ول كەزدە كولحوزداعى بۇكىل ايەل ادامدى اۋىر-جەڭىل دەمەي, تاڭنان كۇن باتقانشا جۇمىسقا سالاتىن. ءلاتيپا دا قاي جۇمىسقا جۇمساسا دا ىستەپ, كەشكە ەكى بالاسىنىڭ قامىن ويلاپ, ەرىنىڭ امان-ەسەن كەلۋىن اللادان تىلەپ, بەس ۋاقىت نامازىن قالدىرمايتىن. اكەسىنە تارتقان كورىكتى, سۇڭعاق بويلى, قولاڭ شاشتى, كوكشىل كوزدى, كورگەن كىسى كوركىنە قىزىعاتىنداي سۇلۋ دا سىمباتتى جان ەدى.
«مال الاسى سىرتىندا, ادام الاسى ىشىندە» دەگەندەي, بار ازامات ەل قورعايمىز دەپ سوعىسقا كەتكەندە, ەبىن تاۋىپ ەلدە قالىپ, سوت قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ءبىر ارسىز وتباسى, بالالارى بولا تۇرا, لاتيپاعا قىرىنداپ مازاسىن العان. جولداسىم مايداندا, ەكى بالام بار دەسە دە, قويماي كەلگىشتەي بەرەتىن. «باسىڭا اي مەن كۇن تۋعىزامىن. كۇيەۋىڭ سوعىستان كەلە مە, جوق پا, قايدان بىلەسىڭ؟» دەپ كەيدە ءالسىز جانعا قوقان-لوقى دا كورسەتەدى.
جارىنا ادال, بىربەتكەي كەلىنشەكتىڭ ايتقانىنا كونبەيتىنىن بىلگەننەن كەيىن «ەندەشە, سەنىڭ كوزىڭە كوك شىبىن ۇيمەلەتەمىن», دەپ قورقىتىپ تا كورەدى. اقىرى مۇلدەم كونبەيتىنىنە كوزى جەتكەن سوڭ, ارام پيعىلىنا كىرىسەدى. اۋىلدا ءبىر مال ۇرلانىپ, سونىڭ قانى جۇققان بوشكەنى لاتيپانىڭ ءۇيىنىڭ جانىنا تىعىپ, كەيىن ىزدەپ تاۋىپ العان بولىپ, كىناسىز جاندى تۇرمەگە قاماتادى. قاماۋدا جاتقانىندا سوتقا دەيىن تاعى بىرنەشە رەت كەلىپ, نەشە ءتۇرلى سوزدەر ايتىپ, رايىنان قايتارعىسى كەلەدى. سەرتىنە بەرىك, جۇرەگى تازا جاندى قانشا قىسپاققا السا دا كوندىرە الماي, اقىرى 9 جىلعا سوتتاتىپ جىبەرەدى.
ءسويتىپ, كىناسىز جاندى «الجير» اتالىپ كەتكەن «26-شى نۇكتە» اتتى ايەلدەر تۇرمەسىنە اپارىپ قامايدى. وسىلايشا, ءلاتيپا تاعدىر تالكەگىمەن تاۋقىمەت قامىتىن كيىپ, اتىشۋلى لاگەردە كوپ جىلدان بەرى ازاپ شەگىپ جاتقان, كسرو-نىڭ ءار جەرىنەن جينالعان «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرىمەن تانىسادى. كەيبىرەۋلەرىنە بويىنداعى ەمشىلىك قاسيەتىمەن كومەك كورسەتەدى. تار قاپاستا جۇرسە دە, ابىرويعا يە بولا باستايدى.
قىستا قانداي اياز بولسا دا جالاڭاش كولىنەن قامىس شاۋىپ, ونى قۇشاقتاپ تاسىپ, قىرعا مايالاپ ۇيەدى. كورشى اۋىلداعى كىسىلەر كەيدە جان-جاقتان يتپەن قورشاعان سولداتتاردان تاسالاپ, قامىس اراسىنا تاماق تىعىپ كەتەدى. ونى تاۋىپ العان انالار ءبىر-بىرىنە بەرىپ, تالعاجاۋ قىلادى. سولداتتار كورىپ قالسا, ۇرىپ-سوعىپ, تاماقتارىن تارتىپ الىپ, لاقتىرىپ نە توگىپ تاستايتىن.
ازاپ لاگەرىندە اش-جالاڭاش جۇرسە دە ءوڭى قايتپاعان لاتيپاعا سولداتتار مەن وفيتسەرلەردىڭ دە كوزى ءتۇسىپ, مازالاي باستايدى. وسى كەزدە وزىمەن قاتار تۇرمەنىڭ ەرلەر جاعىندا سوتتالۋ مەرزىمىن وتەپ, قولىنان ءىس كەلەتىندىكتەن, لاگەردىڭ بارلىق جۇمىسىن اتقارىسىپ جۇرگەن كوكشەتاۋلىق بايبولاتپەن تانىسىپ, بارا-بارا كوڭىلدەرى جاراسادى. ول ىسكەر بولعان سوڭ باسشىلارمەن جاقسى ءتىل تابىسقان ەكەن. سودان رەتىن تاۋىپ, وسىندا كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن دىننەن ساۋاتى بار ادامعا جاسىرىن نەكەلەرىن قيدىرادى.
بىردە ءلاتيپانى ون شاقتى ايەلمەن بىرگە اۋىر جۇمىسقا سالادى. ونى كوتەرە الماعان ءلاتيپا ەسىنەن تانىپ قۇلايدى. ەس-ءتۇسسىز جاتقان ادامدى سولداتتار ءولدى دەپ مايىتحاناعا اپارىپ, لاقتىرىپ تاستاي سالادى. ونى لاگەردە كوپتەن وتىرعان عالىم ايەل بايقاپ, ءلاتيپا ولگەن جوق شىعار دەپ كۇدىكتەنىپ, جانىنا كەلەدى. ونىڭ مۇرنىنىڭ استىنا اينانىڭ سىنىعىن قويىپ, ارادا ءۇش ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ودان ءسال دىم كورىپ, دەرەۋ كەزەكشىگە حابار بەرىپ, اۋرۋحاناعا جەتكىزەدى. سونداعى دارىگەرلەر كومەكتەسىپ, اللانىڭ قالاۋىمەن, ايتەۋىر, امان الىپ قالادى. دارىگەرلەر تولىق تەكسەرىپ, اياعى اۋىر ەكەنىن ايتادى.
مىنە, وسىلاي تار قاپاستىڭ ىشىندە, 1947 جىلى 24 ناۋرىزدا امان-ەسەن بوسانىپ, ماڭدايى تورسىقتاي كىشكەنتاي قىز شىر ەتىپ ومىرگە كەلەدى. نارەستەنىڭ اتىن اكەسى اناسىمەن اقىلداسىپ, باقىتجان دەپ قويادى. لاگەردىڭ زاڭى بويىنشا بالانىڭ ءۇش جاسقا دەيىن اناسىنىڭ جانىندا بولۋىنا رۇقسات ەتىلەدى دە, ۇشكە تولعاننان كەيىن «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى رەتىندە بالالار ۇيىنە بەرىلىپ, اناسى انالىق قۇقىعىنان ايىرىلادى ەكەن. سونى ەستىپ-بىلگەن بالانىڭ اكەسى سوتتالعان مەرزىمى اياقتالىپ, بوستاندىققا شىعار الدىندا لاتيپاعا ءبارىن ءتۇسىندىرىپ: «مەنىڭ بالام عوي. وزىممەن بىرگە الىپ كەتىپ اسىرايىن. مەنىڭ اۋىلدا زايىبىم بار بولعانىمەن, ءسابي سۇيە الماي ءجۇر ەدىك», دەيدى. «ال بالانى بالالار ۇيىنە اكەتسە, كەيىن تابا الماي قالاسىڭ», دەگەن سوڭ, اناسى قيماي-قيماي كونەدى. «بىراق مەن قالاي بوسايمىن, سولاي ءوزىم بارىپ الىپ كەتەمىن», دەپ كەلىسىمىن بەرەدى.
بايبولات ءۇش جاسار قىزىمەن بىرگە تۋعان اۋىلىنا ورالعاندا تۋىستارى قۋانىپ, توي جاسايدى.
ءلاتيپا ءتورت جىلدان كەيىن, 1954 جىلى جازاسىن تولىق وتەپ بوساپ شىعىسىمەن ەشقايدا سوقپاي, بايبولات بەرگەن مەكەنجايمەن قىزىن ىزدەپ, بۋراباي باۋرايىنداعى كىندىكقاراعاي اۋىلىنا بارادى.
بالاعا باۋىر باسىپ قالعان بايبولات پەن ايەلى ءلاتيپانىڭ كەلۋىن كۇتپەگەن ەدى. بايبولات اۋىل اقساقالدارىمەن اقىلداسادى. سوندا كوپتى كورگەن ءبىر اقساقال: «قىزىڭمەن جاستى اۋىلدىڭ جەتى قىزىن كيىندىرىپ, ءلاتيپانىڭ الدىنا الىپ كەل. ەگەر قىزىن تانىسا, ەرتىپ جىبەر, تانىماسا كەتە بەرسىن» دەگەن شەشىم ايتادى.
باقىتجان ارادا وتكەن جىلدار ىشىندە تۋعان اناسى تۇرمەدە ءوز قولىمەن تىگىپ بەرگەن قامزولىن اركەز كيىپ جۇرەدى ەكەن. بۇل جولى دا سول قامزولىن كيىپ كەلەدى. ءلاتيپا جەتى قىزعا جاعالاي قاراي بەرگەنىندە ءوزى تىككەن قامزول كوزىنە قىزىمەن بىرگە وتتاي باسىلادى. «مىنە, مەنىڭ قىزىم», دەپ باۋىرىنا باسا بەرگەندە باقىتجان: «اكە, مەنى مىنا اجەدەن قۇتقارىڭدار! مەنى نەگە قۇشاقتايدى؟», دەپ جىلايدى. «مەن – سەنىڭ تۋعان اناڭمىن», دەپ بالانى ارەڭ توقتاتادى. بۇنى كورگەن ۇيدەگى ايەلدەر تەگىس جىلاپ, ءتىپتى مىقتىمىن دەگەن ەر ادامدار دا كوزىنە جاس الادى. جازىقسىز ازاپ شەككەن انا مەن بەيكۇنا ءسابي وسىلاي تابىسادى.
ءلاتيپا قىزىمەن بىرگە استراحان اۋدانىنىڭ كولۋتون ستانساسىنا بارىپ قونىستانىپ, باقىتجاندى مەكتەپكە بەرەدى. باستاۋىش سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ اعاسى قورعانباي اناسى مەن ەكەۋىن دەرجاۆينكاعا كوشىرىپ اكەتىپ, باقىتجان سوندا وقۋىن جالعاستىرادى. جاستايىنان اناسىنا ۇقساپ وسكەن قىز ساباققا بەيىم, ۇستازىن ءبىر ايتقاننان قاعىپ الاتىن قۇيماقۇلاق بولىپ وسەدى. اسىرەسە ەسەپكە جۇيرىك بولدى.
ارينە, ادام اۋزىنا قاقپاق بولا الاسىڭ با, «شەشەسى وتىرىپ شىققان «حالىق جاۋى» دەگەن قاڭقۋ ءسوز جاس بالانىڭ دا قۇلاعىنا جەتىپ, جۇرەگى اۋىراتىن. بىراق ونى اناسىنا ايتپاي, ەكەۋى بىرىنە-ءبىرى دەمەۋ بولىپ, الدارىنا قويعان ماقساتتارىنا جەتۋگە تالاپتاناتىن. ءلاتيپا جالعىزىلىكتى بولسا دا كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەك ەتىپ, بالالارىن اسىرادى.
باقىتجان 18-گە تولعاننان كەيىن اناسى سىرقاتتانىپ قالىپ, قىزىن جانىنا شاقىرىپ الىپ: «بالام, مەنى وڭداپ تىڭداپ ال. مەن كەزىندە تۋعان اكەڭە قيانات جاساپ, سەنى كىشكەنتاي كۇنىڭدە ودان الىپ كەتتىم. ەندى سەن وڭىڭ مەن سولىڭدى تانىدىڭ. مىناۋ – اكەڭنىڭ مەكەنجايى», دەپ, قانشاما جىلداردان بەرى ساقتالىپ, سارعايسا دا «شۋچە اۋدانى, ۇرىمقاي سوۆحوزى, 2-ءشى بولىمشە, كىندىكقاراعاي اۋىلى» دەگەن جازۋ انىق كورىنەتىن ءبىر جاپىراق قاعازدى قولىنا ۇستاتتى. «مەن انالىق باتامدى بەرەيىن. سەن اكەڭە بارىپ امانداسىپ كەل, بىراق ءۇش كۇننەن ارتىق بولما», دەپ جانىنا باقىتجانمەن قۇرداس, ششۋچينسك قالاسىندا تۇراتىن ءسىڭلىسى كاميلانىڭ بالاسى, باقىتجاننىڭ تۋعان بولەسى قايروشتى قوسىپ جىبەردى.
تۋعان قىزىنىڭ ءوزىن ىزدەپ كەلگەنىن كورگەن اسىل اكە تۋ بيەسىن سويىپ, تۋىستارىنىڭ ۇلكەن-كىشىسىن تەگىس شاقىرىپ, توي جاسايدى. اعايىندارى وتە قوناقجاي, باۋىرمال ەكەن, كۇنىنە ءتورت-بەس ءۇي قوناققا شاقىرىپ, جەتى كۇندە ارەڭ جىبەرەدى.
كەيىن باقىتجان الماتى قالاسىنداعى ەكونوميكالىق كوللەدجدە وقىپ جۇرگەنىندە تسەلينوگراد پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقيتىن ەدىگە دەگەن جىگىتپەن تانىسىپ, كوڭىلدەرى جاراسىپ, شاڭىراق قۇرادى.
ەدىگە نەكەلەسكەن كۇنى باقىتجاننىڭ تولقۇجاتىنان تۋعان جەرى «26-شى نۇكتە» دەگەن جازۋدى كورىپ, بۇل قالاي دەپ سۇرايدى. ەسىن بىلگەننەن وسى كۇنگە دەيىن وسى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ – باقىتجاننىڭ ومىرىندەگى ەڭ قولايسىز ءسات ەدى. بىرەۋ سۇراسا, قاشقاقتاپ ايتپايتىن, ەندى, مىنە, ومىرىندە تەڭىن تاپقان باقىتتى كۇنىندە دە الدىنان كەسە-كولدەنەڭ شىعا كەلدى. كىشكەنە ۇنسىزدىكتەن كەيىن باقىتجان: «مەنى شىن سۇيسەڭ, سۇراما. كەيىن ءوزىم ايتامىن», دەگەن ەكەن قينالا. سوزىنە بەرىك ەدىگە نەشە جىلدار بىرگە تۇرسا دا قايتىپ سۇراپ كورمەپتى. ەكەۋى اللانىڭ بەرگەن جاسىن جاساپ, ەل قاتارلى ءومىر ءسۇردى. بالالى-شاعالى بولدى. باقىتجان ءوزىنىڭ سۇيىكتى ماماندىعىنىڭ بىلگىرى بولىپ, مارينوۆ, تەڭىز, قورعالجىن اۋداندارىندا بانكتەردە باس ەسەپشى بولىپ قىزمەت اتقارىپ, حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. بەس قۇرساق كوتەرگەنىمەن, ومىردەن ەرتە وتكەن ەكى بالاسىنىڭ قايعىسى اۋىر ءتيىپ, سىرقاتقا ۇشىرادى. ءوز جاعدايىن سەزگەن ءبىر كۇنى ومىرلىك جان سەرىگى ەدىگەگە: «ساعان كەزى كەلگەندە ءوزىم ايتامىن دەپ ەدىم. مىنە, سول كەز كەلگەن سياقتى. قانشا عۇمىرىم قالعانىن ءبىر اللا بىلەدى. وڭداپ تىڭداپ ال, ىشىمدە كەتپەسىن. اتا-انام ادال ادامدار بولسا دا, «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى دەگەن سوزدەن ءومىر بويى قىسىلىپ ءجۇرۋشى ەدىم, ىشكى زار-مۇڭىمدى ءبىر بوساتايىنشى. مەن ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, جانازامدى شىعارعاندا باقىتجان بايبولاتقىزى دەپ شىعارسىن. قۇجاتتاعىداي احمەتقىزى دەپ جۇرمەڭدەر», دەپ ەدىگەنىڭ قولىن قيماستىقپەن ۇستاپ وتىرىپ, باسىنان وتكەن وقيعالاردى تۇگەل ايتىپ بەردى.
باقىتجان سول سىرقاتىنان ايىعا الماي, 2008 جىلى 14 قاڭتاردا ومىردەن ءوتتى. جازىقسىز «حالىق جاۋى» اتانعان مىڭداعان ادامنىڭ بەيكۇنا ءسابي كەزىنەن تاعدىر تاۋقىمەتىن كورگەن ۇرپاقتارى وسىلاي ءومىر بويى ىشتەرىنەن تىنىپ, ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتپاي كەلگەن مۇڭ-زارىن ءبىر اقتارىپ ومىردەن ءوتىپ بارادى...
وسپان سۇلەيمەن ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى,
مادەنيەت قايراتكەرى
