تاريح • 30 مامىر، 2021

جازىقسىز اتىلعان جاندار

513 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىققا قول قويعان بولاتىن.

بۇل كوميسسيانىڭ باستى مىندەتى – كەڭەستىك كەزەڭدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ بارلىق ساناتىنا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ.

1937 جىلى 28 جەلتوقساندا ورتالىق كوميتەت «جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ بالالارى مەن تۋىستارىن وقۋدان شىعارۋ تۋرالى» شەشىم قابىلداپ، سان مىڭداعان جازىقسىز بالالاردىڭ تاعدىرىن ويىنشىققا اينالدىردى. قاۋلىنىڭ ورىندالۋ بارىسىن سوت-تەرگەۋ ورگاندارى قاتاڭ باقىلاپ وتىرعان. ناتيجەسىندە، بالاعا ءتان كوڭىلمەن ايتىلعان جەكە پىكىرلەر مەن بولماشى ىستەرگە ساياسي ءمان بەرىلىپ، ولاردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. ماسەلەن، الماتى قالاسىنداعى مەكتەپتەر مەن تەحنيكۋمدارداعى ساياسي تاربيە مەن قوعامدىق جۇمىستاردىڭ كەمشىلىكتەرى تۋرالى جاسالعان باياندامادا (ىىحك تاراپىنان ازىرلەنگەن) وقۋشىلاردىڭ «كەڭەستەرگە قارسى» ىستەرى تىزىلگەن.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ناقتى سانىن ايتۋ دا وتە قيىن. رەپرەسسيالىق باعدارلامانىڭ نەگىزى ءستاليننىڭ ناقتى «حالىق جاۋلارىن» تابۋ ارقىلى سوتسياليستىك قوعامدى نىعايتۋ ءۇشىن تاپتىق كۇرەستى كۇشەيتۋ قاعيداسىنا سۇيەنەدى. حالىق جاۋلارىن «پارتيا مەن حالىققا بوتەن ەلەمەنتتەر» اراسىنان ىزدەۋ كوزدەلەدى. مۇنداي «بوگدە ەلەمەنتتەر» ەڭ الدىمەن، پارتيانىڭ ءوز ىشىنەن، زيالىلار قاتارىنان، ەلدىڭ «باسقاشا ويلايتىن» ازاماتتارى اراسىنان ىزدەستىرىلەدى. اياۋسىز جازالاۋ ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى «قىلمىسكەرلەر» سانى كۇرت ارتقان. بۇل جاعدايدى بيلىكتەگىلەر حالىققا «تاپ كۇرەسى ساياساتىنىڭ جەمىستى» بولۋى دەپ «ۇعىندىرعان». سوت پروتسەستەرى ا.ۆىشينسكيدىڭ «دالەلدەردىڭ حانشاسى» (تساريتسا دوكازاتەلستۆ) تەورياسىنىڭ ناتيجەسىندە «جەمىستى» بولعان. اسىرەسە 1937-1938 جىلدارى «كونۆەيەر» جۇيەسىمەن تەرگەۋ ءىسى ىىحك ورگاندارىنىڭ باستى تىرەگى بولدى. وسى ماسەلەنى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۇلعالار ءوز ەستەلىكتەرىندە ءجيى جازادى. بەكبولات مۇستافين باسىنان كەشكەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندە ايتا كەلە  «...تۇرمەگە الىپ كەلگەن سوڭ قۇجاتتارىمدى لاقتىرىپ، تابانعا تاستادى. «سەن جاپوننىڭ شپيونىسىڭ» دەپ ۇرادى. يتشە تەپكىلەيدى. ەشكىمدى ەشنارسەگە سەندىرە المايسىڭ. كۇن سايىنعى كورەتىن ازاپ وسىنداي. ولار مەنى ۇنەمى تىك تۇرعىزىپ قويادى. ۇيقى جوق، تەرگەۋ امالدارىنىڭ ءبارى وسىنداي بولادى ەكەن عوي. بىراق مەن بارىنە ءتوزدىم، ەشقانداي قۇجاتقا قول قويمادىم...»، دەپ جازادى.

سول جىلدارى 100 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق قۋعىن-سۇرگىن كوردى دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى. ونىڭ ىشىندە 70 مىڭعا جۋىق كوزى اشىق، زيالى قاۋىم اتىلىپ كەتكەن.  سول 70 مىڭعا جۋىق اتىلعانداردىڭ اراسىندا مەركىلىك قايراتكەرلەر ىسقاق ءاسىموۆ، ايدارحان سابەتوۆ، سوزاقباي قوسبارماقوۆ تا بولعان. بۇلار دا ستاليندىك ساياسي تەرروردىڭ جازىقسىز قۇرباندارى.

ىسقاق ءاسىموۆ 1900 جىلى ء(بىر دەرەكتەردە 1898 جىل دەپ جازىلعان – اۆتور) مەركى اۋدانىنىڭ اقتوعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول – جاستاردىڭ رەۆوليۋتسيالىق وداعىن قۇرۋعا بەلسەنە اتسالىسقان قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى. بۇل تۋرالى جازۋشى ماقۇلبەك رىسداۋلەت ءوزىنىڭ «تاعىلىمدى مەركى» اتتى كىتابىندا: «وداققا مۇشە بولعاندار: قابىلبەك سارىمولداەۆ، ماقسۇت جىلىسباەۆ، توروقۇل جانۇزاقوۆ، يۆان اندرەەۆ، كەنەباي بارماقوۆ، ىسقاق ءاسىموۆ، ءاشىمجان جانە ءۇسىپالى نۇرشانوۆتار، قالىش قوجابەرگەنوۆ، ابدىرازاق كادەنوۆ، سادۋاقاس جامانسارتوۆ، جاقاش مامىروۆ، راحمانقۇل ورىنتاەۆ، ابەن ءاسىلوۆ، ءۇسىپ ساتىبالدينەۆ، تۇردالى توقباەۆ، سىدىق ابلانوۆ، ءجۇزباي مىڭباەۆ، قارىمباي قوشمامبەتوۆ، الىمقۇل جۇماعۇلوۆ، قوجومۇرات سارىقۇلوۆ جانە تاعى باسقالار» دەپ مىسال كەلتىرگەن.

راسىندا دا، ىسقاق ءاسىموۆ ءاردايىم تۇرار رىسقۇلوۆ، قابىلبەك، ماقسۇت باستاعان ازاماتتاردىڭ جانىندا ءجۇردى. وداق مۇشەلەرىمەن بىرگە ونىڭ اشتاردى تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ قورىن تولىقتىرۋعا بەلسەنە قاتىستى. ورىس، وزبەك بايلارىمەن سويلەسىپ، ولاردىڭ دا اشتارعا كومەكتەسۋىنە ىقپال جاسادى. 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن مەركى ءوڭىرىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى، ميليتسيا باستىعى، ودان كەيىن اۋليەاتا ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كوميسسارى بولعان. 1922 جىلدان 1932 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام جانە سارىاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ماسكەۋدە ماركسيزم-لەنينيزم جوعارعى پارتيا مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ قوستاناي وبلىسىندا متس-تىڭ ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقاردى. قايدا، قاشان قىزمەت ەتسە دە، ول بىلىمدىلىگىمەن، ىسكەرلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. 1937 جىلى 14 تامىزدا «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالعان ساتتە ىسقاق سابەت ۇلى جۋالى اۋداندىق سوۆەتى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن بولاتىن. 1938 جىلدىڭ 20 اقپاندا اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ۇكىم سول كۇنى شىمكەنت قالاسىنىڭ ماڭىندا ورىندالدى. قازىر بۇل جەردە ۇلكەن «قاسىرەت» اتتى تاريحي مەموريال بار.

ىسقاق ءاسىموۆ تۋرالى دەرەكتەر شىرىن ماماسەرىكوۆانىڭ «ولەڭىمنىڭ ءار جولى – ءومىربايان» اتتى كىتابىندا دا ايتىلادى. اقىن كورنەكتى قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ زايىبى ازيزامەن كوزى تىرىسىندە سۇحباتتاسقان ەكەن. سول سۇحباتىندا قايراتكەردىڭ جارى وتكەن ءومىر جولى تۋرالى باياندايدى. وندا: «ول ءبىر باقىتتى كەزەڭ ەدى-اۋ، شىركىن؟! بىردە ۇيگە قوناققا كەلگەن ءالپيا مەن كۇلپەتاي (ى.ءاسىموۆتىڭ ايەلى، ول كەزدە ىسقاق اعاڭ ۆكپ (ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى ەكى جىلدىق كۋرستا وقيتىن) ماعان:

– ءازيزا، سەن قانداي باقىتتىسىڭ؟! ءبىلىمدىسىڭ ءارى ادەمىسىڭ. كيگەن كيىمىڭ، قيىلعان قىسقا شاشىڭ قانداي جاراسادى! ءبىزدىڭ دە شاشىمىزدى كەسىپ، ساندەپ بەرشى، اۋىلعا ماقتانىپ بارايىق، جۇرت قىزىقسىن، – دەگەنى. ويىمدا تۇك جوق، «جارايدى» دەپ، قۇربىلارىمنىڭ شاشىن قىرقىپ، ساندەپ بەرگەن ەم، وسى قىلىعىم ءۇشىن اعاڭ قاتتى ۇرىسقان، – دەدى جەڭەشەم.

– ويپىرماي، اعا، سىزگە ۇرىستى ما؟ – دەدىم مەن سەنبەي.

– تۇراردىڭ مەركىدە ءپىر ساناپ، اعا تۇتقان ەكى ادامى بولعانىن بىلەتىنمىن. ءبىرى 1916 جىلعى مەركىدەگى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ بەلدى ساربازى قارابالا ءاسىموۆ (ىسقاقتىڭ اعاسى) ەدى. اقكوز باتىر سول كوتەرىلىستىڭ قۇربانى بولسا، قارابالا ءاسىموۆ 97 جاسقا دەيىن دامەلى كەلىنىنىڭ قولىندا قۇمىراعا قىمىز اشىتىپ، قازاق ۇيدە تۇيە مەن جىلقى ۇستاپ، عۇمىر كەشتى. جاس شاعىندا اعايىندى قارابالا مەن ىسقاق توكپە اقىن، قىزىل ءتىلدىڭ ءدىلمارى اتانىپتى. كۇلپەتاي 18 جاسىندا ىسقاقپەن تويدا تانىسىپتى» دەپ جازادى.

ىسقاق تا اعاسى قارابالا دا ولەڭنەن قارا جاياۋ ەمەس، اقىن بولعان ەكەن. ول ءىنىسى ىسقاق ۇيلەنگەندە:

–شۋدىڭ اساۋ وزەنى كەربۇلاعى،

جەر ءجانناتى جايساڭ عوي – ەر تۇراعى.

ىسقاقپەنەن ايناقۇل جار قىلادى،

عاشىق جاردىڭ قۇشاعى پەيىشكە تەڭ،

جوقتان قۇراپ جاقسى ايەل بار قىلادى، – دەپ قۇدالارىنا جىر ارناعان ەكەن. قۇدالارى قوڭىر، قۇداعيى توقاش شۋداعى ەڭ داۋلەتى تورەلەر بولعان كورىنەدى.

قارابالا اسىموۆكە ءالىبي جانگەلدين دە قۇرمەتپەن قاراعان. «بىردە ۇيگە كەلگەن ءا.جانگەلدينگە تاماق ۇستىندە تۇرار قارابالا ءاسىموۆ تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەگەن. ونىڭ 1890، 1900، 1910-1913 جىلدارى مەركىدەگى ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ اسكەرگە ات جيناۋ ناۋقانى، جەر ءبولۋ ت.ب. ماسەلەلەردە زاڭسىز ارەكەتتەرىن اشكەرەلەپ، ۇرىس-كەرىس ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن اۋليەاتا، ءسىبىر تۇرمەلەرىندە ءۇش رەت قامالىپ شىققانىن، 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە باسشىلىق ەتكەندەردىڭ ءبىرى بولعانىن، كوللەكتيۆتەندىرۋ كەزىندە كوپتەگەن قىزمەت اتقارعانىن، 1921 جىلى پارتيانىڭ ماسكەۋدەگى ح سەزىنە دەلەگات بولعانىن تىلگە تيەك ەتىپ، ق.اسىموۆكە دەربەس پەنسيا تاعايىنداۋعا جاردەم بەرۋىن وتىنگەن بولاتىن» دەپ جازادى شىرىن ماماسەرىكوۆا.

ىسقاق اتامىز ۇستالعاندا كۇلپەتاي انامىز ءۇش بالاسىمەن (رىمجان – 9 جاستا، راقىمجان – 6 جاستا، سابىرجان – 3 جاستا) قالىپتى. ول كىسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتاس اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن شاعىندا «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ، ايەلى «جاۋدىڭ جارى» اتانىپ، اڭىراپ قالعان ەكەن. كۇلپەتاي حات تانىمايتىن ادام بولىپتى. «كۇيەۋىڭدى بوساتامىز، مىنا جەرگە بارماعىڭدى باس دەسە، باسا بەرگەن كورىنەدى. ونىڭ بارلىعى ىسقاقتى تورعا تۇسىرۋگە باعىتتالعان قۋلىق، ز ۇلىمدىق ەكەنىن اڭعارماپتى. شىمكەنتتە كۇيەۋىمەن بەتتەستىرىپ جولىقتىرعاندا، ىسقاق: «سەنى كىنالاي المايمىن، ساۋاتىڭ جوق، وقىتۋىم كەرەك ەدى... نەگە قول قويعانىڭدى ءبارىبىر ءتۇسىنىپ، سەزىنىپ وتىرعان جوقسىڭ... ەندى ەڭ بولماسا، بالالاردى وقىتىپ، ءوزىڭ جۇمىس ىستە» دەگەن ەكەن.

مۇنداي ازاپتى تاعدىردى ايدارحان سابەتوۆ تە باستان كەشكەن. ول 1898 جىلى ومىرگە كەلگەن، وتە ساۋاتتى ازامات بولىپتى. قازاقديحان اۋىلىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇرگەنىندە 1937 جىلى 22 جەلتوقساندا مەركىنىڭ نكۆد-ءسى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ، 1938 جىلى 8 جەلتوقساندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ نكۆد-ءسى اتۋ جازاسىنا كەسكەن. ايدارحان بابامىز تۋرالى دەرەكتەر وتە از. ول كىسىنىڭ قالاي اتىلعانى، تەرگەۋ امالدارى، ايىپ تاققان، ۇكىم كەسكەن قۇجاتتارى تۋرالى دەرەكتەر تەك قۇپيا ارحيۆتە ساقتالۋى مۇمكىن...

سوزاقباي قوسبارماقوۆ – 1897 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1937 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە تۇتقىنعا الىنعان. 1937 جىلدىڭ 1 قازانىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. اشىق دەرەككوزدەردە سوزاقباي قوسبارماقوۆ تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسپەيدى. «ارحيۆ ءىسى – لتس00001744» دەلىنگەن.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى زۇلمات جىلدارداعى اقتاڭداقتاردى زەرتتەۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر.

 

سۇلتانبەك ماكەجانوۆ،

سەناتور

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار