ادەبي ساۋالدامامىزدىڭ بۇگىنگى قوناعى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اقىن مارالتاي رايىمبەك ۇلى. ءداستۇرلى سۇراق: نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– جاراتۋشى يەمىز بىزگە وقىڭدار دەپ بۇيىردى. جازىڭدار دەپ نۇسقاۋ بەرگەن جوق. سوعان قاراعاندا, كەيدە ويلايمىن وسى ءبىزدىڭ جازىپ قاتىرمايتىنىمىزدى بىلگەن سوڭ, ودان دا وقىسىن دەگەن شىعار. سوندىقتان جازۋ دەيتىن وتە قيىن ءارى كيەلى, قاسيەتتى دۇنيە. ادام جازۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك, ومىردەن توقۋ كەرەك. ال ءبىزدىڭ قاي دەڭگەيدە وقىپ, توقىعانىمىز شيمايىمىزدان-اق كورىنىپ تۇرادى.
جاقىندا ەكى شىعارمانى اياقتادىم. «ارۋانا» تاريحي پوەماسى كىتاپ بولىپ شىقتى. مۇندا كونە التىن وردا تاريحى سۋرەتتەلەدى. ءحىىى عاسىرداعى بەركە حان مەن بەيبارىستىڭ تۇسىنداعى وقيعالار باياندالادى. شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى بەركە حان التىن وردانى – جارتى الەمدى بيلەگەن. ونىڭ جالعىز قىزى بولعان: ونىڭ ەسىمى ءارتۇرلى اتالادى. مەن ونى كوركەم شىعارماعا قيسسادين دەپ الدىم. التىن وردانىڭ تۇتقاسىنا بەركە حاننىڭ قولى تيگەن كەزدە جالعىز قىزى سارايشىقتى ءوز يەلىگىنە سۇراپ الىپ, 15-16 جاسىندا قالا بيلەۋشىسى اتانىپ, سارايشىقتى گۇلدەندىرەدى. قالانى باعدات پەن مىسىردان كەم قىلمايمىن دەپ الدىنا ماقسات قويادى. ءسويتىپ جايىققا اسپالى كوپىرلەر جاسايدى. قيسسادين بەيبارىسقا ۇزاتىلعان سوڭ دا ولاردىڭ ورتاق تاقىرىبى وسى جايىقتىڭ بويى سارايشىق بولادى. الەمنىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن جينالعان رۋحاني قۇندىلىقتاردى (مىسالى, قۇندى كىتاپتار) سارايشىققا جىبەرىپ وتىرادى.
پوەماعا زامانداسىم ءامىرحان بالقىبەكتىڭ دە وبرازىن قوستىم. ياعني ادەبي ىزدەنىسكە باردىم دەپ ايتۋعا بولادى.
ەكىنشى شىعارمام, ء«بىر ۋىس توپىراق» دەپ اتالادى. ونىڭ باس كەيىپكەرى – وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن قۇنىسكەرەي دەگەن ازامات. ول بيلىكتەن, قىزىلجاعالىلاردان ابدەن قۋعىن كورگەن, ەلدىڭ ءداستۇرىن, نامىسىن جوقتايمىن دەپ وتقا تۇسكەن. تۋعان جەرى – اتىراۋ وڭىرىنە سىيماعان, ءومىرىنىڭ 10 جىلى قۋعىندا وتكەن. ءتىپتى قۇنىسكەرەيدى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن اكەسىن اتىپ تاستايدى. بالا-شاعاسى توز-توز بولىپ, جەر اۋدارىلىپ, سوتتالىپ جۇرگەن كەزدە ول تۋعان جەردەن ءبىرجولا قول ءۇزىپ, بەسقالا ارقىلى تۇرىكمەن جەرىنە قاراي ءوتىپ كەتەدى. ابىلقايىر جامانوۆ دەگەن جالعان اتپەن تۇرىكمەننىڭ اۋعانستانمەن شەكتەسەتىن مارى دەگەن وڭىرىندە 30 جىلداي ءومىر سۇرەدى. ەلگە ءسىڭىسىپ, ەڭبەك ەتەدى. الايدا ول جاقتاعىلار مۇنىڭ اتاقتى قۇنىسكەرەي ەكەنىن بىلمەيدى. ءسويتىپ ولەر شاعىندا ايەلى مەن ەكى قىزىن شاقىرىپ الىپ, اقىرعى ءسوزىن ايتىپ, تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىنا زار بولادى. ال ول, نەگىزى ەلدەن كەتەردە ءبىر ۋىس توپىراقتى الاقانىنا ۇستاپ تۇرىپ, تاستاي سالادى. تۋعان جەردىڭ توپىراعى ءوز ورنىندا جاتسىنشى دەيدى. ءسويتىپ ءوز ەلىنەن قۋعىن كورگەن قۇنىسكەرەي تۇرىكمەنستاننىڭ ءبىر بۇرىشىندا تۋعان جەردىڭ توپىراعىن اڭساپ قايتىس بولادى. سوڭعى سوزىندە: «قۇلپىتاسىما جالعان اتىمدى جازا بەرىڭدەر, ال جانازادا قۇنىسكەرەي قوجاحمەت ۇلى دەپ شىعارىڭدار», دەپ امانات ەتەدى.
القيسساسى, بۇل جاقتا ونىڭ ەكى قىز, ەكى ۇلى قالعان. ەكى قىزى شەتىنەپ كەتەدى, ال ەكى ۇلى ءوسىپ-جەتىلەدى. ءبىر بالاسى كەيىن توپىراق الىپ, ىزدەپ بارادى. شىعارمانىڭ نەگىزگى يدەياسى – جات جەردە قالعان ازاماتتارىمىز, ەرلەرىمىزدىڭ قيلى ءومىرىن ۇرپاق جادىندا ساقتاۋ.
ال جازا الماي جۇرگەن ۇلكەن ەكى تاقىرىبىم بار. ونى اشىپ ايتا المايمىن. بۇل ءوزى تامىرىن سوناۋ بالالىق شاققان العان تاقىرىپتار. نوبايىن ايتسام, بىرەۋى تاريحي, بىرەۋى ءدىني تاقىرىپتا.
– شىعارماشىلىق سىرىڭىزبەن بولىسكەنىڭىزگە راحمەت.
دايىنداعان
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
