الدىمەن وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى اشتىققا قاتىستى قۇجاتتاردى سۇراعان ەدىك, قولىمىزعا پەتروپاۆل قالاسىندا 1933 جىلدىڭ قازانىندا باستالىپ, 1934 جىلدىڭ اقپانىندا, اينالاسى 4-5 ايدىڭ ىشىندە اياقتالعان 17 قازاق پەن 2 ورىستىڭ ءىسىن ۇستاتتى.
ءبىز وسىعان دەيىن «توڭكەرىسكە قارسى ۇگىت», «كەڭەس وكىمەتىنىڭ بولاشاعىنا ءشۇبا كەلتىرۋ» جانە ت.ب «ساياسي قىلمىستار» ءۇشىن جازالانىپ, كەيىن اقتالعان ادامداردى بىلەتىنبىز. ال ءوز ەڭبەگىمەن جاقسى تۇرمىس قۇرۋعا ۇمتىلعان, تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, وتباسىلىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا تىرىسقان ادامداردان دا «ساياسي كىنا» ىزدەپ, ولاردىڭ دا جاپپاي قۋدالانعانىن بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز.
سوندا ولار نە بۇلدىرگەن دەيسىز عوي. №1865 دەپ بەلگىلەنگەن قىلمىستىق ءىس اتاقتى 58-باپ بويىنشا قوزعالىپتى. ايىپتالعان ازاماتتاردىڭ ءبارى دەرلىك –پەتروپاۆل مەن قازىرگى م.جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ, سونداي-اق رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنداعى ەسىلكول اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى. قالادا تۇرعانداردىڭ ءبارى دەرلىك پاتشا تۇسىندا دا, كەيىن دە ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسقان. ولار وبلىس ورتالىعىنىڭ قازىرگى م.اۋەزوۆ, بۇرىنعى «قىزىلتۋ», ونىڭ الدىنداعى يامسكايا مەن بوستاندىق كوشەسىندە تۇرعان. عالي مۇحامەدراحىموۆ, حاسەنباي سەيپىكوۆ, قۇرماش باقشىلوۆتىڭ جانە ت.ب. قالادا جەكەمەنشىك ۇيلەرى, مال ۇستايتىن قورا-جايلارى بولعان. ءىرى باي دا ەمەس, جۇپىنى كەدەي دە ەمەس, ءوز حالىنشە جاقسى ءومىر سۇرۋگە تىرىسقان ادامدار. ساۋدا-ساتتىقپەن ءجۇرىپ ىسىلعان, الىس-جاقىنمەن, ورىس-قازاقپەن تامىر-تانىس, باقۋاتتى تۇرمىس قۇرعان جاندار ەكەن.
بۇرىنعى بۋلاەۆ, قازىرگى م.جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى مۇقان قارامانوۆ, مالىك ىدىرىسوۆ, شاحان ىبىراەۆ جانە باسقالار اۋىلدا تۇرعان, داۋلەتتى ادامدار بولعان. ولاردىڭ كەيبىرى تاركىلەۋگە ىلىگىپ, ارتىنان ءتۇرلى جولمەن قۇتىلعانىمەن, بوي جاسىرىڭقىراپ جۇرگەن ادامدار ەكەن.
1933 جىلى اشتىقتىڭ بەتى قايتقان كەزدە قىزىل اسكەرگە ات ساتىپ الۋ ماقساتىمەن «زاگوتكون» دەگەن كووپەراتيۆ قۇرىلىپ, ونىڭ باستىقتىعىنا پەتر بۋشۋەۆ دەگەن پەتروپاۆلدىڭ تۇرعىنى تاعايىندالادى. بۇل دا ات بازارىندا ماكلەر بولعان, ساۋدا-ساتتىققا بەيىمى بار ازامات ەكەن. ول وزىنە بۇرىننان جاقسى تانيتىن جەرلەسى عالي مۇحامەدراحىموۆتى ورىنباسار ەتىپ الادى. ساۋدانىڭ رەتىن بىلەتىن ەپتى ادامدار بولعاندىقتان, بۇلاردىڭ ءىسى سالعاننان ورگە باسىپ كەتەدى. ول كەزدە قازاقستاندا جىلقى باسى كەمىپ كەتكەندىكتەن, بۇلار رەسەيدىڭ ومبى جانە ودان ارعى ىشكى وبلىستارىنان جىلقى جەتكىزىپ, ولاردىڭ جارامدىسىن اسكەرگە, جارامايتىنىن ەتكە وتكىزىپ, كووپەراتيۆتى دە بايىتىپ, وزدەرىنىڭ دە ىشتەرى مايلانىپ شىعا كەلەدى.
جىلقىنى رەسەيدىڭ ومبى ايماعىنان قازاقستانعا جەتكىزگەندە ەسىلكولدەن م.جۇماباەۆ اۋدانىنا وتەدى. سوندىقتان وسى اۋدانداعى ءبىراز جىگىتتى جىلقى ايداۋعا جالدايدى. سونىمەن بىرگە مۇنداعى بۇرىن ساۋدامەن اينالىسقان ەپتى ادامدارمەن دە ىستەس بولادى. الايدا مۇنداي كاسىپتىڭ كەڭەس وكىمەتىنە كەرەگى جوق ەكەن. بۇل ءىس ول كەزدە بيزنەس ەمەس, «الىپساتارلىق» دەپ باعالاناتىن قىلمىس بولىپ ەسەپتەلگەن جانە جازاسى دا اۋىر بولعان. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي بيزنەسكە بۇرىن باي, فەودال دەپ قۋدالانعان ادامدار قاتىسقان. «قاسقىردىڭ شامى – قاراقۇلاق» دەگەندەي, بۇلار كەڭەس وكىمەتىنىڭ «قاس جاۋلارى» سانالادى.
سوندىقتان «زاگوتكون» مەكەمەسىنىڭ سوڭىنا قاراعاندى وبلىستىق (ونىڭ قۇرامىندا قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا, قاراعاندى وبلىستارى بولعان) وگپۋ مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇسەدى. ىشىندە كەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان ج.شاياحمەتوۆ تە بار. ولار «اسا قاۋىپتى قىلمىسكەرلەردى» اڭدۋ ءۇشىن سوڭدارىنا «سالپاڭقۇلاقتاردى» سالىپ قويادى.
قانداي دا ءبىر قىلمىستىق ءىس قوزعالۋ ءۇشىن جاپا شەگۋشى بولۋى كەرەك قوي, ءىس سونىڭ شاعىمىنىڭ نەمەسە بۇلتارتپاس ايعاقتىڭ نەگىزىندە قوزعالادى. ال قالىڭدىعى كىرپىشتەي بولاتىن مىنا ىستە ەشقانداي جاپا شەگۋشى نەمەسە ونىڭ ارىزى جوق. ەشقانداي ۇجىمشار نەمەسە جەكە ادام مەنىڭ مالىمدى ارزانعا ساتىپ الىپ الدادى نەمەسە ۇرلاپ اكەتتى دەپ ارىز جازباعان. وندايلار بولسا, ىسكە تىگىلەر ەدى. قىلمىستى ءىس تەك جانسىزداردىڭ دالەلسىز پالە-جالالارىنىڭ نەگىزىندە قوزعالعان.
قىلمىستى ىستەگى بارلىق قاعاز قاتتاپ تىگىلگەن, ال سوڭعى بەتى قايىرىلىپ, جاپسىرىلعان. ونىڭ ىشىندەگىنى ەش ادامعا وقۋعا بولمايتىن. تەك قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان جىلداردان باستاپ قىلمىستى ىستەردىڭ قۇپياسى اشىلدى. سوندىقتان قايىرىلىپ, جاپسىرىلعان بەت قازىر قولجەتىمدى. ونىڭ ىشىندە قاتىرما پاكەتكە سالىنعان قاعاز بولادى ەكەن. وندا «سالپاڭقۇلاقتاردىڭ» پالە-جالالارى ساقتالعان. بىراق ولاردىڭ اتى-جوندەرى انىق كورسەتىلمەي, لاقاپ اتتارى عانا جازىلىپتى. سونىڭ ىشىندە «يستوچنيك شاريپوۆ» دەگەن بىلاي جازادى: «رابوچايا كوميسسيا پو زاگوتوۆكە لوشادەي يمەەت رەزيدەنتۋرۋ ۆ يسيلكۋلە. كوميسسيا سۆيازانا س بايامي, پولۋفەودالامي ۆو گلاۆە س شاحانوم يبراەۆىم. چەرەز ەتيح باەۆ كوميسسيا زاگوتوۆليۆاەت لوشادەي, پلاتيت زا نيح دەشەۆلە. پريۆوزيات يح ۆ پەتروپاۆلوۆسك, پەرەپرودايۋت پو بولەە ۆىسوكوي تسەنە, ناجيۆاياس تاكيم وبرازوم» (سول كەزدىڭ تىنىسىن بەرۋ ءۇشىن تۇپنۇسقاداعى تىلمەن بەرىپ وتىرمىز).
جۇزدەگەن جىلقىنى 200-300 شاقىرىم جەردەن ايداپ كەلۋ, كۇندىز-ءتۇنى كۇزەتۋ, جىلقىشىلارعا تولەيتىن ەڭبەكاقى, جولداعى تاماعى جانە ت.ب. شىعىنداردى «سالپاڭقۇلاق» ەسەپكە المايدى. وعان تەك العان باعادان ساتقان باعا ارتىق بولسا بولدى – الىپساتارلىق, بايۋدىڭ جولىنا ءتۇسۋ بولىپ ەلەستەيتىن بولسا كەرەك. سونىمەن بىرگە جانسىز «زاگوتكونعا» قاتىسۋشىلاردىڭ كىمگە قانداي تۋىستىعى بارىن دا قۋانا جەتكىزەدى. ماسەلەن, حاسەنباي سەيپىلوۆتىڭ عالي مۇحامەدراحىموۆقا كۇيەۋبالا ەكەندىگىن كورسەتىپتى. «كالەندار» دەگەن لاقاپ اتى بار «سالپاڭقۇلاق» تا وسىنى ايتىپ, حاسەنبايدى «كرۋپنىي كۋپەتس» دەپ كورسەتەدى جانە بۇلاردىڭ وبلىستىق ميليتسيا باستىعىنىڭ كومەكشىسى بايبولوۆقا تۋىس ەكەنىن ايتقان. لاقاپ اتى «ازات» دەلىنگەن «سالپاڭقۇلاق» حاسەنبايدىڭ قوراسىندا 2 سيىرى بار دەگەندى دە قۋانا جەتكىزەدى. ول كەزدە بۇل دا قىلمىس سانالاتىن بولسا كەرەك. ارتىنان حاسەنباي ءبىر سيىرىن سويىپ, ەتىن قىمبات باعاعا ساتتى دەپ جەتكىزەدى ول.
«سالپاڭقۇلاقتار» بەلسەندىلىك بويىنشا ءوزارا جارىسقا دا تۇسكەن سياقتى. بالكىم, ولاردى وگپۋ قاساقانا جارىستىرىپ قوياتىن شىعار. سوندىقتان بولار, شاريپوۆ دەگەن اسىرەبەلسەندىلىك كورسەتىپ, قايتا-قايتا جازىپتى. تاعى ءبىر جازباسىندا ول بۇرىن بۋلاەۆ اۋدانىندا تۇرعان ءىرى باي شاحان ىبىراەۆتىڭ ەسىلكول اۋدانىندا جاسىرىنىپ جۇرگەنىن كورسەتىپتى. ونىڭ مۇحامەدراحىموۆتى دا, بۋشۋەۆتى دا بۇرىننان بىلەتىنىن كورسەتىپتى. قازىر ونىڭ پەرۆوتار اۋىلدىق كەڭەسىندەگى ۇيىندە 7 جىلقى تۇرعانىن ايتا كەلىپ, بۇلاردىڭ بۇرىنعى باي قازبەك الىباەۆپەن دە سىبايلاس ەكەنىن جەتكىزەدى. ءوزى مۇحامەدراحىموۆقا تىم جاقىن جۇرەتىن ادام سياقتى, ويتكەنى جەگەن تاماقتارىنا دەيىن, ىشكەن اراقتارىنا دەيىن كورسەتىپتى.
جانىمدا جۇرگەن ادام ساتىپ كەتەدى دەپ كىم ويلاسىن, مۇحامەدراحىموۆ تا ودان ەش سىرىن جاسىرماعان سياقتى. جانسىز ءتىپتى سول كەزدەگى جەرگە ورنالاستىرۋ حالىق كوميسسارى بولعان, قازاقتىڭ اسىل ازاماتتارىنىڭ ءبىرى نىعمەت سىرعابەكوۆتىڭ مۇحامەدراحىموۆقا تۋىس ەكەندىگىن دە كورسەتىپ, تىڭشىلىق مىندەتىن اسىرا ورىنداپتى.
«كۋيان», «باكحان» اتتى سالپاڭقۇلاقتار دا قالىسپاي, «زاگوتكوننىڭ» كىسىلەرىنىڭ جۇرگەن-تۇرعانىنىڭ ءبارىن وگپۋ-عا جەتكىزگەن. ءتىپتى قوي سويدىرىپ, «كولحوزعا شىعىن كەلتىرگەنىن» دە قالدىرماپتى. سول كەزدىڭ وزىندە وگپۋ-ءدىڭ اگەنتۋرالىق جۇيەنى بەكەم قالىپتاستىرعانىنا تاڭعالاسىڭ. ولار, بالكىم, تاجىريبەنى پاتشانىڭ وسىنداي ۇلگىسىنەن العان شىعار-اۋ...
وكىمەتتىڭ جۇمىسىن اتقارىپ, مۇمكىندىگى بولعانىنشا وزدەرىنە دە پايدا ءتۇسىرىپ جۇرگەندەر وسىلاي قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر قاتارىنا ەنگىزىلىپ, ۇستەرىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەگىس ۇستالىپ, تۇرمەگە توعىتىلادى. بۇل جەردە وكىمەتكە ەشقانداي شىعىن كەلتىرىلمەگەنى, ادامدار تەك وكىمەتتىڭ قولدارىنا بەرگەن اقشاسىن اينالدىرىپ, تابىس تاپقانىن ەشكىم ەسكەرمەگەن.
وگپۋ-ءدىڭ «زاگوتكوننىڭ» كىسىلەرىن تۇتقىنداپ, م ۇلىكتەرىن, مالدارىن تارتىپ الىپ, جۇمىستارىنا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتقانى بۇل ۇيىمدى قۇرعان جوعارى بيلىكتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. سونىڭ ىشىندە ىستە رەسەيدىڭ باتىس ءسىبىر ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتى كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى شارۋالاردان مال ساتىپ الۋعا رۇقسات بەرگەن قاۋلىسىن ەسكە سالا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ ادامدارىن تۇتقىننان دەرەۋ بوساتۋدى تالاپ ەتكەن حاتى بار. وسىنداي حاتتى قازاقستاننىڭ ورتالىق وكىمەتى دە جازعان. بىراق وگپۋ ونى قۇلاعىنا ىلمەگەن, قولعا تۇسىرگەن «قىلمىسكەرلەردى» بوساتپاعان. تەك ارالارىنداعى جاسى 70-كە تاياپ قالعان ءبىرلى-جارىمىن عانا بوساتقان. اقىرى ءىستى سوتتىڭ ەمەس, «ۇشتىكتىڭ» قاراۋىنا جىبەرەدى.
قىلمىستىق ىستە «ۇشتىكتىڭ» شەشىمى جوق, ونى قولى ۇزىن بىرەۋ قولدى قىلعانعا ۇقسايدى. سوندىقتان ولارعا قانداي جازا بەرىلگەنى دە بەلگىسىز بولىپ قالعان. وسىعان سايكەس اقتالعاندىعى تۋرالى دا قۇجات جوق. سوندىقتان بۇل ادامدار ءالى دە اقتالماعان كۇيىندە قالعان سياقتى. تەرگەۋ حاتتاماسىندا ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى تۇگەل جازىلعان. مىسالى, 1933 جىلى تەرگەلگەندە عالي مۇحامەدراحىموۆتىڭ ايەلى زاۋرە – 47, قىزى ءماستۋرا 16 جاستا بولعاندىعى جازىلعان. ەگەر ۇرپاقتارى بولسا, ارعى اتالارى ەشقانداي قىلمىسكەر ەمەس, كوممەرتسيالىق ساۋدامەن اينالىسقان كاسىپكەرلەر ەكەندىگىن عانا بىلەر ەدى.
زوبالاڭ زاماننىڭ تاعى ءبىر قاسىرەتى ادامداردى ءبىر-بىرىنە اڭدىتىپ, ىشكەن-جەگەنىنە دەيىن كورسەتۋدى جۇيەگە سالىپ قويعان. «سالپاڭقۇلاقتاردىڭ» ار-ۇياتتان جۇرداي تىرلىگىنە قاراپ, توبە شاشىڭ تىك تۇرادى...
