تۋعان اعامىزداي بولىپ كەتكەن, جانىنداعىلارعا قالتقىسىز قامقورلىق تانىتاتىن ەڭ جاقىن, شىنايى جاناشىر ادامنان قاپىدا كوز جازىپ قالدىق. ول كىسى – 2010 جىلدان بەرى اكادەميانىڭ قوعامدىق-گۋمانيتارلىق بولىمشەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ال مەن 2013 جىلدان باستاپ 2017 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىنە دەيىن اتالعان بولىمشەنىڭ عالىم-حاتشىسى رەتىندە قاتار قىزمەتتەس بولىپ, وتە جاقىن ارالاسقانبىز.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار بولىمشەسىنىڭ عالىم-حاتشىسى رەتىندە عىلىمي-ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن قوسا اكادەميا مۇشەلەرىنىڭ مەرەيتويلارىن, كەزدەسۋ كەشتەرىن, جاڭا كىتاپتارىن باسپادان شىعارىپ, ولاردىڭ تۇساۋكەسەرلەرىن وتكىزۋگە, ءتىپتى ء«ومىر بار جەردە – ءولىم بار» دەمەكشى, ومىردەن وزعاندارىن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋ سەكىلدى ءىس-شارالار تارتىبىنە دەيىن دايارلاپ, الدىنا بارعاندا كوبەكەڭ اقىل-كەڭەسىن, كومەگىن, قولعابىس-جاردەمىن ايامايتىن.
مۇنى ول كىسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە رەكتورلىق قىزمەت اتقارعان كەزىندە دە بايقاعانمىن. سول كەزدە قابىلداۋىنا بارعاندا ءوتىنىشىمدى ەش سوزگە كەلمەي, قولما-قول ورىنداپ ريزا ەتكەنى ەسىمدە. ونداي جاقسىلىقتى قالايشا ۇمىتاسىڭ؟! كەيدە كوپجاسار ءنارىباي ۇلىنىڭ سول ءىلتيپات-كوڭىلى مەن ازاماتتىعى ەسكە تۇسكەندە, باسشى بولسا, سونداي-اق بولسىن دەگىڭ كەلەدى. ۇلى دانىشپان اباي وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىندە اللانىڭ سوڭعى ەلشىسى مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردىڭ: «حايرۋن ناس – ءمان يانفاعۋ ناس» (ادامنىڭ جاقسىسى – كىسىگە جاقسىلىق جاسايتىن ادام) دەگەن قاسيەتتى ءحاديسىن كەلتىرەدى. مىنە, سول ايتقانداي, ءبىزدىڭ كوبەي اعامىز دا وسىنداي ساليح امالدى, جانى ىزگى ادامداردىڭ ساناتىنان ەدى. ول كىسى تالاي ادامعا جاقسىلىق جاساپ, قول ۇشىن سوزدى, كومەگى ءتيدى, مۇمكىندىگىنشە قامقورلىق كورسەتتى.
ورتا مەكتەپتە بىرگە وقىعان سىنىپتاس دوسى, اقىن ءابدىراحمان اسىلبەكوۆتىڭ: «ايالاپ بالا كۇننەن اسقاق ارمان, ءبىر شوقى بيىك ءجۇردىڭ باسقالاردان, سول سوقپاق الماتىعا الىپ كەلدى, تارازدان ەڭ اۋەلى باستاۋ العان», دەپ جازعان كوبەكەڭ دۇنيە ەسىگىن اشقاندا اتىن قالدىعىز اجەسىنىڭ «كوپجاسار» دەپ مولداعا ازان شاقىرىپ قويعىزعانى دا «كوپ جاساسىن», ء«ومىرى ۇزاق بولسىن» دەگەن ىزگى نيەتتەن تۋعان بولسا كەرەك. الايدا, بالا كەزىنەن اتا-اناسى, تۋعان-تۋىسى, بۇكىل اۋىل-ايماعى ونى تۋى تۋرالى كۋالىگىندەگى ەسىمىمەن اتاماي, «كوبەي» دەپ كەتكەن. بۇل دا «ۇرپاعى كوبەيسىن», ء«ۇرىم-بۇتاعى كوپ بولسىن» دەگەن ىزگى نيەت پەن جاقسى ىرىمنان شىققان شىعار. ول ءتىپتى اۋىلداعى باستاۋىش, جەتىجىلدىق, تاراز قالاسىنداعى ونجىلدىق مەكتەپتى دە «كوبەي» بولىپ بىتىرگەن. تەك سول كەزدەگى استانا الماتىعا بارىپ, وقۋعا تۇسكەن سوڭ رەسمي قۇجات بويىنشا «كوپجاسار» دەپ اتالا باستاعان.
تاراز ءوڭىرىنىڭ ءوزى قۇرالپىلاس ازاماتتارى, جاقىن-جۋىقتارى اعامىزدى ءالى كۇنگە دەيىن «كوبەي» دەپ اتايتىنىن بەرتىندە عانا بىلدىك. مۇنى بىردە كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارىنىڭ ءبىرى – قاراتاي اعا (تۇرىسوۆ) ءبىر ماسەلە جايلى ايتقانىمدا ماعان: «كوبەيگە باردىڭ با؟», «كوبەيمەن اقىلداس» دەگەنىندە بارىپ ءىشىم سەزدى. سويتسەم, قاراتاي كوكەمىز دە سىيلاس ءىنىسىن باياعى اۋىلداعى «تاريحي» اتىمەن اتايدى ەكەن. سودان مەن دە كەيدە ارا-اراسىندا قادىرمەندى اعامىزدى ۇيرەنشىكتى ادەتپەن اۋىلدىڭ ءتارتىبى بويىنشا «كوبەي اعا» نەمەسە «كوبەي كوكە», «كوكە» دەپ ءار نۇسقادا اتاپ جۇرەتىن بولدىم.
وعان ءبىزدىڭ اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سول كەزدەگى مەنەن لاۋازىمى جوعارى, اتىنان ات ۇركەتىن كەيبىر باسشىلارى كوبەكەڭنىڭ سابىرلى دا سالماقتى, بايىپپەن بايقاپ سويلەيتىن, سىرت قاراعاندا قاتالداۋ كورىنەتىن كەلبەتىنەن باتا الماي ما قايدام, ماعان تاڭ قالىپ, «سەن قالاي ول كىسىگە ەركىن سويلەيسىڭ؟ قالجىڭ دا ايتاسىڭ. سەنىڭ ءسوزىڭنىڭ ءبارىن اعاڭ كوتەرەدى», دەپ وزدەرى ايتا الماعان شارۋالارىن مەن ارقىلى ايتقىزاتىن, ورىنداتاتىن. بۇنى اعانىڭ ماعان دەگەن جوعارى سەنىمى دەپ ۇعاتىنمىن.
«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەيدى حالىق دانالىعى. كوپجاسار ءنارىباي ۇلى ۇلاعاتتى ۇستاز, قايراتكەر عالىم, تالىمگەر-تاربيەشى ەدى. ونىڭ ىسكەرلىك-ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, ادامگەرشىلىك-كىسىلىك قاسيەتى, قانداي ورتادا دا بولسىن ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى, ءسوز سويلەۋ مانەرى, ادامدارمەن مامىلەسى, جەكە باسىنىڭ ۇلگى-ونەگەسى وزىنەن كەيىنگىلەرگە ءومىر ساباقتارىنداي ەرەكشە تاعىلىم تانىتاتىن. ول كىسى كەيدە ريزا بولعاندا باسشى رەتىندە ماعان وزىنە جاقىن تارتىپ, «اينالايىن, قاراعىم, قالقام, مىناۋىڭ دۇرىس بولعان ەكەن, وسىنى ارمەن قاراي جالعاستىرۋ كەرەك» دەگەن سەكىلدى جىلى سوزدەرىن ايتىپ دەمەۋ بىلدىرەتىن. سولايشا جۇرەگىڭە جىلۋ ۇيالاتاتىن.
بىردە كوبەكەڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىندە ەسكەرەتىن, باسشىلىققا الاتىن ءوزى جازعان جادىناما جازبالارىن «وقىپ شىق» دەپ بەرىپ ەدى. سونداعى قولجازبا ەڭبەكتەن بايقاعانىم – اعامىز ءوزىنىڭ سوناۋ دىنمۇحاممەد قوناەۆ زامانىنداعى ون جىلدان اسا ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, مينيستر قىزمەتىنەن باستاپ, بەرتىندەگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تابانى كۇرەكتەي ون جىل رەكتورلىق ەڭبەك ەتكەن جىلدارىندا قاعازعا تۇسىرگەن باسشى ەتيكاسى قانداي بولۋى قاجەت, قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرمەن قارىم-قاتىناسى قالاي بولعانى ابزال, ۇجىمدىق ەڭبەكتى قالاي باسقارعان-ۇيىمداستىرعان ورىندى دەگەن سىندى وزەكتى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرگەن ەكەن. باسشىلىق قىزمەتتە كادەگە جارايتىن قۇندى ويلار, پايدالى كەڭەستەر جيناقتالىپتى. بۇل – كەڭەستىك كەزەڭدە باسشىلارعا وقىتاتىن «ەڭبەكتى عىلىمي نەگىزدە ۇيىمداستىرۋ» دەگەن وقۋ پانىمەن سالىستىرعاندا ماعىناسى مەن تاقىرىپ اۋقىمى اناعۇرلىم كەڭ قولدانبالى قۇرال سياقتى ەدى.
كوپجاسار ءنارىباي ۇلى مەملەكەتشىل, حالقىنا جانى اشيتىن, ەلىنىڭ مۇددەسىن ويلايتىن ناعىز زيالى ازامات بولاتىن. مۇنى 1986 جىلعى ايگىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندەگى دۇربەلەڭ تۇسىندا بايقادىق. ول «ۇلتشىل» دەپ ايىپتالىپ, مينيستر قىزمەتىنەن بوساتىلدى. مۇنداعى نەگىزگى تاعىلعان ايىپ – مينيستر كوبەكەڭ لاۋازىمدىق قىزمەتىن اسىرا پايدالانىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق جاستارىن شەكتەن تىس كوبىرەك وقىتىپ, باسقا ەتنوستاردىڭ وكىلدەرىنە, اسىرەسە, ورىس حالقىنىڭ مۇددەسىنە وراسان زور زيان كەلتىردى دەگەن جايت بولاتىن.
ال شىندىعىندا قازاقستان جوعارى مەكتەبىندە ەشقانداي ۇلتشىلدىقتىڭ ۇشىعى دا جوق ەدى. بۇل كوپە-كورنەۋ جابىلعان جالا بولاتىن. ەشقانداي قيسىنعا دا, اقىلعا دا سىيمايتىن اڭگىمە ەدى. ونى مينيستر كوپجاسار ءنارىباي ۇلى دالەلدەپ تە بەردى. رەسپۋبليكاداعى ستۋدەنتتەر اراسىندا قازاق جاستارىنىڭ ۇلەس سالماعىن حالىقتىڭ بارلىق سانىمەن ەمەس, تەك جوعارى وقۋ جاسىنداعى جاستار سانىمەن سالىستىرۋ قاجەتتىگىن, بۇل ستاتيستيكا عىلىمىنداعى اشىق تا ايقىن زاڭدىلىق ەكەنىن ناقتىلى, ءارى بۇلتارتپاس دالەلدەرمەن ورنى-ورنىنا قويىپ بەردى. سوندا دا ونىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاعان جوعارىداعىلار مينيستر ك.نارىباەۆقا ء«وز ەركىمەن كەتۋگە» ءوتىنىش جازدىردى. سول تۇستا ۇلت بولاشاعىن ويلاعان ازاماتىن قادىرلەمەگەن جاندايشاپ باسشىلاردى دا كورىپ, ءوز ىشىمىزدەگى الاۋىزدىقتىڭ كۋاسى بولدىق.
الايدا, ۋاقىت دەگەن ۇلى تارازى كەيىننەن بارلىعىن ءوز ورنىنا قويدى. بۇل ورايدا ءبىز اعامىزدىڭ ءون بويىنان كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۇلتىن سۇيگەندىگى ءۇشىن «ۇلتشىل» دەگەن جالامەن باستارىن بايگەگە تىككەن ۇلى تۇلعالار احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتاردىڭ ءورشىل دە ورەلى, تۇڭعيىق تا تەرەڭ تىلسىم جان دۇنيەسىنىڭ ۇلگىسىن كورگەندەي بولامىز. «ەل – بۇگىنشىل, مەنىكى – ەرتەڭگى ءۇشىن» دەپ احاڭ (بايتۇرسىنوۆ) ايتقانداي, كەشەگى «شاش ال دەسە, باس الاتىن» جاعىمپاز, جەلوكپە باسشىسىماقتار وتكەن كۇنگە قىزمەت ەتسە, ال اعامىز بولاشاق ءۇشىن – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن ءبىرتۋار تۇلعا ەكەنىن ءومىر شىندىعى ايقىن كورسەتتى.
2009 جىلى بۇرىن ءبىلىم ءمينيسترى بولعان شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اعامىزدىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى «تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى تۇڭعىش مينيستر» دەگەن تاقىرىپتا ەستەلىك-ەسسە جازدىم. ونى جازىپ بىتىرگەن سوڭ, قولجازبانى كوبەي اعاعا اپارىپ كورسەتتىم. ويتكەنى وندا ول كىسىنىڭ 1991 جىلى ءساۋىر ايىندا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قالاي رەكتور بولعانى, نە ءۇشىن, قانداي سەبەپپەن ۇسىنىلعانى, ءمينيستردىڭ بۇل ۇسىنىسىن ەلباسىنىڭ قولداعانى, مينيسترلىكتىڭ القا ماجىلىسىندە بەكىتۋگە الماتى ساۋدا تەحنيكۋمىنىڭ جاڭا ديرەكتورى كلارا قوجابەكوۆا ەكەۋىن مەنىڭ تەلەفون سوعىپ شاقىرعانىم جايلى جازىلعان ەدى. بىراق ەكى باسشىنىڭ اتتارىن ادەيى اتاماي جازعانمىن. اعاي ماقالاعا اسىقپاي كوز جۇگىرتىپ شىقتى دا, ءوزى تۋرالى جازىلعان جولداردى وقىپ وتىرىپ: «مىنا جەردە مەنى جازىپسىڭ عوي», دەپ بۇرىلدى ماعان. مەن ماقالا قولجازباسىن ادەيى كورسەتىپ وتىرعانىمدى, ەگەر ءوزى ماقۇلداماسا بۇل مىسالدى الىپ تاستايتىنىمدى ايتقانىمدا: «دۇرىس. تاريح قوي. شىندىعى سولاي بولعان. شايسۇلتان جاقسى ادام ەدى. يماندى بولسىن, جارىقتىق», دەپ گازەتكە شىعارعانىمدى دۇرىس كوردى.
كوپجاسار ءنارىباي ۇلىنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىتى قاراشاڭىراق جوعارى وقۋ ورنى – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى. وندا ول رەكتور سەرىك پىراليەۆتىڭ, ودان كەيىنگى باسشى تاكير بالىقباەۆتىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىمەن قوسا «تۇلعاتانۋ» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. اكادەميك-ۇستازدىڭ قاتىسۋىمەن «ۇلتتىق تاربيە» ءپانىنىڭ وقۋ باعدارلاماسى جاسالىپ, بىرنەشە وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالى, «ۇلتتىق تاربيە» جۋرنالى جارىق كوردى.
«تۇلعاتانۋ» ورتالىعى ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارىن زەرتتەپ, ولاردى شاكىرتتەرگە, قالىڭ كوپشىلىككە تانىستىرۋمەن اينالىستى. وعان كوپجاسار ءنارىباي ۇلىنىڭ ءوزى ەرەكشە ۇلەس قوستى. ايتالىق, ءال-فارابي, م.-ح. دۋلاتي, تولە بي, جاۋعاش باتىر, قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلى, اباي قۇنانباي ۇلى, جىر الىبى – جامبىل, مۇحتار اۋەزوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, دىنمۇحاممەد قوناەۆ, ءماسىمحان بەيسەباەۆ, ءادي ءشارىپوۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, مۇرات جۇرىنوۆ سىندى تالاي كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ادامي-ادامزاتتىق كەلبەتىن وزدەرى ءومىر سۇرگەن قوعاممەن, اينالا قورشاعان ورتامەن تىعىز بايلانىستا زەردەلەپ, ەلگە, كوپشىلىك قاۋىمعا كەڭىنەن ناسيحاتتادى.
بۇل ەڭبەكتەرىنىڭ بىرنەشەۋىنىڭ باسىن قوسىپ, عالىم-قايراتكەر اعامىز 2012 جىلى «تۇلعالارعا تاعزىم» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. سوڭعى جىلدارى جازعان جازبالارى 2018 جىلى ءوزىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ شىعارعان «تاڭدامالى شىعارمالار» جيناعىنان ورىن الدى. ال «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسى «ونەگەلى ءومىر» سەرياسىنان كوبەكەڭنىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن «باۋىرجان مومىش ۇلى», «دىنمۇحاممەد قوناەۆ», «اسانباي اسقاروۆ» اتتى عىلىمي-تانىمدىق كىتاپتار شىعاردى.
بۇلاردان بولەك, كوپجاسار ءنارىباي ۇلىنىڭ «جاسىرىن جاتقان جىرلارىم» اتتى ولەڭدەر جيناعى, راقىش ءامىروۆ, تەمىربەك قوجاكەەۆ, سادۋاقاس تەمىربەكوۆ, كەنجەعالي ساعاديەۆ, ساعىندىق ساتىبالدين, نازىكەن الپامىسقىزى سەكىلدى زامانداستارى مەن ارىپتەستەرى, كۋرستاس دوستارى جايلى ەسسە ماقالالارى, وقۋ-ءبىلىم, ءتالىم-تاربيە, ەكونوميكا تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرى, بىرقاتار وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالى (جيىنى 280-نەن استام ەڭبەك) جارىق كوردى. ولاردىڭ ەكەۋى امەريكادا, ءبىرازى گەرمانيادا, ۇلىبريتانيادا, فرانتسيادا جاريالاندى.
اكادەميك عالىمنىڭ ءوز تۇستارىنان ەرەكشەلىگى – ول ءۇش ءتىلدى – قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن, ەركىن سويلەي دە, جازا دا الاتىن ەدى. وعان ونىڭ كەڭەستىك زاماندا امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ءبىلىمىن كوتەرىپ, ءبىر جىلدان استام پرينستون, فلوريدا, نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە عىلىمي تاعلىمدامادان وتكەنى, ءسويتىپ ەكونوميكا تاقىرىبىندا كسرو مەن اقش تاجىريبەسىنەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانى كوپ ىقپال ەتكەنى بايقالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كوپجاسار ءنارىباي ۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگى مەملەكەتىمىز تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الدى. ول «پاراسات», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «استانا», «ەڭبەگى سىڭگەن زيالى» (موڭعوليا) مەدالدارىمەن, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعىمەن ماراپاتتالدى.
ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان ازاماتتىڭ «ەلىم!» دەپ وتكەن ءومىرى – بارشامىزعا ونەگە.
باقتيار سمانوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
