ريچارد دەۆيد باح, امەريكالىق قالامگەر, ءوزى دە اسكەري ۇشقىش, ليۆينگستوننىڭ 1928-1942 جىلدار ارالىعىندا اۋەدە جاساعان مانەۆرلەرى, جانكەشتىلىگى مەن شەبەرلىگى, ادامي بولمىسى مەن ءوز ىسىنە دەگەن ماحابباتىنا قايران قالسا كەرەك, ونىڭ بەينەسىنەن ۇشۋ ءۇشىن جارالعان جاننىڭ ايشىقتى وبرازىن كورسە كەرەك. اۆتور ءوز كەيىپكەرىن شاعالا وبرازى ارقىلى بەرەدى. ونىڭ اتى-ءجونىن دە اينا-قاتەسىز, قاز-قالپىندا قولدانادى.
ءبىز پوۆەستى وقي باستاعاندا بىردەن تەڭىز جاعالاۋىنداعى جارتاسقا جاپىرلاي قونىپ, توپ-توبىمەن دەمبىل-دەمبىل تەڭىزگە كۇمپ بەرىپ قويىپ كەتىپ, جەمىن الىپ جۇرگەن شاعالالاردى كورەمىز. جانە سول شاعالالار توبىنان بولەك قونىپ, قايتا-قايتا زاۋ كوككە زىمىراي كوتەرىلىپ, قايتادان تەڭىزگە قاراي قۇلدىراپ قۇلايتىن جالعىز شاعالانى اڭعارامىز, ول – دجوناتان ليۆينگستون.
دجوناتان تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى تەك قانا ءبىر ارەكەتتى قايتالاي بەرەدى. شارىقتاپ كوتەرىلەدى, زۋىلداپ قۇلايدى. بىراق قانشا تەڭىزگە قۇلاسا دا, بالىق ءىلىپ شىقپايدى. نەگە؟
سەبەبى دجوناتانعا جەم ەمەس, ۇشۋ – ماڭىزدى. ول ۇشۋدىڭ بارلىق قىرى مەن سىرىن مەڭگەرگىسى كەلەدى. اۋەدە ۇشۋدى, تەڭىزدە ءجۇزۋدى ۇيرەنۋگە دەن قويادى. ءبىر كارى شاعالانىڭ مۇنىمەن قوسامجارلانىپ ۇشىپ كەلىپ, جەم الىپ جاتقانىن كورگەندە, ىشتەي كۇيزەلىپ كەتەدى: «شىركىن-اي, وسى جەم الۋعا جۇمساعان كۇش پەن قايراتتى ۇشۋدىڭ تابيعاتىن تانۋعا جۇمساسا عوي», دەپ ويلايدى. ارينە, دجوناتاننىڭ مۇنداي قىلىعى شاعالالار توبىنا ۇنامايدى.
نە كەرەك, دجوناتان جالعىز قالادى. ونى شاعالالار توبى ۇيىرىنەن الاستاپ جىبەرەدى. جالعىزدىڭ كۇيى – جالقى كۇي, جابىعۋمەن كۇنى وتەدى. بىراق ول ءوزىنىڭ مۇراتىن ۇمىتپايدى: ۇشۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنە بەرەدى. ءبىر كۇنى وعان مىناداي وي كەلەدى: «ەگەر ءبىزدىڭ ۇشۋىمىزدىڭ بار ءمانى مەن ماقساتى – جەم تابۋ بولسا, وندا ۇشۋدىڭ قاجەتى نە؟». وسىلايشا, جالعىز شاعالا جەمنەن دە, ۇشۋدان دا باس تارتىپ, تاقۋانىڭ كۇيىن كەشەدى.
وسى تۇستا ءبىزدىڭ ويىمىزعا قازىرگى نەپال جەرىندە پاتشانىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن سيددحارتحا گاۋتاما ءومىرى ورالادى. گاۋتاما مۇراگەرلىك ءجونى بويىنشا پاتشا بولىپ تۋادى. ءبىر كۇنى ونىڭ اناسى ايان ءتۇس كورەدى: «سەنىڭ ۇلىڭ پاتشا بولادى, يا تاقۋالىقپەن كۇن كەشەر دارۋىشكە اينالادى» دەيدى تۇسىندە.
مۇنى ەستىگەن پاتشا بالانى جاس كۇنىنەن جابىق ورتادا ۇستايدى. ول ساراي تۇرعان قورعاننىڭ ىشىندە عانا جۇرەدى جانە الەم دەگەنىمىز دە وسى قورعاننىڭ ءىشى ەكەن دەپ ويلايدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە بوزبالالىق جاسقا كەلگەن گاۋتاما قورعاننىڭ سىرتىندا شىنايى الەم مەن ءومىر بار ەكەنىن بىلەدى. بىلەدى دە, جانىنا نوكەرىن ەرتىپ, سىرتقا شىعادى. قورعاننىڭ سىرتىندا ول كارىلىكتەن ابدەن قالجىراعان قاريانى كورەدى. «بۇل ادام نەگە قالتىرايدى؟» دەپ سۇرايدى نوكەرىنەن. «ادام ءومىرى دەگەنىمىز وسى, جاستىق باستا ماڭگى تۇرمايدى, كارىلىك كەلىپ جەتەدى» دەيدى ولار. سوندا گاۋتاما «ەگەر ونىڭ اقىرى وسىلاي اياقتالاتىن بولسا, جاستىقتا نە ءمان بار؟» دەپ ويلايدى.
ەكىنشى مارتە قورعان سىرتىنا شىققاندا, دەرتكە شالدىققان دىمكاس جاندى كورەدى. ءۇشىنشى سەرۋەنىندە قازا بولعان جاندى ورتەۋگە الىپ بارا جاتقان قارالى شەرۋدى كورەدى. سوندا گاۋتاما: «ەشكىمنىڭ قارتايعىسى كەلمەيدى, بىراق قارتايادى; ەشكىمنىڭ اۋىرعىسى كەلمەيدى, الايدا اۋرۋ الماي قويمايدى; ەشكىمنىڭ ولگىسى كەلمەيدى, بىراق اجال اياۋسىز جەتەدى. دەمەك, بۇل ومىردە ەشقانداي ماعىنا بولماعانى عوي» دەيدى.
ءتورتىنشى شىققان كەزىندە ءدارۋىشتىڭ كۇيىندەگى اۋليە كىسىگە جولىعادى. ول اۋليە ء«بىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دۇنيەدە ءوز ءۇيىڭدى تابۋ مۇمكىن ەمەس» دەيدى.
وسى ءتورت بەلگىدەن كەيىن گاۋتاما پەندەلىكتىڭ كۇيكى تىرلىگىنەن باس تارتىپ, ءومىردىڭ ءمانى مەن ماڭگىلىك اقيقاتتى ىزدەپ ەل كەزىپ كەتەدى. سول سيددحارتحا گاۋتاما ءوزى ىزدەگەن اقيقاتتى تاۋىپ, الەمدەگى ءتورت نەگىزگى ءدىننىڭ ءبىرى – ءبۋدديزمنىڭ نەگىزىن قالاعان پايعامبار بۋدداعا اينالادى.
ءبىز دجوناتان ليۆينگستون ەسىمدى شاعالانىڭ ءومىرى مەن مۇراتىنان وسى اۋليەلىك ساۋلەسىن كورەمىز. دجوناتاندى دا وسى ويلار مازالايدى ەمەس پە؟ ەرتەڭ سولاتىن جاستىقتىڭ كۇشىن نەگە ءبىلىم مەن ونەر تابۋعا ەمەس, جەم ىزدەۋگە ارناۋ كەرەك, اۋرۋعا بەيىم ءتاندى نەگە شىڭداماي, تويدىرۋدى عانا ويلاۋ كەرەك, اقىرى اجال كەلەرىن بىلسەك, نەگە از عۇمىردى ارزان قۇندىلىقتارمەن وتكەرۋ كەرەك, ماڭگىلىك ءومىردىڭ ەشقاشان توزباس داڭق سارايىن تۇرعىزۋ ورنىنا, بەس كۇندىك جالعاننىڭ لاشىعىن نەگە ساندەي بەرۋمىز كەرەك؟
اۆتور, ارينە تىكەلەي بۋددا ءومىرىن مىسال ەتىپ الىپ وتىرماعان دا بولۋى مۇمكىن, بىراق ءاربىر كۇرەسكەرلىك, قاسيەت پەن قاسىرەت, وزگەمەن جاۋلاسپاۋ مەن ءوزىڭدى جەڭۋ, زۇلىمدىقپەن كۇرەسپەۋ مەن زيالى نۇردى تابۋ, ءتان قالاۋىن جان قالاۋىنا جەڭدىرۋ, ءساتتى سەزىنۋ مەن ماڭگىلىكتى ءتۇيسىنۋ, ىزگىلىك تاراتۋ مەن جاڭا يدەيالار ءداۋىرىن اشۋ سەكىلدى بارلىق ويشىلداردى مازالاعان سۇراقتار مەن قۇندىلىقتاردىڭ جيىنتىعى رەتىندە اۆتور شاعالا وبرازىن ۇسىنىپ وتىرعانداي اسەر قالدىرادى. سوندىقتان دا ءبىز بۇل پوۆەستەگى ويلاردىڭ استارىنان كونە دۇنيە دانىشپاندارىن كورسەك, ءتۇپ-توركىنىنەن نيتسشە باستاعان جاڭا زامان فيلوسوفتارىنىڭ تۇجىرىمدارىن تانيمىز.
بىزگە بەسەنەدەن بەلگىلى «تاماق تابۋ ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ قاجەت پە, الدە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تاماق تابۋ قاجەت پە؟» دەگەن پارادوكس تاعى دا الدىمىزدان شىعادى. شاعالا ءۇشىن «ۇشۋ – جەم تابۋ ءۇشىن» ەمەس. دەمەك, ادام ءۇشىن دە ءومىر ءسۇرۋ – قارىن تويدىرۋ ەمەس دەگەن وي توبە كورسەتەدى.
دجوناتان جالعىز قالعان كەز-
دە وعان قاناتى جارقىراعان نۇرعا مالىنعانداي ەكى شاعالا تاپ بولادى. ەكى شاعالا «سەن باسقا دەڭگەيگە ءوتتىڭ, ەندى سەن – بىزگە باۋىرسىڭ» دەپ تىم بيىككە, زاۋ كوككە الىپ كەتەدى. دجوناتان ەكى شاعالامەن بىرگە تاڭعاجايىپ الەمدى كورىپ, ۇشۋدىڭ قوزعالىس قانا ەمەس, ونەر ەكەنىن سەزىنەدى. ولار وعان «ماحابباتتى سەزىن» دەيدى. ءومىردىڭ بار ءمانى – ماحابباتتا دەگەن وي ايتادى. ماڭگىلىك ماحاببات قانا ءوزىن دە, الەمدى دە قۇتقاراتىنىن مەڭزەيدى. حاكىم ابايدىڭ دا «ماحابباتسىز دۇنيە – بوس» دەۋى, «يمانيگۇل ياعني ءۇش ءسۇيۋى», «پەندەلىكتىڭ كامالاتى» دەگەنى, «جاۋانمارتتىلىك» ۇعىمى دا وسى ەمەس پە ەدى؟..
شاعالا اقىرى كەمەلدىككە جەتەدى. ال كەمەلدىك دەگەنىمىز نە؟ جالپى, ادامدىقتىڭ اقىرى نەدە؟ كەمەلدىكتىڭ شەگى – ۇستازدىق ەكەن. شاعالا ەندى ءوزىنىڭ بار بىلگەنىن باسقا شاعالالارعا دا ۇيرەتۋ ءۇشىن جەرگە, ءوزىن الديلەپ وسىرگەن تەڭىزگە قايتىپ ورالادى. ۇزاق جىلداردان سوڭ, ءوزىنىڭ ەڭ ۇزدىك شاكىرتتەرىنىڭ بىرىنە ۇستازدىعىن بەرىپ, كوككە ورلەپ ۇشىپ كەتەدى.
زامان وتەدى, ۇستازدىڭ ورنىنا قالعان شاعالا دا قارتايادى, ول دا كوككە كەتەدى.
پوۆەست ءدال وسى تۇستا اياقتالاتىن. بىراق اراعا قىرىق ءتورت جىل سالىپ بارىپ ياعني 2014 جىلى اۆتور ءتورتىنشى ءبولىمدى قوستى. ول بولىمنەن ءبىز قۇندىلىقتاردىڭ قالاي وزگەرەتىنىن, يدەيالاردىڭ بۇرمالاناتىنىن, ءتىپتى ىزگى ويلاردىڭ ءوزى اداساتىنىن, ءبىرىنشى ورىنعا يدەيا ەمەس, كۋلتتىڭ قالاي شىعاتىنىن كورەمىز.
جاڭا شاعالالار توبى العاشقى ۇستاز يدەيالارىن ەمەس, ونىڭ كولەڭكەسىن عانا كورەدى. ءتىپتى ونى ومىردە بولماعان ادام, بار بولعانى اڭىز بەن ءاپسانا دەگەن دە پىكىر تۋدىرادى. ەندى ولار العاشقى ۇستاز ۇيرەتكەن ءىلىم مەن ونەرگە ەمەس, دجوناتاننىڭ سىرتقى بەينەسىنە, ونىڭ تۇلعاسىنا تابىناتىندى شىعارادى. ۇشۋدى ونەر رەتىندە تانىمايدى, ءتىپتى وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى جاتتىعۋلارىن جاساۋدى دا دوعارادى.
ياعني فيلوسوف ايتقانداي, ولارعا ءىلىم ەمەس, ءىلىمدى تۋدىرعان ادامنىڭ تۇلعاسى, عىلىمنىڭ ءوزى ەمەس, عالىمنىڭ ءومىرى, فيلوسوفيا ەمەس, فيلوسوفتاردىڭ قانداي بولعانى, قايراتكەردىڭ قۇرباندىعى ەمەس, ونىڭ تۇرعان ءۇيى, ونەر ەمەس, ونەر ادامدارىنىڭ ىشكەن تاماعى مەن كيگەن كيىمى قىزىقتى ءارى ماڭىزدىراق بولا باستايدى.
اقىر سوڭىندا دجوناتان مەڭگەرگەن جانە ۇيرەتكەن ۇشۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرى ۇمىتىلىپ, ونىڭ ماعىناسىز كۋلتى عانا قالادى.
جازۋشى ەدۋاردو گالەانونىڭ وسىنداي ءبىر ساتكە ايتقان ءسوزى بار ەكەن: ء«بىز مارقۇمنان ونىڭ جەرلەۋ ءراسىمى, ماحابباتتان سالتاناتپەن وتەر توي ءسانى, سانادان سىرت كەلبەت ماڭىزدىراق بولعان الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءبىز ءوزىنىڭ ىشكى مازمۇنىن تارك ەتۋگە ۇمتىلاتىن قاپتامالار مادەنيەتىن تۋدىردىق».
