىن ورتا تۇسىنا سالىپ ۇلكەن كامپۋسقا, قالاشىققا اينالدىرساق» دەپ تىلەگىمدى العا تارتتىم. بۇل ويىمدى قۇپتاي كەتكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, «سەرگەي, ۋنيۆەرسيتەت 20-30 جىلدىق دۇنيە ەمەس, زامان تۇرسا 200-300 جىل ۇرپاققا مۇرا بولاتىن قاستەرلى ورىن. مىنا جاتقان بايتاق اتىراپتان 300 گەكتاردى قيماي تۇرسىڭ با؟» دەپ قولىمەن كەڭ دالانى مەڭزەدى. ارتىنشا: «جۇمىس ىستەيمىن دەپ تۇرعان ادامعا مۇمكىندىك جاسا» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى. تەرەششەنكو ءۇنسىز باس يزەدى. بۇگىندە ون مىڭداعان شاكىرتتەرگە سايا بولعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الىپ اۋماعى وسىلاي بەرىلىپ ەدى. ايتا بەرسەك, مۇنداي تاريحي وقيعالار وتە كوپ.
– بۇل وقۋ ورداسىنىڭ قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ اۋقىمىن كەڭەيتكەن كەزى عوي. وسى وزگەرىس تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعاننان كەيىن اراعا جارتى جىل سالىپ كەڭەس وكىمەتى ىدىرادى. ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىق قاي سالاعا بولسا دا سالقىنىن تيگىزبەي قويمادى. بۇل قيىندىقتار ءبىزدى دە اينالىپ وتكەن جوق. قىزمەتكەرلەرىمىزگە ايلىق تولەيتىن اقشا قالمادى. الماتىعا بارىپ, امەريكانىڭ ەلشىسى بيلل كورتنيدى تۇركىستانعا شاقىردىم. تاريحي ولكەنى تانىستىرىپ وتىرىپ, «كىندىك ازيا قازىر بوسادى. امەريكا اراب الەمىنە ءوز مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن الەكساندريادان ۋنيۆەرسيتەت سالدى. سىزدەردە وسىنداي جوسپار بار ما؟» دەپ سۇرادىم. ول بولسا مۇنداي ويلارى بارىن, تەك الگى ۋنيۆەرسيتەتتى تاشكەنتتە نە الماتىدا سالارلارىن بىلمەي, تاڭداۋ جاساي الماي جۇرگەندەرىن جەتكىزدى. وسى ءسوزدى كۇتىپ تۇرعانداي مەن: «سىزدەر تاڭداپ وتىرعان ەكى شەشىم دە دۇرىس ەمەس. الماتى مەن تاشكەنتتە 20-30 شاقتى ۋنيۆەرسيتەت بار. ولاردىڭ اراسىنان العا وزۋ وڭاي بولمايدى. تاشكەنت الماتىنى, الماتى تاشكەنتتى مويىندامايدى. ويتكەنى ولار ءوزارا باسەكەدەگى قالالار. ال تۇركىستان بارىنە ورتاق رۋحاني استانا. ويىمدى قۇپ الساڭىزدار, تۇركىستانداعى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى قازاق-امەريكا ۋنيۆەرسيتەتى جاسايىق» دەگەن پىكىرىمدى ءبىلدىردىم. ءبىر ايدان كەيىن سول تۇستاعى اقش پرەزيدەنتى ۇلكەن بۋشتىڭ تمد ەلدەرى بويىنشا كەڭەسشىسى ۆيليامس ماسكەۋگە كەلدى دەگەندى ەستىپ كورتنيمەن بىرگە كەزدەسۋ وتكىزدىك. جىلى قابىلداعانىمەن, اقش پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قۇپتاي قويعان جوق. قالاي دا ۋنيۆەرسيتەتتى قيىن كەزەڭنەن امان الىپ شىعۋ كەرەك بولدى. بار ءۇمىتىمىز ءتۇبى ءبىر تۇرىك اعايىنداردا ەدى. قازاقستاننىڭ تۇركيا رەسپۋبليكاسىنداعى سول كەزدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قانات ساۋداباەۆقا ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىردىم. قانات بەكمىرزا ۇلى بۇل ىسكە قول ۇشىن سوزاتىنىن, پرەمەر-مينيسترمەن جولىقتىراتىنىن جەتكىزدى. تۇركيا تاراپى بىزگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, قۇشاق اشتى. پرەمەر-مينيستر سۇلەيمەن دەميرەل قاتارلى ازاماتتار «تۇركىستان – ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىز» دەگەن اق تىلەگىن جەتكىزدى. كەيىننەن تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە تۇركىستانعا كەلدى. تاريحي ولكەگە ءتاۋ ەتىپ, قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەكى ەلگە عانا ەمەس, تۇتاس تۇركى جۇرتىنا ورتاق ءبىلىم شاڭىراعى ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتتى. تۇرعىت وزال سەكىلدى تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ دا تابانى تۇركىستانعا ءتيىپ ۋنيۆەرسيتەت مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالىپ كەلەدى. قورىتا ايتقاندا, بۇگىنگى تۇرلەنگەن تۇركىستان وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ سالتانات قۇرۋىمەن باستالىپ ەدى. مەنىڭ ماڭدايىما اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, باۋىرلاس تۇركيا 100 ملن دوللار جۇمساپ سالىپ بەرگەن ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن, ونىڭ ىشىندە كامپۋستاردى قورشاپ تۇرعان تاماشا بوتانيكالىق باقشانى, پروفەسسورلار ءۇشىن سالىنعان كوتتەدجدەر, شاعىن اۋدانىن ون جىل ىشىندە ىسكە قوسۋ بۇيىرىپتى. سول كەزەڭدە ۋنيۆەرسيتەتتە 20 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت (5 قالادا), 80 پروفەسسور بولدى. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز وقۋدا, ونەردە, سپورتتا الدىنا جان سالماي ءبىرىنشى ورىنداردا ءجۇردى. ولارعا مەنىڭ شىن جۇرەگىمنەن ايتار العىسىم شەكسىز. سوناۋ بەدەرلى جىلدار بەلەسىندە اتقارىلعان شارۋالار سان-الۋان. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا دۇنيەدە 240 ملن-نان استام تۇركى بار. ولاردىڭ باسىن قوسۋ ءۇشىن ءاربىر مەملەكەتكە – قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ەمتيحانسىز, تەگىن كەلىپ وقۋىنا كۆوتا بەردىك. ساحا رەسپۋبليكاسى, تاتارستان, چۋۆاش, التاي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان, تۇركيادان ستۋدەنتتەر كەلدى. ونداعى ماقساتىمىز – ەلباسىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن تۇركى جاستارىنىڭ باسىن قوسۋ بولدى. تۇگەل تۇركى بالاسىن بىرىكتىرۋدى ماقسات تۇتقان مۇستافا كەمال اتاتۇرك, مۇستافا شوقاي سەكىلدى زاڭعارلاردىڭ ارمانىن جالعاعان قارا شاڭىراقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولعاي!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
