كامەلەتكە تولماعاندار قوعامنىڭ ەڭ ءالسىز, قورعاۋعا مۇقتاج مۇشەلەرى دەيتىن بولساق, بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان كەشەندى شارالارعا قاراماستان, بالالاردىڭ زارداپ شەگۋ دەرەكتەرى ءجيى تىركەلۋدە.
حالىقارالىق بالالاردى قورعاۋ كۇنىنە جانە پرەزيدەنتتىڭ ايەلدەر مەن بالالاردى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى تاپسىرماسىنا وراي ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆتىڭ باستاماسىمەن ماقان ەسبولاتوۆ اتىنداعى ءىىم الماتى اكادەمياسى جانە «TALAP» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعى ۇيىمداستىرعان «كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قارسى ءىس-قيمىل: پروبلەمالار مەن شەشۋ جولدارى» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا قوعامنىڭ ءالسىز بۋىنىن قورعاۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
كونفەرەنتسيانى ىشكى ىستەر ءمينيسترى اشىپ, بۇگىندە ەلدىڭ بولاشاعىنا قاتەر توندىرەتىن, جاستاردىڭ دامۋى مەن ءاربىر تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىندا سالدارى تەرەڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا بالالاردى وتباسىلىق-تۇرمىستىق جانە سەكسۋالدىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, قازىرگى زاماننىڭ شىندىعىنا سايكەس كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. مينيستر ءوز سوزىندە كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەرگە, سونداي-اق ولاردى شەشۋدەگى ءىىم قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا نازار اۋداردى.
قازاقستان – بۇگىندە بالا قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرعان ەل. كونفەرەنتسيادا ءسوز العان پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى اسەت يسەكەشەۆ بالالار قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەي كەلىپ, جەتكىنشەكتەرگە دەگەن قامقورلىقتىڭ كەمەلدى كەلەشەگىمىزبەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن جەتكىزدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە بالالاردى قورعاۋعا بايلانىستى بارلىق ينستيتۋتتىق كەشەندى شارالار قولعا الىنىپ كەلەدى. دەسەك تە الەمنىڭ وزگە ەلدەرىندەگىدەي, قازاقستاندا دا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار. دەرەكتەر وتكەن جىلى قىلمىستىڭ ازايعاندىعىن كورسەتكەنىمەن, بيىلعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىنە دەيىن كورسەتكىش كەرىسىنشە ون ەكى پايىزعا وسكەن. بۇگىندە بالالار قىلمىسىنىڭ اياسى كەڭ. كوشە قىلمىسىنان باستاپ, بالا ساۋداسى, كيبەربۋللينگ, تاعى دا باسقا كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتتەر قوعام نازارىن اۋدارىپ وتىر.
قوعامدا بالالارعا قاتىستى قىلمىس كوپ رەتتە وتباسىنداعى پسيحولوگيالىق احۋالدىڭ ناشارلىعى, اتا-انالاردىڭ جاۋاپسىزدىعى, باسپانانىڭ جوقتىعى, تۇرمىستىڭ تومەندىگى, بالالاردىڭ قاراۋسىز قالۋى سياقتى جاعدايلارمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل دەرەكتەر قوعامنىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزۋدا. سوندىقتان وسى ىستە قۇقىق قورعاۋشىلار مەن قوعامنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى قاجەت. مينيستر ەرلان تۇرعىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, قوعامنىڭ قورعالماعان بولىگى – بالالاردى قورعاۋ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, باقىتتى بولۋىنا ىقپال ەتۋگە قاتىستى بارلىق شارا قابىلدانۋى كەرەك. ۆەدومستۆو باسشىسى قاتىسۋشىلاردى وسى جاعدايدى تەرەڭ تالقىلاپ, بالالارعا قارسى قىلمىسپەن كۇرەستە ءتيىمدى مەحانيزمدەردى ازىرلەۋدى ۇسىنىپ, مينيسترلىكتىڭ تىڭ باستامالار مەن سىندارلى ۇسىنىستارعا, عىلىمي قاۋىمداستىق, ادام قۇقىعىن, اسىرەسە بالالاردى قورعايتىن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ارىپتەستىككە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.
القالى جيىندى جۇرگىزگەن «TALAP» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى راحىم وشاقباەۆ پەن ءىىم الماتى اكادەمياسىنىڭ باستىعى ايدار سايتبەكوۆ تالقىلاناتىن تاقىرىپ اياسىن كەڭەيتە وتىرىپ, قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى رەتتەيتىن زاڭنامانى جەتىلدىرۋمەن قاتار, بالالاردى قورعاۋداعى ۆەدومستۆوارالىق تاسىلدەر, كامەلەتكە تولماعانداردى ەكسترەميستىك ۇيىمدارعا تارتۋعا قارسى ءىس-قيمىل, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ ستراتەگيالارى, ومىرلىك داعدارىستىق جاعدايعا تاپ بولعان كامەلەتكە تولماعاندارعا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە اۋداردى.
بالالار قۇقىعىن قورعاۋدا قاجىر-قايراتتى سەرىك ەتە وتىرىپ, قوعامنىڭ ەڭ ءالسىز بۋىنىنا قامقورلىق جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتىپ وتكەن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دانا نۇرجىگىت, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارۋجان ساين بالالارعا قارسى جاسالاتىن قىلمىستىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ, ولاردىڭ باقىتتى بالالىق شاعىن قامتاماسىز ەتۋگە كوڭىل ءبولۋ قاشان دا ماڭىزدى, دەپ اتاپ ءوتتى. ءاربىر شاڭىراقتا ومىرگە كەلگەن بالا – بولاشاق تالانت, ەرەكشە دارىن يەسى. ونىڭ ءومىرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ماپەلەپ, قوعام كەلەشەگىنىڭ ءۇمىتى رەتىندە قاراۋ زايىرلى ەلگە ءتان جاۋاپتى ءىس.
وسى ورايدا پارلامەنت ءماجىلىسى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دينارا زاكيەۆا وتباسى, ايەلدەر ماسەلەلەرى جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ ەكى جىل ىشىندە بالالار ماسەلەسىنە قاتىستى اتقارعان ءىس-شارالارى جايىندا ايتىپ ءوتتى. وسى مەرزىم ىشىندە كەشەندى شارالاردى قابىلداۋ ماقساتىندا كەڭەس مۇشەلەرى رەسپۋبليكانىڭ 200-دەن استام ەلدى مەكەنىندە جۇمىس جۇرگىزىپ, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسقان. مىڭنان استام ءبىلىم, دەنساۋلىق, الەۋمەتتىك سالا نىساندارىن قامتىعان. ناتيجەسىندە, جۇزدەن استام مەكەمەدە بالالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ شارالارى قولعا الىنىپ, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمەلەر ماماندارى وقىتىلعان. دينارا زاكيەۆا اتاپ وتكەندەي, وتباسىلارعا كومەك كورسەتەتىن ينفراقۇرىلىمدار قۇرۋعا نازار اۋدارىلىپ وتىر.
بۇگىندە تۇرمىستىق قيىن جاعدايدا قالعان كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالارعا قارسى قىلمىستىڭ كوبەيۋى الاڭداتادى. وسى ورايدا Nur Otan پارتياسى جانىنداعى «باقىتتى وتباسى» جوباسى اياسىندا «111» بايلانىس ورتالىعىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعان. شۇعىل قوڭىراۋ ورتالىعىنىڭ ماقساتى – ءاربىر وتباسىنداعى بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. مەدبيكە, ۋچاسكەلىك ينسپەكتور, الەۋمەتتىك سالا جانە باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار ماماندارى جۇمىلدىرىلعان شۇعىل كومەك توبى 40 مىڭنان استام وتباسىعا كومەك قاجەتتىگىن انىقتاپ, قولداۋ كورسەتكەن. بۇل جۇمىستار قۇجات راسىمدەۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ سياقتى جايتتارمەن جالعاسىن تابۋدا.
«111» شۇعىل قوڭىراۋ ورتالىعىنا ون اي ىشىندە 200-دەن استام بالا حابارلاسقان. انىقتالعانىنداي, جىل سايىن كامەلەتكە تولماعان بالالارعا قارسى 2 مىڭنان استام قىلمىس جاسالسا, ونىڭ 800-دەيى جىنىستىق قولسۇعۋشىلىقپەن بايلانىستى ەكەن. دينارا زاكيەۆا قولعا الىنعان يگى شارالاردىڭ ءارى قاراي ورىندالۋىن قاداعالايتىن مەكەمەنىڭ جوقتىعىن العا تارتتى. ويتكەنى وتباسىن قولدايتىن ۇيىمدار تەك وبلىس ورتالىقتارىندا عانا قولجەتىمدى. ال الىس ايماقتارداعى جالعىزباستى بالالى ايەلدەر, كوپبالالى وتباسىلار قاشان دا كومەككە ءزارۋ. بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە ەكى جۇزدەن استام داعدارىس ورتالىعى اشىلاتىنىن جەتكىزگەن د.زاكيەۆا ومىرلىك قيىن جاعدايدا قالعان بالالاردى قورعايتىن زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءوتتى. قازىرگى كەزدە ماجىلىستە بالالاردى قورعاۋ تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. رەسەيدىڭ قازان قالاسىندا ورىن العان قايعىلى جاعداي ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى بالالار قاۋىپسىزدىگىنە باسا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا زاڭنامادا بۋللينگكە قارسى كۇرەس مەحانيزمىن قاراستىرۋ كوكەيكەستى ماسەلە بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, جابىرلەنۋشى تاراپ قانا ەمەس, كۇش قولدانعان اگرەسسور بالالاردىڭ دا ماسەلەسى قوعام ءۇشىن اسا وزەكتى.
ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن جەتىلدىرۋدى قۇپتاعان ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى بيبىگۇل اسىلوۆا بالالار اراسىندا قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن اتتەستاتتاۋ بارىسىندا دا ەسكەرىلۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ەلىمىزدە كامەلەتتتىك جاسقا تولماعاندارعا قاتىستى قىلمىس الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ناشارلىعى, اتا-انالاردىڭ ىشىمدىككە سالىنۋى, جۇمىسسىزدىق, دەر كەزىندە بازالىق كومەكتى الا الماۋى سياقتى بىرقاتار فاكتورمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. وسى ورايدا بالالارعا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ, شىعارماشىلىق, سپورتتىق باعىتتا سەكتسيالار ۇيىمداستىرۋ ماڭىزدى.
«بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىعىن قورعاۋ – ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ باستى نازارىندا», دەپ اتاپ وتكەن ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇرات بايمۇقاشەۆ سوڭعى بەس جىلدا مەملەكەت جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى قولعا العان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ اجەپتەۋىر ازايعاندىعىن ايتتى. 2016 جىلدان بەرگى ارالىقتا كورسەتكىش 44 پايىزعا ازايعان. ال بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرگى ارالىقتا جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى 35 پايىزعا تومەندەپ وتىر. مەكتەپ وقۋشىلارى تاراپىنان جاسالاتىن قىلمىس 55 پايىزعا, ال كوللەدجدەردە 45 پايىزعا ازايعان.
ساراپتاما ناتيجەسى كورسەتكەندەي, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس كوبىنە اتا-انالار تاراپىنان باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان جاسالادى. جىل سايىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ كوپتەگەن تۇرىمەن پوليتسياعا ءجۇز مىڭنان استام ءجاسوسپىرىم جەتكىزىلەدى ەكەن. باقىلاۋشىسىز جاسوسپىرىمدەر كوڭىل كوتەرۋ ورتالىقتارى مەن تۇرعىن-جاي بولىپ تابىلمايتىن ورىنداردا كوپ جۇرەدى. وسى ورايدا جىل باسىنان بەرگى ارالىقتا – 29 مىڭ, ال بىلتىر 65 مىڭ اتا-انا, 500-دەن استام كوڭىل كوتەرۋ ورتالىعى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلعان. قاراۋسىز قالعان 4 مىڭنان استام ءجاسوسپىرىم وڭالتۋ ورتالىقتارىنا جەتكىزىلگەن. قازىرگى كەزدە 5 مىڭنان استام ءجاسوسپىرىم پوليتسيا باقىلاۋىندا تۇر. قىلمىسكەر جاسوسپىرىمدەردىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ وقىمايتىنى ءارى جۇمىس ىستەمەيتىنى انىقتالىپ وتىر. وسى ورايدا الەۋمەتتىك جاعداي شەشىلمەي, كۇش قولدانۋ ارقىلى ءجاسوسپىرىم اراسىنداعى قىلمىسقا توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتقان م.بايمۇقاشەۆ جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ الدىن الۋدا قولعا الىنىپ جاتقان ءىس-شارالارعا توقتالدى.
جيىنعا قاتىسقان باس پروكۋراتۋرا, قازاقستان زاڭگەرلەر وداعى, يۋنيسەف, كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان سوت, الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى, ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىمدارى جانە رەسەي ءىىم باسقارۋ اكادەمياسى جانە تۇركيا پوليتسيا اكادەمياسى, رەسەي ءىىم شىعىس ءسىبىر ينستيتۋتىنىڭ وكىلدەرى, ءىىم اۋماقتىق پوليتسيا جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى دەپارتامەنتتەرىنىڭ باسشىلارى ادامزاتتىڭ بولاشاعى بالالاردى قورعاۋ ماسەلەسىندەگى تۇيتكىلدى جايتتاردى تالقىلادى.
الماتى
