تاۋلىكتىڭ تەڭ جارتىسىن تاس جولدا وتكىزەتىن جۇرگىزۋشىلەر اقىلى ۋچاسكەلەردىڭ اتىنا ساي بولعانىن قالايدى. ايتۋلارىنشا, بىزدەگى اقى الىناتىن جولداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ ءوزى ىستەن شىعىپ قالىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە, جول بويىنداعى سەرۆيس اقساپ تۇر. جۇرگىزۋشىلەرگە لايىقتى جاعداي دا جاسالماعان. «ەندەشە, ءبىز نەسىنە اقى تولەۋىمىز كەرەك؟!» دەيدى ولار.
– سوڭعى ۋاقىتتا الىس جولعا قاتىنايتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسى قىسقاردى. ەسەسىنە جانار-جاعارمايدىڭ باعاسى قىمباتتادى. ماسەلەن, استانادان الماتىعا بارىپ-كەلگەنىم ءۇشىن ماعان 150 مىڭ تەڭگە تولەيدى. بۇل سومانى ەكى ەسە ارتتىرۋ كەرەك. ويتكەنى ديزەلدىڭ وزىنە جوق دەگەندە 300 مىڭ تەڭگە جۇمسالادى. بۇعان قوسىمشا بولشەكتەردىڭ باعاسىن قوسىڭىز. ال ساپاسىز جولدا كولىك سىنباي تۇرمايدى. ءبىر دوڭگەلەك جارىلسا بولدى, شىعىنعا ۇشىراعانىم. مىنە, قارىزدارىمدى جابامىن دەپ جولدا جۇرگەنىمە ەكى جارىم ايدان استى. بۇل ازداي, ەندى اقىلى ۋچاسكەلەردەن تولەم ۇستالسا, نەمىز قالادى؟! – دەيدى ەلوردالىق جۇرگىزۋشى قايسار تولەۋقاسىموۆ.
سوندىقتان جۇرگىزۋشىلەر جۇك كولىكتەرى ءۇشىن وزگە ەلدەردەگىدەي اقىلى جولدا ءجۇرۋدىڭ بالاما تۇرلەرى ۇسىنىلۋى كەرەك دەيدى.
جۇرگىزۋشىلەردىڭ جانايقايىنا دەپۋتاتتار دا ءۇن قوستى. وتكەن اپتادا ءماجىلىستىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ازات سەمبينوۆ دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
– سوڭعى كۇندەرى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرىندە اقىلى اۆتوجولدارمەن ءجۇرۋ ءتاريفىنىڭ بەس ەسە وسۋىنە بايلانىستى كاسىپكەرلەر مەن جۇك كولىكتەرى يەلەرىنىڭ نارازىلىق اكتسيالارى ءوتىپ جاتىر. ولار ءتاريفتىڭ ءوسىمى جول ساپاسىنا ساي كەلمەيتىنىنە, «قازاۆتوجول» كومپانياسى قىزمەتىنىڭ اشىق ەمەستىگىنە نارازى. كومپانيانىڭ مونوپوليستىك سيپاتتا جۇمىس ىستەپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇل ماسەلەنى «اق جول» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتىق فراكتسياسى 2013 جىلى كوتەرگەن. پارتيا كومپانيانىڭ قۇرىلۋىنا قارسى شىققان ەدى. «مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار مەن سالىق تولەۋشىلەر ەسەبىنەن كوممەرتسيا جاسايتىن كەزەكتى قۇبىجىق بوي كوتەرىپ كەلەدى» دەپ مالىمدەگەن-ءدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ەسكەرتۋگە ەشكىم پىسقىرعان دا جوق. ال سودان بەرى بۇل كومپانيا سىبايلاس جەمقورلىق جانجالدارىنان ارىلعان ەمەس, – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ول «اق جول» پارتياسى اقىلى جولدار ماسەلەسىنە 2018 جىلى دا اينالىپ سوققانىن العا تارتتى.
– وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جولداردىڭ اقىلى بولۋىن تالقىلاۋ كەزىندە ءبىزدىڭ فراكتسيا «بۇكىل الەمدە اقىلى اۆتوجولدار تەگىن بالاما تراسسا ۇسىنىلعان جاعدايدا عانا ەنگىزىلەتىنىن» مالىمدەدى. بىراق ءبىز ادامدارعا تاڭداۋ قالدىرماي وتىرمىز. ال جولدار سولاردىڭ سالىعىنىڭ ەسەبىنەن سالىنىپ جاتىر عوي. بۇگىنگى تاڭدا «قازاۆتوجولدىڭ» «تابەتى» تاعى اشىلىپ بارادى. تيىسىنشە, بۇل حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋدا. باستاماشىلار اقىلى جولداردىڭ پايدا بولۋى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تالاپتارىنان تۋىنداعانىن العا تارتۋدا. بىراق نارىقتا باسەكەلەستىك تە, تاڭداۋ دا بولۋى كەرەك. ال «قازاۆتوجول» ۇستانعان ءتاسىل كولىك يەلەرىن تاڭداۋ قۇقىعىنان ايىرىپ قانا قويماي, ادامداردى تىعىرىققا تىرەپ وتىر, – دەيدى دەپۋتات.
ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ جەرى ۇلكەن. تيىسىنشە, بىزدەگى تاسىمالداۋ شىعىندارى كەيدە تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 10-15 پايىزىن قۇرايدى. دەمەك, جۇرگىزۋشىلەرگە ارنالعان ءتاريفتىڭ بەس ەسە ءوسۋى اۆتوماتتى تۇردە تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىك باعاسىن قىمباتتاتىپ جىبەرەدى. ال بۇقارا حالىقتىڭ شەكەسى شىلقىپ وتىرماعانى انىق.
– مەملەكەت بيزنەستەن باعانى كوتەرۋدى تالاپ ەتەدى. سويتە تۇرا, ەنەرگەتيكتەرگە, «قازاۆتوجولعا» تاريفتەردى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال بيزنەستىڭ مۇنى اينالىپ وتەتىن مۇمكىندىگى جوق. تۇتاس ەل مونوپوليالاردىڭ ەكونوميكالىق «كەپىلدىگىندە» قالىپ وتىر. دەمەك, كاسىپكەرلەر دە, ازاماتتار دا وزدەرىنىڭ قاراجاتىنا قۇرىلعان ءارى تاڭداۋ قۇقىعىن بۇزعان قۇرىلىمداردىڭ ءتۇپسىز تابەتى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. «اق جول» فراكتسياسى جۇرگىزۋشىلەر مەن كاسىپكەرلەر جاعىندا جانە مۇنداي جاعدايعا جول بەرىلمەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ءبىز كومپانيادان ءتاريفتى ۇلعايتۋ تۋرالى مالىمدەلگەن جوسپارلاردان باس تارتۋدى تالاپ ەتەمىز, – دەدى ا.سەمبينوۆ.
بىرنەشە كۇن بۇرىن حالىق الدىندا ەسەپ بەرگەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ تا الىس جولعا قاتىنايتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاعدايىنا نازار اۋداردى.
– ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىن جۇك كولىكتەرى جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ءبىرازى جاڭا ۋچاسكەلەردە اقىلى جۇيەنى ەنگىزۋگە نارازىلىق ءبىلدىردى. اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىكتىڭ, «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جانە Kazlogistics قازاقستان كولىك وداعىنىڭ وكىلدەرى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بۇل ماسەلە سوڭعى ەكى جىل ىشىندە «اتامەكەن» پالاتاسىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە رەت تالقىلاندى. اقىلى جولدار – الەمدىك تاجىريبە. كوپتەگەن ەلدە «جولدى كىم پايدالانادى, ونى كۇتىپ ۇستاۋعا اقى تولەسىن» دەگەن قاعيدانى ۇستانادى. ويتكەنى ينەرتتى ماتەريالداردى تاسىمالدايتىن اۋىر جۇك كولىكتەرى جولدىڭ بەتكى قاباتتارىن ءجيى بۇزادى. بۇدان بولەك, ءبىزدىڭ جولداردى قازاقستان اۋماعى ارقىلى قاتىنايتىن ءۇشىنشى ەلدەردىڭ ون مىڭداعان ترانزيتتىك جۇك ماشينالارى توزدىرادى. ءبىزدىڭ تاسىمالداۋشىلار دا شەت ەلدەردىڭ اۋماعى ارقىلى ءجۇرىپ وتكەندە بارلىق الىمداردى تولەيدى. بۇل قالىپتى دۇنيە, – دەيدى ب.اتامقۇلوۆ.
ءمينيستردىڭ دەرەگىنشە, 2025 جىلعا دەيىن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 11 مىڭ شاقىرىمىنا اقىلى جۇيەنى ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. ءبىرىنشى كەزەڭدە 2021 جىلى 5,8 مىڭ شاقىرىمدى اقىلى ەتۋ مىندەتى تۇر.
– ەل ۇكىمەتى تولەماقى مولشەرلەمەسىن العاش رەت 2013 جىلى «استانا – ششۋچينسك» جولىندا اقىلى جۇيە ەنگىزىلگەن كەزدە بەكىتتى. بۇل باعالار جاڭا ۋچاسكەلەردە دە ساقتالىپ وتىر. كورشى ەلدەردە اقىلى جۇيە ۇزاق جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇلاردا تاريفتىك مولشەرلەمە قازاقستانمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى. ماسەلەن, رەسەيدە جۇك ماشينالارى 1 شاقىرىم ءۇشىن 22 تەڭگە تولەيدى, يتاليا مەن گەرمانيادا ورتاشا ەسەپپەن 70 تەڭگە, بەلارۋس مەملەكەتىندە 80 تەڭگە شىعىندايدى. ال حورۆاتيادا جۇك كولىگى ءۇشىن جولدا ءجۇرۋ قۇنى شاقىرىمىنا 122 تەڭگە تۇرادى. قازاقستانداعى جاعداي قانداي؟ بىزدە جەڭىل اۆتوكولىكتەر ءۇشىن 1 شاقىرىم – 1 تەڭگە. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى جەڭىل كولىكتەرگە قۇنى 1 000 تەڭگە بولاتىن ءبىر جىلدىق ابونەمەنت ۇسىنىلعان. اۆتوبۋستار ءۇشىن تولەماقى مولشەرى ورىن سانىنا بايلانىستى ءبىر شاقىرىمعا 5 تەڭگەدەن 15 تەڭگەگە دەيىنگى سومانى قۇرايدى. اتاپ وتەرلىگى, قالاارالىق جانە جەرگىلىكتى رەيس اۆتوبۋستارى تولەمنەن بوساتىلعان. جۇك كوتەرىمدىلىگىنە بايلانىستى جۇك كولىكتەرى ءۇشىن ءبىر شاقىرىمنىڭ باعاسى 5 تەڭگەدەن 25 تەڭگەگە دەيىنگى سومانى قۇرايدى, – دەدى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى.
بىلتىر قازاقستانداعى اقىلى جولدار ارقىلى 10,7 ملن كولىك ءجۇرىپ, ولاردان 5,7 ملرد تەڭگە ءتۇسىم تۇسكەن. اتاپ ايتقاندا, نۇر-سۇلتان – تەمىرتاۋ باعىتىنان 1 ملرد 914 ملن تەڭگە, نۇر-سۇلتان – ششۋچينسك باعىتىنان 1 ملرد 672,3 ملن تەڭگە, الماتى – قورعاس باعىتىنان 1 ملرد 121,4 ملن تەڭگە, الماتى – قاپشاعاي باعىتىنان 1 ملرد 038,7 ملن تەڭگە جيناقتالعان. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا جۇرگىزۋشىلەر اتالعان اقىلى ۋچاسكەلەر ارقىلى 1,153 ملرد تەڭگە تولەگەن. بيىل تاعى 18 ۋچاسكەگە اقىلى جۇيە ەنگىزىلەدى. ياعني تاعى 5,8 مىڭ شاقىرىم جول اقىلى بولماق. اتالعان جاعداي جۇرگىزۋشىلەردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىر.
وسى ورايدا, جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن جول بويىنداعى سەرۆيستىڭ زامانعا ساي بولعانى ماڭىزدى. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ بويىندا 1 854 سەرۆيس نىسانى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 58 پايىزى ۇلتتىق ستاندارت تالاپتارىنا ساي كەلەدى. ءبىر قىزىعى, قولدانىستاعى نىسانداردىڭ كوپشىلىگى ۇلتتىق ستاندارت تالاپتارى بەكىتىلگەنگە دەيىن سالىنعان. سوندىقتان جىل سوڭىنا دەيىن نورماتيۆتىك تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن سەرۆيستىك نىسانداردىڭ سانىن 66 پايىزعا نەمەسە 1 322-گە جەتكىزۋ جوسپارى بەلگىلەنگەن. سونداي-اق, 125 جاڭا نىسان سالۋ مىندەتى تۇر. ونىڭ ىشىندە زاكىرلى ينۆەستورلار ەسەبىنەن 38 جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانساسىن جانە جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن 87 سانيتارلىق-گيگيەنالىق توراپ سالۋ جوسپارلانعان. جالپى, 2025 جىلعا دەيىن قوسىمشا 400-دەن استام زاماناۋي نىسان سالىنادى دەپ كۇتىلۋدە.
– مينيسترلىك جول بويىنداعى سەرۆيستى دامىتۋ ءۇشىن اكىمشىلىك تاسىلدەردى قولدانادى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان سەرۆيس نىسانىن ورنالاستىرۋعا كەلىسىم بەرەمىز. بىراق زاماناۋي جاڭا نىسانداردى سالۋعا جەر ۋچاسكەلەرىن الۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان بيۋروكراتيا جاعدايلارى ورىن الىپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, جول بويىنداعى سەرۆيس نىساندارىن دامىتۋ, ەڭ الدىمەن اكىمدىكتەردىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. ويتكەنى بۇل بيزنەستىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان بۇل باعىتتى دامىتۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلى قاجەت, – دەيدى مينيستر.
ەسكە سالا كەتەيىك, قازاقستانداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 157 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ 25 مىڭ شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق, 132 مىڭ شاقىرىمى جەرگىلىكتى جولدارعا جاتادى. بيىل 8,4 مىڭ شاقىرىم جول جول-قۇرىلىس جۇمىستارىمەن قامتىلماق.
