«قازاقشا شىعاتىن كىتاپتاردىڭ تيراجى, تارالىمى ماندىماي, وسپەي قويدى, سونى جولعا قويۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرما بەرىلدى ماعان. كەلگەن بويدا جاعدايدى زەرتتەپ قاراسام, اسىرەسە سولتۇستىك وبلىستارداعى كىتاپ ساۋداسى مەكەمەلەرىن باسقاراتىن ادامداردىڭ دا, قىزمەتشىلەرىنىڭ دە بارلىعى تۇگەل ورىستار, وزگە ۇلت وكىلدەرى ەكەن. قايسىبىر كىتاپ ساۋداسى مەكەمەلەرىندە قازاقشا بىلەتىن ءبىر ادام دا بولماي شىقتى. باسپالاردان كەلەسى جىلدىڭ تاقىرىپتىق جوسپارىنا ەنگەن كىتاپتاردىڭ تيراجى «كازكنيگادا» كۇزدە بەكىتىلەتىن. ونى «تيراجيروۆانيە», «تيراجداۋ كوميسسياسى» دەيتىنبىز. سونداي العاشقى تيراجداۋ كوميسسياسىن وتكىزگەنىم دە ەسىمدە. قازىر ناقتى اتاۋى ەسىمدە جوق, قازاقشا شىعاتىن ءبىر كىتاپقا سولتۇستىك وبلىستاردىڭ بىرىندەگى كىتاپ ساۋداسى ۇيىمىن باسقاراتىن ۇلتى قازاق ەمەس ايەل ادام: ء«بىزدىڭ وبلىسقا جيىرما دانا» دەپ جاۋاپ بەردى.
– نەگە سونشالىقتى از؟ – دەپ سۇرادىم.
– ءبىز «كازپوترەبسويۋز» ەمەسپىز. بىزدەگى قالالار مەن پوسەلكەلەردە قازاقشا وقيتىندار جوقتىڭ قاسى, – دەدى الگى ايەل.
– ءسىز مۇنى قانداي نەگىزگە سۇيەنىپ ايتىپ تۇرسىز؟ وبلىسىڭىزداعى قازاقشا كىتاپ وقىعىسى كەلەتىن ادامداردىڭ قانشا ەكەنىنە زەرتتەۋ جۇرگىزدىڭىز بە؟ ءسىز ولاردىڭ سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرىپ وتىرمىز دەپ ايتا الاسىز با؟ – دەپ سۇرادىم.
– بىلاي دا بەلگىلى عوي.
– جوق. ەشقانداي دا بەلگىلى ەمەس. قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ناقتى قانداي جۇمىستار جۇرگىزەسىزدەر؟ استانادان, ءبىز ارقىلى, كىتاپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ءوز كىتاپتارىن, وزگە اۆتورلاردىڭ, باسپالاردىڭ جاڭا كىتاپتارىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارىن, باسپا قىزمەتكەرلەرىن شاقىرعان كەزىڭىز بولدى ما؟ وبلىستىق قازاق گازەتى, راديو, تەلەديدار ارقىلى قازاقشا كىتاپتاردىڭ ناسيحاتتالۋى جايىندا نە ايتا الاسىز؟ ءوزىڭىز باسقاراتىن وبلىستىق كىتاپ ساۋداسى ۇيىمىندا قازاقشا كىتاپ وقيتىن, قازاق اقىن-جازۋشىلارىن, اۆتورلارىن بىلەتىن قىزمەتكەرلەر بار ما؟ – دەگەن سۇراقتار قويۋىما تۋرا كەلدى. ولارعا الگى ايەل نە ايتارىن بىلمەي, قىزاراقتاپ, قاتتى قىسىلدى. – قازاقشا شىعاتىن كىتاپتارعا ءبىزدىڭ «كازكنيگانىڭ» بەرەتىن تاپسىرىستارى «كازپوترەبسويۋزبەن» قوسا العاندا پوەزيا ءۇشىن 7-10 مىڭنان, پروزا ءۇشىن 20-30 مىڭنان كەم بولماۋعا ءتيىستى. ال كىتاپتى ناسيحاتتاۋدىڭ قانداي ادىستەرى مەن تۇرلەرىن پايدالانىپ وتىرۋىمىز كەرەك ەكەنى ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. ونداي ماسەلەلەرمەن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى الداعى ۋاقىتتاردا ناقتى اينالىسادى. وبلىستىق كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلەدى, – دەۋىمە تۋرا كەلدى.
وزگە رەسپۋبليكالاردىڭ كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارى «وزبەككىتاپ» «قىرعىزكىتاپ» بولىپ اتالىپ جۇرگەندە, ءبىر كەزدە وزىمىزدەگى, ماسكەۋدەگى رەسمي ورىنداردا «كازكنيگا» بولىپ بەكىتىلىپ كەتكەن اتاۋدى «قازاقكىتاپ» دەپ وزگەرتىپ, بەكىتتىرۋگە (ماسكەۋمەن كەلىسىپ, ارينە) جارتى جىلداي ۋاقىت كەتتى. سودان تاعى ءبىر-ەكى جىلداي ۋاقىت وتكەندە قازاقشا كىتاپتاردىڭ تيراج الۋى ماسەلەسى بىرىڭعاي ورنىقتى شەشىلگەن بولاتىن.
تاعى ءبىر انىقتاعانىم سول ۋاقىتقا دەيىن قازاقتار كوپ تۇراتىن وزگە رەسپۋبليكالارعا, شەتەلدەرگە دە مەكتەپ وقۋلىقتارىنان باسقا بىردە-ءبىر قازاقشا كىتاپ جىبەرىلمەي كەلىپتى. وسى ءداستۇردى, ءۇردىستى بۇزۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ, وزبەكستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تۇرىكمەنستاننىڭ, موڭعوليانىڭ, قىتايدىڭ كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارىمەن بايلانىس جاساپ, كىتاپ ساۋداسى قىزمەتكەرلەرى مەن جازۋشىلاردان بريگادا جاساقتاپ, شەتەلدەردەگى, شەت جەرلەردەگى قازاق جۇرتىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. كورشى رەسپۋبليكالارداعى جەرگىلىكتى پارتيا, كەڭەس ۇيىمدارىندا بولىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, سولارداعى, سونداي-اق قىتايداعى, موڭعولياداعى كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارىمەن قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى جىلما-جىل جەتكىزىپ بەرىپ وتىرۋدى مىندەتىمىزگە الىپ, شارتتار جاساستىق.
سونداي ءبىر بريگادانى قازاق-
ستانمەن كورشىلەس استراحان وبلىسىنا ءوزىم باستاپ بارعان ەدىم. استراحان قالاسى ورتالىعىنداعى ءبىر ۇلكەن كىتاپ دۇكەنىندە قازاق كىتاپتارىن ساتاتىن ءبولىم اشىپ, ۆاگونعا تيەپ وزىمىزبەن الا بارعان قازاقشا كىتاپتاردى سورەلەرگە جايعاستىرىپ, جىل سايىن قازاقستان باسپالارىنىڭ كىتاپ شىعارۋعا ارنالعان تاقىرىپتىق جوسپارلارىن ءبىز ارقىلى الىپ, شىعاتىن كىتاپتارعا تاپسىرىس بەرىپ, ساتىلاتىن كىتاپ قورىن ۇنەمى تولىقتىرىپ وتىراتىنداي ەتىپ, وبلىستىق كىتاپ ساۋداسى ۇيىمىمەن شارتقا وتىردىق.
سودان سوڭ وبلىستاعى قازاعى باسىم ءۇش اۋداننىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن, قۇرمانعازى بابامىزدىڭ سۇيەگى جاتقان ۆولودار اۋدانىنا ساپار شەكتىك. اۋىلعا جاقىنداعاندا, كىشكەنە كوپىر جانىندا قازاق جىگىتىمەن جانە قىزىمەن تىلدەستىك. ولار ءوزارا ورىس تىلىندە سويلەسىپ تۇر ەكەن. ءبىزدىڭ قازاقشا ايتقانىمىزدى ءتۇسىندى مە, تۇسىنبەدى مە, «يزۆينيتە, داۆايتە لۋچشە پو رۋسسكي», دەدى قىز. تاڭىرقادىق. كولحوزعا كەلگەن بويدا قارتتار عانا بولماسا, بالالاردىڭ دا, جاستاردىڭ دا ءبىر-بىرىمەن تەك ورىسشا سويلەسىپ جۇرگەنىن اڭعاردىق. وسىنداعى ورتا مەكتەپتە اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. مەن ءوزىمىزدىڭ كەلگەن ماقساتىمىزدى ايتا كەلە:
– ءبىز سىزدەرگە قازاقشا كىتاپتار جەتكىزىپ تۇرماقپىز. بىراق ولاردى كىم وقيدى؟ قارتتارىڭىز عانا بولماسا, جاستارىڭىز قازاقشا كىتاپ وقي المايدى ەكەن. سوندىقتان كولحوزداعى ورىس تىلىندەگى بالالار باقشاسىن قازاق تىلىنە كوشىرىپ, مەكتەپتە دە بىرىنشىدەن باستاپ, قازاقشا كلاستار اشقان ءجون ەمەس پە؟ ولارعا تاربيەشىلەر مەن مۇعالىمدەردى قازاقستاننان جىبەرتۋگە كومەكتەسەر ەدىك, – دەدىم ءوز سوزىمدە. مەكتەپ ديرەكتورى, جاس جىگىت, ونىڭ دا قازاقشاعا شورقاقتىعى كورىنىپ تۇر:
– ول بولمايدى. قيىن شارۋا, – دەپ ءسوز قوسىپ جىبەردى.
زالدا بىرنارسە تارس ەتە قالدى. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان يمان ءجۇزدى قاريا تاياعىمەن تاقتاي ەدەندى تارس ەتكىزىپ, ورنىنان تۇرعان ەكەن.
– ءاي, شىراعىم! – دەدى ول مەكتەپ ديرەكتورىنا اشۋلانا قاراپ. – الماتىدان كەلگەن جىگىت دۇرىس ايتادى. وسىنداي ءسوزدى مەن ساعان قاشان ايتتىم, ەسىڭدە مە؟ اناۋ دەپ, مىناۋ دەپ ماڭىنا جولاتپايسىڭ. قازىر اۋىلدا قازاقشا بالاباقشا, كلاستار اشۋعا الدىمەن سەندەر قارسىسىڭدار. ءبارى قايتادان قازاقشا بولىپ كەتسە جۇمىسسىز قالامىز دەپ قورقاسىڭدار, – دەدى.
قاريانىڭ ءسوزى ۇناپ قالدى. ارتىنان ونىمەن جەكە اڭگىمەلەستىم.
– باياعىدا وسى كولحوزدى مەن باسقارعانىمىن. ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن جاعدايىمىز جاقسى ەدى. ول كەزدە كولحوزىمىزداعى بالاباقشا دا, مەكتەپ تە قازاقشا بولاتىن. اۋدانىمىزدا قازاق تىلىندە گازەت شىعاتىن, راديو جۇمىس ىستەيتىن. مەكتەپكە, بالالار باقشاسىنا كادرلار دايارلايتىن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەمىز دە بولاتىن. ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعىندا جاعداي وزگەردى. اۋەلى وبكومنان كىسى كەلدى. ول:
– سىزدەردىڭ اۋىلدان شىققان جاستار ماسكەۋدىڭ, لەنينگرادتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقي المايدى. ورىسشالارى وتە ناشار. ءبىز كومەكتەسكىمىز كەلەدى. اۋەلى اۋىلدارىڭىزداعى بالالار باقشاسىن ورىسشاعا كوشىرسەك. استراحاننان تاربيەشىلەر جىبەرەمىز. سودان سوڭ كەلەسى جىلدارى بىرىنشىدەن باستاپ ورىسشا سىنىپتار اشساق. سوندا ولار مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ كەز كەلگەن جوعارعى وقۋ ورنىنا قينالماي تۇسە الادى. قىزمەتتە دە جىلدام وسەدى, – دەدى قامقورلىق تانىتىپ.
اڭقاۋ حالىقپىز عوي. «جارايدى», دەدىك.
ءسويتىپ ون جىلدىڭ ىشىندە اۋىلداعى بۇرىنعى قازاق مەكتەبى بىرتە-بىرتە ورىس مەكتەبىنە اينالىپ شىعا كەلدى. قازاقشا اۋداندىق گازەت تە, راديو دا, پەداگوگيكالىق ۋچيليششە دە جابىلدى. بالالار باقشادا, مەكتەپتە ورىسشا سويلەگەن سوڭ ءوزارا دا, وزگەلەرمەن دە ورىسشا سويلەسۋگە داعدىلاندى. جاستار اراسىندا قازاق ءتىلى ۇمىتىلا باستادى. ءسويتىپ اتا-بابامىزدىڭ جەرىندە ءجۇز پايىز قازاق بولىپ وتىرىپ (وسى كولحوزدا ءالى كۇنگە دەيىن قازاقتان باسقا ءبىر ۇلتتىڭ دا وكىلى جوق), جاس ۇرپاق, وكىنىشكە قاراي, بايىرعى انا تىلىمىزدەن, ال ءبىز ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىزدان ايىرىلىپ قالۋعا جاقىندادىق, دەدى قاريا اعىنان جارىلىپ, كۇيزەلە, قىنجىلا, تاۋسىلا سويلەپ.
قاريانىڭ ايتىپ بەرگەن سول اڭگىمەسى كەڭەس وداعى كەزىندە بارلىق ۇلتتاردى ورىستاندىرۋ ءۇشىن جۇيەلى, تياناقتى تۇردە جۇرگىزىلگەن ەڭ ناتيجەلى, جەمىستى, شەشۋشى ساياساتقا كوزىمىزدى اشقان ەدى. ول – رەسەيدە, ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ بارىندە, استاناسىنان باستاپ بارلىق ۇلكەن قالالارىندا, ەلدى مەكەندەرىندە بالاباقشا مەن مەكتەپتەرىن ورىس تىلىنە كوشىرۋ. بۇل ساياسات ۇزدىكسىز, جۇيەلى, قاتاڭ جۇرگىزىلدى, ءسويتىپ ءوزىنىڭ جەمىسىن بەردى. بۇكىل كەڭەس وداعىندا ۇلتتارى باسقا بولعانىمەن تىلدەرى ورىسشا جاڭا ۇرپاق قالىپتاستى.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 72 پايىزى قازاقتار بولسا (كەي دەرەكتەردە ودان الدەقايدا كوپ), مەكتەپ جاسىنداعى قازاق بالالارىنىڭ دا سونشا پايىزى قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەرگە بارادى ەكەن. قازاق بالالارىنىڭ قالعان 28 پايىزى, ياعني ۇشتەن بىرىنە جۋىعى ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە تۋىپ وسسە دە, ورىس بالا باقشالارى مەن مەكتەپتەرىنە بارۋ ارقىلى ولاردىڭ انا تىلدەرى ورىس ءتىلى بولىپ قالىپتاسىپ, ءوسىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىس مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءتيىستى شارالار قابىلدانباعاندىقتان تاۋەلسىزدىك العان وتىز جىل بويىنا وسىلاي جالعاسىپ كەلە جاتقانىن, بولاشاقتا دا وسىلاي جالعاسا بەرەتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. مۇنداي جاعداي ەلىمىزدىڭ بارلىق ۇلكەن قالالاردا, سولتۇستىك جانە شەكارالاس وبلىستارىمىز بەن كوپتەگەن اۋدانىمىزدا ورىن الۋدا. ءسوزىمىز جالاڭ بولماۋى ءۇشىن قازىرگى تاڭداعى قوستاناي وبلىسىنىڭ ومىرىنەن مىسال كەلتىرۋىمىزگە بولادى. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە (2.11.2020 ج.) جاريالانعان دەرەك بويىنشا قوستاناي وبلىسىندا بۇگىنگى تاڭدا 488 مەملەكەتتىك, 6 جەكەمەنشىك مەكتەپ بار ەكەن. سونىڭ 118-ءى عانا قازاق مەكتەبى. وبلىستاعى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جالپى سانى 110 206 بولسا, سونىڭ 32 784-ءى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى ەكەن. ءبىر كوڭىل اۋداراتىن ماسەلە بۇگىنگى تاڭدا كەيبىر ورىس مەكتەپتەرىندە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوزىمىزدىڭ قازاق بالالارى بولىپ وتىرعانى. سونداي-اق مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىمىزدە قىزمەت اتقاراتىن ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىن, نە شالا بىلەتىن قانداستارىمىز ەكەنى دە بەلگىلى. مۇنى ولارعا كىنا ەتىپ تاعۋعا دا بولماس مۇمكىن. ويتكەنى ولار بالاباقشادا, مەكتەپتە انا تىلىندە ءبىلىم الا الماعان, ورىسشا وقىعان, اۋلادا, كوشەدە دە ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسىپ وسكەن.
الەمگە ايگىلى ساياساتكەر ۋينستون چەرچيللدىڭ مىناداي ءسوزى بار ەكەن: «ساياساتتىڭ دا سەرتى بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كەشىكپەۋ. ۇلتتىق مۇددە ۇتاتىن جەردە ەش ۋاقىتتا كەشىكپەۋ كەرەك. شەشىمدى تەز قابىلداعان ءجون. ەكىنشى – اسىقپاۋ. ۇلتتىق مۇددەگە نۇقسان كەلەتىن, يا بولماسا اياق استى ەتىلەتىن جاعدايدا شەشىم قابىلداۋعا ەش ۋاقىتتا اسىقپاۋ كەرەك. ساعىزداي سوزىپ, سوزبۇيداعا سالىپ, ونى كەلەسى بۋىننىڭ ۇلەسىنە قالدىرىپ كەتۋ كەرەك», دەپتى ول. قالاي تەرەڭ ايتىلعان!
پرەزيدەنت, ۇكىمەت, پارلامەنت, جوعارعى سوت, پروكۋراتۋرا, مينيسترلىكتەر اپپاراتتارىنا, بارلىق مەملەكەتتىك مەكەمەگە قىزمەتكە الۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىندەرگە باسىمدىق بەرىلۋى قاجەت. (قازىر, وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماي ءجۇر). مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەيتىن, بىراق مەملەكەتتىك تىلدە سويلەي المايتىندارعا ءوز بىلىگىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت بەلگىلەنۋى قاجەت ەكەنى دە تولعاعى جەتكەن ماسەلە. ەلىمىزدىڭ 1997 جىلعى شىلدەنىڭ 11-ءى كۇنى قايتا بەكىتىلگەن ءتىل تۋرالى زاڭىنىڭ 23-بابىنداعى: «مەملەكەتتىك ءتىلدى بەلگىلى ءبىر كولەمدە جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس ءبىلۋى قاجەت كاسىپتەردىڭ, ماماندىقتاردىڭ جانە لاۋازىمداردىڭ تىزبەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىمەن بەلگىلەنەدى» دەگەن تالاپتىڭ دا سودان بەرگى 23 جىلدان بەرى ۇكىمەت تاراپىنان ءالى كۇنگە ورىندالماي, جۇزەگە اسىرۋعا ارەكەت تە جاسالماي كەلە جاتقانى تۇسىنىكسىز.
وسى تۇستا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ مەملەكەت قارجىسىمەن جۇمىس ىستەيتىن بالاباقشالارىن ءبىر كەزدەگى بىزدەن دە قىسىلتاياڭ, قيىن جاعدايدا تاۋەلسىزدىك الىسىمەن-اق انا تىلدەرىنە بىردەن كوشىرىپ جىبەرىپ, ەندى سونىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرعان, سىناقتان وتكەن جەمىستى تاجىريبەسىن بىزگە نەگە قولدانباسقا دەگەن وي كەلەدى.
«قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى» دەگەندى ەلباسىمىز دا, پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ تا انىقتاپ ايتتى. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بالدىرعاندارعا بالاباقشادان باستاپ ۇيرەتۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلىپ, مەكتەپتەرىمىزدە ودان ءارى جالعاسۋىنا لايىقتى قامقورلىق جاسالۋى قاجەت-اق.
ءتىلىمىزدى ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىنا, تورگە شىعارۋ – ۇلتىمىزدىڭ جۇزەگە اسپاي كەلە جاتقان اسىل ارمانى. وسى ارماندى جۇزەگە اسىرۋعا ۇيتقى بولىپ, حالقىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە قول جەتكىزگەن ۇلت باسشىلارى مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمى تاريحىمىزعا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالاتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.
بولات بوداۋباي,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى
