وسى ورايدا وڭىرلەر بويىنشا اقتاۋ ماتەريالدارىن جيناقتاۋ ءۇشىن شىمكەنت قالاسىندا قۇرىلىپ, قۇرامىنا عالىمدار, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇمىلدىرىلعان جۇمىسشى توپ بىرقاتار تىڭ مالىمەتتى انىقتاپ وتىر. ناقتىراق ايتساق, ءۇشىنشى مەگاپوليستەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ىزدەنىس اۋقىمىن كەڭەيتىپ, تىڭ دەرەكتەردى ءمالىم ەتتى.
وسىعان دەيىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, جازىقسىز اتىلعاندار سانى 2500 ەكەنى ايتىلىپ كەلسە, بۇگىندە بۇل سانعا بايلانىستى سۇراق كوپ. ەلىمىزدە 2001 جىلى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارناپ اشىلعان مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيا زالىندا ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعان قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ساياسي كۇرەسكەر, پاتريوت, عالىم, تاريحي تۇلعالاردىڭ پورترەتتەر گالەرەياسى بار. مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنىڭ ءتۇپ قازىعى «رەپرەسسيا» دەپ اتالاتىن سينتەزدىك فورماداعى مۇسىندەر كومپوزيتسياسى ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرمايدى. ال «تاعزىم» زالىنداعى قارا تاقتادا مىڭنان اسا ادامنىڭ اتى-ءجونى جازىلعان. ول ءتىزىم قايدان الىندى؟ «وڭتۇستىك وڭىردە 2500-دەي ادام اتىلدى» دەگەن دەرەك قانشالىقتى دالەلدى؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «الباستى ساي» اتانىپ كەتكەن شاتقالدان رەپرەسسيا جىلدارى اتىلعان ادامداردىڭ سۇيەگى تابىلعان. سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما مەن ارحيۆتەردەن جيناقتالعان قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە 1586 ادامنىڭ ءتىزىمى انىقتالىپ, ول «ازالى كىتاپقا» ەنگىزىلگەن. سونداي-اق سول ماڭدا «قاسىرەت» مەموريالدى كەشەنى اشىلعان. وسى ورايدا قارا تاقتاعا جازىلعان ءتىزىمدى ناقتىلاۋ ءۇشىن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. عىلىمي قىزمەتكەرلەر قارا تاقتاداعى ءتىزىمنىڭ «ازالى كىتاپتان» كوشىرىلگەنىن ايتادى. بۇل كىتاپتىڭ اۆتورى – سەيداحمەت بايداۋلەتوۆ. ول مۋزەي اشىلماي تۇرعانعا دەيىن, ياعني 1997 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بار-جوعى 7 ايدىڭ ىشىندە باسىلىپ شىققان ەكەن.
شىمكەنت قالالىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, جەرگىلىكتى كوميسسيا مۇشەسى گۇلميرا سەرىكباەۆا اقتالعانداردىڭ قۇجاتى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ ارحيۆىنە وتكەنىن ايتادى. سول باسقارماعا سۇرانىس جاسالىپ, ءاربىر ادام تابىلعان سايىن قور تولىقتىرىلىپ وتىرادى ەكەن.
«وبلىستاعى قۇربانداردىڭ ەسىمى «ازالى كىتاپ» دەپ اتالعان جيناققا ەنۋى ءتيىس بولعان. كىتاپ نەبارى 7-8 اي كولەمىندە باسپادان شىعادى. ونى ءبىر جىلدا اياقتاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قۇجاتتىڭ ءبارى جەرگىلىكتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتىنىڭ ارحيۆىندە بولاتىن. ال ول ارحيۆتەن اقپارات الۋ سول كەز تۇرماق, قازىردىڭ وزىندە دە وڭاي ەمەس. پوليتسيا دەپارتامەنتى اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس باسقارماسىنىڭ ارحيۆىندە قۇجاتتار تۇگەلگە جۋىق ساقتالعان. سوڭعى 10 جىلدىڭ كولەمىندە وسى ارحيۆپەن تىعىز بايلانىستا قورىمىزدى تولىقتىرىپ كەلەمىز. كىتاپ شىققان 1997 جىلى 1732 ادام اتىلدى دەپ كورسەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە 1600 ادامنىڭ ەسىمى مۋزەيدىڭ «تاعزىم» زالىنداعى قارا تاقتادا جازىلىپ تۇر. ياعني ول ەسىمدەر كەزىندە قولجەتىمدى بولعان دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە دايىندالعان ەدى. قارا تاقتاداعى ەسىمدەردى تولىقتىراتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ويلايمىن. قازىر قولىمىزدا تىرنەكتەپ جيناقتالعان دەرەكتەر اتا-باباسىن ىزدەگەن بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ سەپتىگىمەن ناقتىلانا ءتۇستى. اتىلعانداردىڭ بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا سانى 2500 ەكەنى ايتىلىپ كەلگەنىمەن, «ازالى كىتاپتاعى» سانى – 1732 عانا, ياعني الدىڭعى دەرەك كۇمان تۋدىرعان سوڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە تالاي دەرەككە قول جەتكىزدىك, جالپى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سايتىنان قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 4001 ادامنىڭ ءتىزىمىن الدىم. بىراق ول جەردە ادامنىڭ جەكە دەرەگىندە تەگى تولىق, ال ەسىمىنىڭ باس ءارپى عانا بەرىلگەن ەكەن. مىسالى, تىزىمدە پالەنشەەۆ ب-نىڭ بەسەۋى جازىلعان. مۇمكىن ول «ب» ارپىنەن باستالاتىن بەكارىس, بەركىنباي سەكىلدى ءبىر اۋلەتتەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامدار بولار. سودان كەيىن ءبىز اي سايىن, اپتا سايىن اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس باسقارماسىنا قايتا-قايتا حات جازىپ, ءوتىنىم جاسادىق. سوندا 4001 ادامنىڭ تىزىمىنە قاتىستى سۇراقتارعا ناقتى دايەكتى دالەل تاپپادىق. ۇرپاقتارىنان, بۇرىنعى قوردان ىزدەپ سالىستىرىپ, ساراپتادىق. تۋعان جەرى, سوتتالعان ۋاقىتى, قانداي باپپەن سوتتالعانى توڭىرەگىندە, اتىلعان نەمەسە جەر اۋدارىلعانىنا دەيىن زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىك. ناتيجەسىندە رەسەيلىك سايتتىڭ بازاسىنان 6500-دەن اسا ادامنىڭ ءتىزىمىن الدىق. سوسىن «ازالى كىتاپتاعى», ءىىم-نەن العان 4001 ادام ءتىزىمى, ۇرپاقتارىنىڭ سۇراۋى ناتيجەسىندە تابىلعان ادامدار ءتىزىمىن قارادىق. ءبارىن ءبىر-بىرلەپ سارالادىق. رەسەيلىك دەرەك ناقتى بولدى. ولاردا مالىمەت كوپ. اشقان كەزدە بارلىعىنىڭ تۋعان جەرى, سوتتالعانى, تاعايىندالعان جازاسى ناقتىراق شىقتى. بيىلعى زەرتتەۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار سانى – 7277 ادام بولىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە اتىلعاندار سانى – 2050. دەمەك 2500 ادام اتىلدى دەگەن دەرەك ناقتى ەمەس. سوتتالعاندار سانى – 4696. بۇل مارتەبەدەگى ادامدار ايگىلى 58-باپتىڭ نەگىزىندە ايىپتالىپ, «كارلاگ» جانە باسقا دا تۇرمەلەردە بولدى نەمەسە جەر اۋدارىلعان. سوتتالعانداردىڭ ىشىندەگى 531 ادامنىڭ تاعدىرى نە بولعانىن انىقتاي الماي وتىرمىز. ولار سوتتالعان 4696 ادامنىڭ قاتارىندا بولعانىمەن, تۇرمەگە جىبەرىلگەنى نەمەسە اتىلعانى انىق ەمەس. ءبىز وسى 531 ادامنىڭ تاعدىرىنىڭ توڭىرەگىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز», دەدى گ.سەرىكباەۆا.
بۇگىندە اتا-بابالارى جونىندە دەرەك ىزدەپ مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ قاراسى ۇزىلمەگەن. رەسەيدەگى سانكت-پەتەربۋرگتەن حابارلاسقان ازاماتشا اتاسىنىڭ شىمكەنتكە جەر اۋدارىلىپ, وسىندا اتىلعانىن ايتىپتى. سۇراۋ سالىپ, ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ قاتارى 166-عا جەتكەن. وسىلايشا, بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستاندا اتىلعاندار مەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ 7277 بولعانىن ايتقان مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بۇل ساننىڭ رەسمي تۇردە جاريا ەتىلەتىنىنەن ءۇمىتتى. ايتا كەتەلىك, قۋعىنعا ۇشىراعان بابالاردى ەسكە الۋ ماقساتىندا شىمكەنتتەگى ءازىل-سىقاق جانە ساتيرا تەاترىندا كۇنى كەشە راحىمجان وتارباەۆتىڭ «قاراشا قازدار قايتقاندا» تاريحي دراماسى ساحنالاندى. قالالىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى مەن ءازىل-سىقاق جانە ساتيرا تەاترى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان كەشكە جينالعان كورەرمەندەر كوپ بولدى. ولاردىڭ كوبى تاريحي ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولعان جاقىندارىن ەسكە الۋعا كەلگەندەر ەدى.
شىمكەنت
