اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ازاماتتىق الاڭ. تار زامان: رەپرەسسيا قۇرباندارى قانشالىقتى اقتالىپ جاتىر؟» تاقىرىبىندا ونلاين-كونفەرەنتسيا ءوتتى. جيىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانگەلدى ءابجانوۆ قازاقستاندا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ءۇشىن ارنايى جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن, سونىمەن بىرگە قۋعىن-سۇرگىن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ كەرەگىن ايتتى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋدىڭ ۇلكەن, باي تاجىربيەسى بار. «بۇل جۇمىس ستالين ولگەننەن كەيىن باستالدى جانە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسۋدا. اراسىندا ءۇزىلىپ قالعان كەزدەر بولدى. الايدا 2020 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاپسىرما بەردى. پرەزيدەنت قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ياعني, كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ زاردابىن شەككەن ادامداردىڭ ءبارى اقتالۋى ءتيىس. 1929-1931 جىلدارى مىڭداعان ادام اتىلدى, سوتتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تولىق اقتالۋ تۋرالى تاپسىرماسى وتە قاجەت دەپ ويلايمىن», دەيدى حانگەلدى ءابجانوۆ.
سونىمەن قاتار, ول ءبىر جىلدا اتقارىلعان جۇمىستاردى ءتىزىپ بەردى. ء«بىر جىل ءوتتى. قانداي شارۋا جاسالدى. ەڭ ءبىرىنشى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى شەشىلدى. رەسپۋبليكالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بىرنەشە عىلىمي باسقوسۋ ءوتتى. قازىر وسى جۇمىسقا تارتىلعان عالىمدار, ماماندار قانداي توپتاردى اقتاۋ كەرەكتىگىن انىقتادى. بىزدە اقتالماعان ونشاقتى توپ بار. ولار اقتالۋى كەرەك. ماسەلەن, سوعىس تۇتقىندارى. ولاردىڭ ءبارى سوعىس اياقتالعان سوڭ سوتتالدى. نەگىزىنەن كىناسى جوقتار قامالدى. مىنە, وسى ادامداردى اقتاۋ كەرەك. سودان كەيىن قاپتاعان لاگەرلەر بولدى. قاراعاندىنىڭ وزىندە 10-عا جۋىق لاگەر بولعان. وسى جەردە مىڭداعان بالا دۇنيەگە كەلدى. ولار سول تۇتقىنداردىڭ ىشىندە بولدى. ولاردىڭ نە كىناسى بار؟ ولار دا اقتالۋى كەرەك. سوسىن حالىق جاۋى دەپ ۇستالعان ادامنىڭ ايەلى, بالالارى ۇيىنەن ايىرىلدى, تۇرىپ جاتقان جەرىنەن قۋىلدى, ولار دا اقتالۋى ءتيىس. ۇلكەن ءبىر ادىلەتسىزدىك 1928 جىلى ورىن الدى. مىڭعا جۋىق بايدىڭ شارۋاشىلىعى تاركىلەندى. ولاردى اقتاعان ەشكىم جوق. قازىر ماماندار وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ جاتىر», دەيدى سپيكەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, بىزگە قازىر ساياسي شەشىم كەرەك. جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەت. ياعني, قازاقستانداعى توتاليتاريزم, الاش قوزعالىسى, رەپرەسسيا, ۇجىمداستىرۋ تۋرالى ارنايى زاڭ بولۋى شارت. «1992 جىلى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان پارلامەنتتىك كوميسسيا جۇمىس ىستەپ, سول ۇجىمداستىرۋعا بايلانىستى ۇلكەن قۇجات دايىنداعان ەدى. كەيىن ول اياقسىز قالدى. بۇگىن وسى بىتپەي قالعان شارۋانى زاڭمەن رەتتەۋ كەرەك. تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرىپ, تاريح عىلىمىنىڭ مەتودولوگياسىنا كوشۋ قاجەت. ءبىز ساياسي شەشىمگە قاتىستى جاڭا زاڭ بولماعاندىقتان, كوسىلىپ جۇمىس ىستەي الماي جاتىرمىز. كەڭەس زامانى كەزىندە پارتيالىق تاپسىرمانىڭ ارقاسىندا ءبىر جىلدا 19 مىڭ قازاقستاندىق اقتالسا, تاۋەلسىز قازاقستاندا ءبىر جىل ىشىندە ءبىر قازاقتىڭ اقتالماعانى ۇيات», دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
سونىمەن قاتار, ول وسى شارۋانى زەرتتەپ, وسىعان نىسانالى, ماقساتتى, جۇيەلى باعىت-باعدار بەرۋدىڭ تاعى ءبىر مىندەتىن اتادى. «قازاقستاندا قۋعىن-سۇرگىن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ كەرەك. ول الماتى, نۇر-سۇلتاندا ەمەس, ول قاراعاندى دا اشىلۋى كەرەك. قاراعاندى كارلاكتىڭ وشاعى. قاراعاندى اشارشىلىقتان ەڭ اۋىر جاپا شەككەن ءوڭىر. ورتالىق قازاقستان ەشقايدا قاشا المادى. اتالعان وڭىردە وسى ماسەلەلەردى زەرتتەگەن عىلىمي مەكتەپ بار. ءبىز 60 جىل بويى قۋعىن- سۇرگىن ماسەلەسىمەن اينالىستىق. الداعى 60 جىلعا جەتەتىن جۇمىس بار», دەدى حانگەلدى ءابجانوۆ.
