العاشقى جىلدارى كولحوزدار دۇرىس جۇمىس ىستەمەدى. بايلاردى قۋدالاۋ, ولاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ قالىپتاسقان الەۋمەتتىك قۇرىلىمدى بۇزدى. جاڭا وكىمەت سالىقتى كوبەيتىپ, شارۋالاردىڭ سەنىمىنەن ايىرىلدى. اقىر سوڭىندا كەڭەس وداعىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى تۋىنداپ, كەي ايماقتى اشارشىلىق جايلادى.
قازاقستاننىڭ وزىندىك الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ەرەكشەلىگى بار ەدى. بولشەۆيكتەر ساياساتى ەلگە اۋىر زارداپ اكەلدى. ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنىڭ زۇلماتقا اينالۋىنا ەكى سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, كوشپەندى جانە جارتىلاي وتىرىقشى قازاقتارعا مەملەكەت ەت سالىعىن ماجبۇرلەپ, بۇكىل شارۋاسىنان ايىردى. وعان قوسا, كۇشتەپ وتىرىقشىلاندىرۋ توقتاعان جوق. سوندىقتان قازاقتىڭ جاعدايى قيىنداپ, باسقا ەتنوسقا قاراعاندا, اشارشىلىق زاردابىن قاتتى تارتتى. مال وسىرەتىندەر بوسقىنعا اينالدى. ويتكەنى بيلىك ولاردىڭ بار مالىن تارتىپ الدى. كەڭەس وداعى بيلىگى اش قالعان حالىقتى قولداۋعا اسىققان جوق ءارى ولاردى قاۋىپتى توپقا جاتقىزدى. مەملەكەتتەن بەرىلگەن بولماشى كومەكتىڭ ءوزى كەشىكتىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان ءتيىستى كومەك جەرىنە جەتپەي, كوپ ادام زۇلمات قۇربانىنا اينالدى.
ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسى قورىنداعى قۇجاتتار وسى ايتىلعانداردى تولىق دالەلدەيدى. 1931 جىلى 22 اقپاندا وگپۋ قىزمەتكەرلەرى بەرگەن ەسەپتە ورال وكرۋگىنە قاراستى جىمپيتى اۋدانىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان اشىعۋ دەرەگى ايتىلعان. مىسالى, №6 اۋىلدا 3 ادام اشتىقتان قايتىس بولعان, ءىسىنۋ جاعدايى تىركەلگەن. №24 اۋىلدا 7 وتباسى – 29 ادام اشتىقتان ىسىنگەن. مۇنداي جاعداي سول وبلىستىڭ باسقا اۋىلدارىندا دا بولعان (قر وما. 30-ق. 7-ت., 123-ءىس. 10 پ.).
1931 جىلعى مالىمەتتەرگە زەر سالساق, حالىقتىڭ اشىعۋىنا سول كەزدەگى بيلىك ساياساتى اسەر ەتكەنىن بايقايمىز. الماتى وبلىسىنىڭ سارقان اۋدانىندا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جاپپاي شەكتەن شىعۋىنان ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى تۋىنداعان. ماسەلەن, 15 اقپاندا وسينوۆكا اۋىلىندا اۋىلدىق كەڭەس جانىنا شامامەن 150 ادام – كەدەيلەر مەن ورتا شارۋالار توپ بولىپ كەلىپ, نان بەرۋدى تالاپ ەتكەن. «ەگەر استىق بەرمەسەڭدەر, استىق ساقتالعان قويمالاردىڭ ق ۇلىپتارىن بۇزامىز. ءبىزدى اتسا, اتسىن!» دەگەن اشىنعان حالىق (قر وما. 30-ق. 7-ت., 123-ءىس. 24 پ).
سايرام اۋدانى قارابۇلاق اۋىلىنداعى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا بايلانىستى شىلدە ايىندا 12 كولحوزشى وتباسى كولحوز مۇشەلىگىنەن شىققان. «تاماق جوقتىقتان كولحوزشىلاردىڭ كوڭىل كۇيى ناشار. اليموۆ دەگەن كولحوزشى «كولحوزدا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ناندى از بەرەدى, ەگەر وسىلاي بولا بەرسە, وتباسىمىز اشتان ولەدى. مەن كولحوزدان كەتەمىن», دەگەن. كولحوزشى وماروۆ تا «بۇكىل وتباسى اشتان ءولىپ جاتقان جاعداي بار, مەنىڭ ۇيىمدە 8 ادام اشتىق زاردابىن تارتۋدا. مەن بۇرىن جالدامالى جۇمىس ىستەدىم, بۇرىن-سوڭدى مۇنداي اۋىرتپالىقتى باستان وتكەرمەگەم», دەگەن (قر وما. 30-ق. 7-ت., 123-ءىس., 98 پ). بۇل قۇجاتتار بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى حالىقتى اشتىققا ۇرىندىرۋ ساياساتىنىڭ بەتپەردەسىن اشا تۇسەدى.
وگپۋ-دىڭ ارنايى بەرگەن ەسەپتەرىنە زەر سالساق, اشتىق سالدارىن كەڭەستىك بيلىك بۇرىنعى بايلاردان كورگەن. وعان مىسال, 1932 جىلى اقپان ايىندا قاراتال وڭىرىندە حالىقتىڭ تاماق ىزدەپ بوسىپ كەتۋىن «ايماق باسشىلىعىنا ەنگەن باي-ۇلتشىل ەلەمەنتتىڭ ديۆەرسيالىق ارەكەتى» دەپ باعالاعان. سول جىلى اقجانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قونىس اۋدارعان №8 جانە №9 اۋىل تولىعىمەن جويىلدى. تەك وسى ەكى اۋىلدا 420 ادام اشتان ولگەن. №2 اۋىلدا 6 تۇرعىن اشتىقتان قايتىس بولعان. قاڭتاردىڭ باسىندا اشتىقتان ىسىنگەن 15 وتباسى بالقاش كولى ايماعىنان كەسكەنتال ەلدى مەكەنىنە جەتكىزىلگەن.
پاۆلودار وبلىسىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان جەلتوقساننىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن قاڭتار ايلارىندا كولحوزشى وتباسىلارىنان 60 ادام اشىققانى تىركەلگەن. ولار №6 اۋىلدان – 26 ادام, №11 اۋىلدان – 20 ادام, №19 اۋىلدان – 13 ادام. كۋلاكتار مەن بايلار ورنالاسقان كەنتكە جاقىن ءبىر اۋىلدا 40 ادام اشتان ولگەن. سونداي-اق جاپپاي اشتىق ورىن العان جەرلەردە ولگەن جانۋاردىڭ ەتى مەن يت ەتىن جەۋ وقيعالارى تىركەلگەن.
ابىرالى اۋدانىنداعى №6 اۋىل تۇرعىنى بيمۇرزين ءيتتىڭ ەتىن تاماققا پايدالانعان. №14 اۋىلدا كولحوزشىلار ولگەن مالدىڭ ەتىن جەگەن.
ىرعىز اۋدانىندا №1-3, 5, 15 اۋىلداردان كولحوزشى وتباسىلارىنان 10 ادام ولگەن. تولىق ەمەس مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 42 كولحوز شارۋاشىلىعى ازىق-ت ۇلىك قيىندىعىن باستان كەشىپ, ونىڭ 23-ءى ولگەن مال ەتى مەن تەرىسىن تاماق ەتكەن. 32 كولحوزشى وتباسى دۇرىس تاماقتانباۋ سالدارىنان اشتىقتان ىسىنگەن. ولاردىڭ 19-ى – №1 اۋىلدان, 6-ۋى – №2 اۋىلدان, 5-ەۋى – №15 اۋىلدان (قر وما. 30-ق. 7-ت., 153-ءىس. 2-16 پپ).
1932 جىلى 10 قازاندا اۋىلداعى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى تۋرالى وگپۋ-دىڭ ارنايى ەسەبىنە كوز سالايىق: «بيىلعى كوكتەمدە ولكەنىڭ 70-تەن استام اۋدانىن قامتىعان وتكىر ازىق-ت ۇلىك قيىندىعى كەيبىر اۋدانداردا ءالى دە ورىن الۋدا, ال كەيبىر جاعدايدا احۋال ودان دا اۋىر (مىسالى, تورعاي جانە باتپاققارا اۋداندارى). ءبىزدىڭ مالىمەت بويىنشا, وسى جىلى وندىرىستىك قيىندىقتارعا بايلانىستى 14 549 ادام قايتىس بولدى, ونىڭ 2500-ءى قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ولگەن».
اقتوبە وبلىسىنىڭ تورعاي اۋدانىندا 1931 جىلعى 15 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا 4 452 ادام اشتىقتان قايتىس بولدى. ءولىم جالعاسۋدا. كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 20 ادام ولەدى. اۋداندا 7 700 ادام مۇلدەم ازىق-ت ۇلىكسىز قالعاندىعى تىركەلگەن. وسىنداي جاعداي كورشىلەس باتپاققارا اۋدانىندا دا بار, وندا 8 400 ادامنىڭ مۇلدەم تاماعى جوق.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قارساقپاي ايماعىندا 23 ماۋسىم مەن 23 شىلدە ارالىعىندا 62 ادام اشتىقتان قايتىس بولدى. كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 3 ادام ولەدى.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانى ورتالىعىندا 1 شىلدەدەن 20 تامىزعا دەيىنگى ارالىقتا اشتىقتان 20 ادام قايتىس بولدى, وسى كەزەڭدە وبلىستا بارلىعى 144 اشتان ولگەن جانە 1947 ادام اشتىقتان ىسىنگەن.
قاراعاندى وبلىسىنداعى «سەۆكازستروي» كاسىپورنى شاحتالارعا كەلگەن ميگرانتتاردى قابىلدامادى جانە ولاردى تاماق پەن تۇرعىن ۇيمەن قامتۋدان باس تارتتى. ءسويتىپ ميگرانتتار جاپپاي اۋرۋعا شالدىعىپ, اشتان ولە باستادى. قايتقان ادام سانى كۇنىنە 30-دان استى.
1 شىلدە مەن 25 تامىز ارالىعىندا نكۆد ىشكى بوسقىنشىلىقتان قايتىس بولعان 806 دەرەكتى انىقتادى. ونىڭ ءبىرازىن بوسقىنداردىڭ وزدەرى جەرلەگەندىگى كورسەتىلگەن. قايتىس بولعان ميگرانتتاردىڭ اراسىندا بۇرىن جۇمىستا بولعان, بىراق وندىرىستىك ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەگەنى ءۇشىن جۇمىستان شىعارىلعاندار دا بولدى (قر وما. 30-ق. 7-ت., 164-ءىس. 128-133 پپ.).
وسى جىلعى وگپۋ مالىمەتتەرىندە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا بايلانىستى پاۆلودار قالاسى اشىققان قاڭعىباس بالاعا تولعانى ايتىلعان. «بالالار سانى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. 1932 جىلى 29 قاڭتاردا 43 ادام بولسا, 1 اقپاندا 65-كە جەتتى. بالالار بوس, سۋىق ۇيگە ورنالاسقان, ولارعا تاماق مۇلدەم بەرىلمەيدى, الدى اشتان ولە باستادى. 31 قاڭتاردا جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس كەزىندە ءبىر ۇيدەن 10 بالانىڭ ءمايىتى تابىلدى, ولار 1 مەن 8 جاس ارالىعىندا, دەنى – قازاقتار. ءولىم اۋزىندا تاعى 8 بالا جاتىر», دەپ كورسەتىلگەن. اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى مەن جاۋاپتى باسشىلىق ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن 10 مىڭ سوم قارجى مەن ازىق-ت ۇلىك بولگەن (قر وما. 30-ق. 7-ت., 153-ءىس. 20 پ.).
اشتىقپەن قاتار, ەل اۋماعىندا ءتۇرلى ىندەت تاراپ, جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولعان. مىسالى, اۋليەاتا اۋدانىنىڭ №36, 37, 38, 39 اۋىلدارىندا جانە ميحايلوۆكا اۋىلىندا قارا شەشەك ەپيدەمياسى تاراپ, ءولىم-ءجىتىم ەداۋىر وسكەن. «ناۋقاستار نەگىزىنەن مەكتەپ جاسىنداعى بالالار: ميحايلوۆ اۋىلىندا 70 ادام قايتىس بولدى, جوعارىدا كورسەتىلگەن اۋىلداردا كۇنىنە 10-15 ادام ولەدى. جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان ەپيدەميامەن كۇرەسۋ شارالارى جەتكىلىكسىز جانە دارىگەرلىك بىلىكتىلىكتىڭ تومەندىگى مەن ءدارى-دارمەكتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن اۋرۋمەن كۇرەس قاجەتتى ناتيجە بەرمەي تۇر», دەلىنگەن قۇجاتتا (قر وما. 30-ق. 7-ت., 158-ءىس. 30 پ.).
شىعىس قازاقستان وبلىسى بەلاعاش اۋدانىنداعى وگپۋ ءبولىمىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, «ناشار تاماقتانۋ مەن كۇتىم جوقتىعىنان بالالار ۇيىندە ءولىم دەڭگەيى جوعارى, ونىڭ كوپشىلىگى – بوسقىن قازاق بالالارى. سونداي-اق كراسنىي اۋىلىندا ءساۋىر مەن 30 مامىر ارالىعىندا 660 بالانىڭ 259-ى قايتىس بولدى. ءتىرى قالعاندار اراسىندا اۋرۋ كوپ. تاماقتانۋ مەن كۇتىم وتە ناشار. وسى ماسەلە بويىنشا ءىس قوزعالىپ, كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلدى. ءدال وسىنداي جاعداي ستەكليانكا اۋىلىندا دا بايقالدى, وندا 170 ادام قايتىس بولدى. بالالار ۇيىنە ازىق-ت ۇلىك پەن قاراجات العان مەڭگەرۋشى بەرەجنەنكو قاشىپ كەتتى. بەرەجنەنكونى ىزدەۋ شارالارى قابىلداندى» (قر وما. 30-ق. 7-ت., 158-ءىس. 239 پ.).
الىنعان تەلەگراف حابارلامالارىنا قاراپ, اقتوبە مەن سەمەي وبلىستارىندا ءىش سۇزەگى مەن شەشەك ەپيدەمياسى كۇشەيە تۇسكەنىن كورۋگە بولادى. مىسالى, تورعاي اۋدانىندا 800 ادام شەشەكپەن اۋىرىپ, ونىڭ 150-ءى قايتىس بولعان. سونداي-اق باتپاققارادا بىرنەشە ادام ءىش سۇزەگىمەن اۋىرعان. ونىڭ ۇستىنە, اشتان ءولۋ كوبەيە تۇسكەن. «قازىرگى ۋاقىتتا تورعايعا 1025 تسەنتنەر استىق ءبولىندى. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى تورعايدان باتپاققاراعا تيفپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءبىر دارىگەردى جانە شەشەككە قارسى ۆاكتسينا ەگۋ ءۇشىن ءۇش تىڭداۋشىنى جىبەردى», دەلىنگەن.
سەمەيدە سۇزەك ەپيدەمياسى كەڭ ەتەك العان: «اۋرۋحانالار ناۋقاسقا تولدى, كۇن سايىن سۇزەكپەن اۋىرعان 10-20 ادام ورىن جوقتىقتان قابىلدانبايدى. ايماققا سانيتارلىق كومەك بەرىلمەگەن. جەرگىلىكتى ۇيىمدار شەشىمدى شارا قابىلدامايدى. اقشا, ازىق-ت ۇلىك, مەديتسينالىق پەرسونال جانە دەزينفەكتسيالىق جابدىق قاجەت. قالالىق كەڭەس 700 ورىندىق باراك اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءدال وسىنداي جاعداي شىڭعىستاۋ, پاۆلودار جانە قۋ اۋداندارىندا دا ورىن العان» (قر وما. 30-ق. 7-ت., 158-ءىس. 216 پ.).
1932 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا كوكشەتاۋداعى بالالار ۇيىندە ءبىر ايدا 170 بالا قايتىس بولعانى تىركەلسە, اقمولا قالاسىندا ءبىر ايدا 90 بالانىڭ 30-ى اشتان ولگەن. قاراعاندىداعى بالالار ۇيىندە العاشقى ون كۇندىكتە 100-گە دەيىن بالا ءولىمى تىركەلگەن. «ەڭبەكشىلدەر اۋدانىندا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ عيماراتىن بالالار ءۇيى ءۇشىن بوساتتىق, ويتكەنى شامامەن 400 بالا وتە قيىن جاعدايدا. ولاردى بوس ساراي مەن كيىز ۇيلەرگە ورنالاستىرعان. كيىز ۇيدە جاتقان بالالاردىڭ كوبىنىڭ وكپەسىنە سۋىق تيگەن. سارايداعى بالالار ءبىر بولمەدە 15-20 ادامنان, توسەكسىز, ەدەندە – اۋرۋ بالا مەن ساۋ بالا ارالاس جاتىر. اقمولا قالاسىندا 300-گە جۋىق بالا ءبىر دالىزدە اس ىشەدى, ءىشى وتكەن ناۋقاس بالالار دا سول جەرگە جىبەرىلەدى. كوكشەتاۋدا بالالار كوشەدە ۇيىقتايدى, سەبەبى بولمەلەر جوندەلمەگەن, اكتەلمەگەن. ءتۇرلى پارازيت شەكتەن تىس كوبەيىپ, تۇندە ۇيقى بەرمەيدى», دەپ كورسەتىلگەن (قر وما. 30-ق. 7-ت., 161-ءىس. 66-72 پپ).
الىنعان ماتەريالدارعا قاراعاندا, 1932 جىلدىڭ جازىندا قاراعاندىعا قونىس اۋدارۋشىلار لەگى كوپ بولعان. 1 ماۋسىم مەن 1 تامىز ارالىعىندا قاراعاندىعا جۇمىس ىزدەپ بوسىپ كەلگەندەر سانى 6 558 ادامعا جەتكەن. ولاردىڭ كوبى باياناۋىل, قارقارالى, قۋ, پاۆلودار, اقمولا, تەلمانوۆكا جانە باسقا اۋدانداردان كەلگەن. ونىڭ ىشىندە 605 ادام قاراعاندىدا جۇمىسقا قابىلدانىپ, قالعان 5300-گە جۋىق ادام بۇرىنعى تۇرعىلىقتى جەرىنە كەرى قايتارىلعان. بوسقىندار اراسىندا 608 بالا قاراعاندى مەن باسقا اۋدانداردىڭ بالالار ۇيلەرىنە ورنالاستىرىلعان. «سەۆكازستروي» مەكەمەسى كەلگەن ميگرانتتاردى قابىلداماي, ولاردىڭ اراسىندا اۋرۋ مەن اشتان ءولۋ كوبەيگەن. مۇندا كۇنىنە 300-دەن استام ادام جۇمىس ىزدەپ كەلەدى. 1 شىلدە مەن 25 تامىز ارالىعىندا پوليتسيا بوسقىندار اراسىنان اشتان ولگەن 806 ادامنىڭ ءمايىتىن انىقتاعان. مارقۇمداردىڭ تۋعان-تۋىستارى وزدەرى جەرلەگەن ادامدار بۇل ەسەپكە كىرمەگەن (قر وما. 30-ق. 7-ت., 161-ءىس. 91-93 پپ).
1932 جىلعى قاراشادا قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قۇپيا ءبولىمىنىڭ اقپاراتىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانىندا ءىش سۇزەگى اۋرۋىنىڭ جەدەل كوبەيىپ بارا جاتقانى ايتىلادى. ماسەلەن, ماۋسىمدا – 21, شىلدەدە – 45, تامىزدا – 46 ادام ءىش سۇزەگىمەن تىركەلسە, قىركۇيەكتە 4 ادامنان بورتپە سۇزەك شىققان. سونداي-اق ۆەتەرينار ماماندار, ءدارى-دارمەك جانە تيفپەن كۇرەسۋ قۇرالدارى جەتپەيتىنى كورسەتىلگەن. «وسىعان وراي دەنساۋلىق سالاسى باسشىلىعىنان كوتەرىلگەن ماسەلە بويىنشا قابىلداعان شارالار تۋرالى حابارلاۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەلىنگەن مالىمەتتە (قر وما. 30-ق. 8-ت., 11-ءىس. 21 پ).
1933 جىلى 17 قاڭتاردا وراز جاندوسوۆ ورتالىق بيلىك ورىندارىنا اقپار جولداعان: «8 قاڭتاردا مەن نوۆو-ترويتسكدە بولدىم (شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى – ر.و.). شۋ ارقىلى قىرعىزستانعا وتكەندەر – جاڭاارقالىقتار ەكەنىن انىقتادىم. ولار توپ-توبىمەن جۇرگەن. ناقتى سانى بەلگىسىز. وگپۋ-دىڭ ايماقتىق ءبولىمى قورىتىندى ەسەبىندە ايماق ەكونوميكاسى كۇيرەپ قۇلدىراعانى تۋرالى ايتقان, ال ەمباەۆ جولداس گۋلياەۆسكي اۋدانىندا ادام ەتىن جەۋ تىركەلگەنىن حابارلايدى. نوۆو-ترويتسكنىڭ وزىندە تاۋلىگىنە 10-12 ميگرانتتىڭ ءمايىتىن جيناپ الادى. تالاس اۋدانىنىڭ ءۇشارال جانە بايقادام ۋچاسكەلەرىندە دە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى كۇشتى, ماسەلەن, 5-10 قاڭتار ارالىعىندا اۋليەاتاعا باراتىن ءۇشارال جولى بويىنان 24 ءمايىت تابىلدى. ءولىم دەڭگەيى جوعارى. قاڭتاردىڭ 5-6 كۇنى بولعان ايازدا 84 ادام قايتىس بولدى. ولاردىڭ 20-دان استامى – بالالار. بايعۇستار بازارداعى شايحانالاردىڭ پەشتەرىنە تىعىلعان. جەلتوقساننىڭ سوڭعى كۇندەرىندە دە كوپ ادام ولگەن. ءولىم جاپپاي سيپات الدى. كۇنىنە ون شاقتى ءمايىت جينالادى. بالالاردى اتا-اناسى سۋعا تاستاعان وقيعا دا بار. مۇنى كۋاگەرلەر عانا ەمەس, رەسمي مەكەمەلەر دە ايتادى. توسەنىشكە وراپ, سىممەن بايلاپ, ەلەكتر ستانساسى ماڭىنداعى سۋعا تاستاعان ءبىر بالا قۇتقارىلدى. ول قازىر قالالىق اۋرۋحانادا جاتىر. قاڭعىباستىق كوبەيدى. بازارداعى جۇدەۋ ادامدار ساتۋشىلارعا شابۋىل جاساپ, ولاردىڭ تاماعىن تارتىپ الادى. ميگرانتتاردىڭ اراسىندا جۋىردا بورتپە سۇزەك پەن شەشەك اۋرۋلارى تىركەلگەن» (قر وما. 30-ق. 8-ت., 12-ءىس. 120-125 پپ).
1933 جىلى 12 اقپاندا كەلىپ تۇسكەن مالىمەت بويىنشا, اۋليەاتا قالاسىندا ىشكى بوسقىنشىلىق سالدارىنان 10 مىڭداي ادام جينالىپ قالعان. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ءار ايماعىنان كەلگەن 2 مىڭ بالا بار. ميگرانتتار اراسىندا اشتىق پەن ەپيدەميادان مىڭنان استام ءولىم رەسمي تىركەلدى. تەك قاڭتاردا 251 ادام, ال اقپاننىڭ 10 كۇنىندە 713 ادام قايتىس بولدى. قاراعاندى وبلىسىندا ىشكى بوسۋ, نەگىزىنەن, تامىز-جەلتوقسان ايلارىندا ءوتتى. سارىسۋ اۋدانىنان 5 مىڭعا جۋىق شارۋا قوجالىعى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن قىرعىزستان باعىتىنا, جاڭاارقادان – 2195 شارۋا قوجالىعى قاراعاندى مەن اقمولاعا, ايىرتاۋدان 410 شارۋا قوجالىعى – ورال وبلىسىنا, قىزىلتۋدان – 192 شارۋا قوجالىعى سىبىرگە قاراي قونىس اۋداردى. ادام جەۋ فاكتىلەرى قىزىلتۋ, ايىرتاۋ اۋداندارى مەن قاراعاندى قالاسىندا تىركەلگەن.
جاڭاارقا اۋدانىنىڭ 7-ءشى اۋىلىندا ءبىر توپ اش ادام الدىن الا جوسپار قۇرىپ, اۋىلدىق كەڭەس توراعاسىن ءولتىرىپ, ەتىن جەمەك بولعان. قاراعاندى قالاسى مەن ونىڭ ماڭىنان 15 قاراشا مەن 1 اقپان ارالىعىندا 874 بوسقىننىڭ اشتىق پەن سۋىقتان ولگەن ءمايىتى شىعارىلدى. قالالاردا ەپيدەميا كوبەيگەن, اسىرەسە پەتروپاۆل مەن قاراعاندى قالالارىندا حالىقتىڭ 80%-ىنا دەيىن اۋىرعان. جەلتوقسان-اقپان ارالىعىندا قالالاردا 241 شەشەك, 737 سۇزەك, 38 ءىش اۋرۋى تىركەلسە, ايماقتاردا دا 167 شەشەك, 803 سۇزەك, 703 ءىش اۋرۋى انىقتالعان (قر وما. 30-ق. 7-ت., 186-ءىس. 96-98, 197-168 پپ).
1933 جىلى وزبەكستانعا اشتىق سالدارىنان بوسىپ بارعان قازاقتاردىڭ تاعدىرى تۋرالى ەرمۇحامەدوۆتىڭ ورتالىققا جولداعان حاتتارىندا مىناداي مالىمەت بار: «اشتىقتان بوسقان 500 وتباسى وزبەكستاننىڭ كامير قالاسىنا كوشىپ كەلدى... قازاقتارعا بازاردان ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋعا تىيىم سالىندى... مۇنداي ارەكەتكە شىداماعان قازاقتار اۋىلدان-اۋىلعا كوشىپ جۇرەدى. اۋىلدا دا قازاقتارعا جۇمىس تابىلمايدى... سوندىقتان ءبىز, قازاقستاننىڭ جۇمىسشىلارى, وزبەكستانداعى قازاقستاندىقتاردى اجالدان قۇتقارۋ ءۇشىن قونىسقا جەر بەرۋدى جانە اشىققاندارعا ءتيىستى كومەك كورسەتۋدى, جۇمىسسىزداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى سۇرايمىز». مۇنداي مازمۇنداعى حاتتار قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە دە جولدانعان.
اشىققان قازاقتار امان قالۋدى ويلاپ, ءىلىپ الار دۇنيە-مۇلكىن ساتتى. قازاقستاندى تاستاپ, كاتتى-كورەزيان, كىتاپ, جۋرەبۋلاك, كىزىلتوبە, كاريش, ستالينوباد, ءتىپتى شىعىس اۋعانستان شەكاراسىنا دەيىن بوستى. ولار 4-5 ءىرى قاراسىن قورعايتىن جەر تاپپاي, ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە كوشىپ ءجۇردى. كوپشىلىگى توناۋعا ۇشىراپ, ۇرىلارعا جەم بولدى. وزبەكستاندا ورنالاسقان مىڭداعان قازاق وتباسىنىڭ ءبىرازى سوندا قايتىس بولدى. ال قالعانى جۇمىس تابا الماي, قىستاقتان قىستاققا كوشىپ ءجۇردى. جول بويى قازاقتى توناماعان باسماشى قالمادى. وسىنداي قىلمىستىق ىستەردىڭ كورىنىسىن تولىق بەينەلەۋ مۇمكىن ەمەس (قر وما. 30-ق. 7-ت., 151-ءىس. 130-131 پپ).
ال قىرعىز جەرىنە بوسىپ بارعان قازاقتاردىڭ تاعدىرى مىنا مالىمەتتە كورسەتىلگەن: قىرعىز اكسر پروكۋرورىنىڭ ايتۋىنشا, نەگىزىنەن بالالار قۇربان بولعان. كوشپەلى قازاقتار اراسىندا ادام ەتىن جەۋ وقيعالارى جيىلەگەن. 7 ماۋسىم كۇنى توقماق قالاسىنىڭ فرۋنزە اۋدانىنداعى كوشپەلى قازاقتاردى تاماقتاندىراتىن جەردىڭ جانىندا 6 جاسار قازاق قىزدىڭ ءمايىتى تابىلدى. ونىڭ ىشەك-قارنى مەن باسى جەردە جاتىر, ال قالعان دەنەسى قازانعا پىسىرىلگەن. تەرگەۋ كەزىندە ول قىزدى 3 ەر ادام مەن 1 ايەل پىشاقتاپ ولتىرگەنى انىقتالدى. سول جەردە تاعى ءبىر قىزدىڭ ءمايىتى تابىلدى. ونى دا سويىپ, ءپىسىرىپ جەۋگە ازىرلەپ قويعان. جالپى, تاماقتانۋ پۋنكتىنىڭ اينالاسىنان ادام سۇيەكتەرى – ءتوس, قابىرعا, جامباس جىلىكتەر تابىلدى. ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى 1933 جىلعى 21 ناۋرىزدا №246 شەشىم شىعارىپ, قازاقتارعا كومەك رەتىندە قىرعىز اسسر-ىنەن – 1 225 000 سوم اقشا بولدىرتكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل قارجى تۇسپەگەن (قر وما. 30-ق. 7-ت., 151-ءىس. 100 پ).
بوسقىنعا ۇشىرىپ, كورشىلەس ەلدەرگە اۋعان قازاقتاردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, سول جەردەگى باسقارۋ ورىندارىنا حاتتار تۇسىرگەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ورىندى.
مىنە, 1931-1933 جىلدارى قازاق دالاسىندا ورىن العان الاپات اشتىقتى سيپاتتاعان دەرەكتەردى مۇمكىندىگىنشە سويلەتۋگە تىرىستىق. بۇل قۇجاتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى.
راشيد ورازوۆ,
شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
