ءيا, بۇل تۇركىستان وڭىرىندە الدىڭعى جىلدان بەرى قايتالانىپ كەلە جاتقان كەلەڭسىز جاعداي. تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاريحي ورىندارىن زەرتتەۋ ماقساتىمەن جولعا شىققان «القاكول» ەكسپەديتسياسى مۇشەلەرىنىڭ تەرەڭدىگى ەكى مەتردەن استام قازىلعان وردىڭ تابانىندا جىبىرلاعان تاسباقالاردى كورىپ, دابىل قاققانى, قوسمەكەندىلەردىڭ قۇتقارىلعانى جونىندە جۋىردا عانا جازعان ەدىك. سارىاعاش اۋدانى ءالىمتاۋ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اۋقىمدى جەر تەلىمى قورشاۋ رەتىندە زاڭسىز قازىلىپ, تەرەڭ شۇڭقىرلارعا تۇسكەن تاسباقالار شىعا الماي قالعان. اۋدان اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەرىكتىلەر توبى ورعا تۇسكەن تاسباقالاردى شىعارىپ, تابيعات اياسىنا قايتا جىبەرگەن بولاتىن.
العاش رەت وسىنداي وقيعاعا بايلانىستى ماسەلە 2019 جىلى كوتەرىلگەن, سول كەزدە ەكسپەديتسياعا قاتىسقان عالىمدار شارۋاشىلىق اينالاسىنداعى وردان 365 قوسمەكەندى مەن جورعالاۋشىنى تاپقان, ونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار بولعان. سول كەزدە ءتىرى قوسمەكەندىلەر مەن جورعالاۋشىلار ولىمنەن قۇتقارىلىپ, وردان 10-50 مەتر قاشىققا اپارىلعان. زەرتتەۋ كەزىندە باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 16 پايىزى ولگەنى انىقتالعان بولاتىن. كەلەڭسىز وقيعا وڭىردە كۇنى كەشە تاعى قايتالاندى. ەكسپەديتسياعا قاتىسقان ماماندار سارىاعاش پەن شاردارا ەلدى مەكەندەرى اراسىنداعى ورلاردان باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار مەن قوسمەكەندىلەردى تاپقان. ونىڭ كوبى – ورتالىق ازيا تاسباقالارى. تەرەڭدىگى ەكى مەترگە جۋىق قازىلعان وردا كەيبىرى ءولىپ قالعان. ەكولوگتەر دابىلىنان سوڭ وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قالقامانوۆ سارىاعاش اۋدانى اكىمدىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وقيعا ورنىنا بارۋىن ۇيىمداستىردى. سىرداريا-تۇركىستان ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا قازىلعان وردىڭ ۇزىندىعى 2 شاقىرىمنان اسادى. ۇزىندىعى 1 شاقىرىمعا سوزىلاتىن تاعى ءبىر وردا جورعالاۋشىلاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى, سونداي-اق 2 قوزى مەن 2 ەشكى تابىلعان, ولار دا وزدىگىنەن شىعا الماي, ءولىم اۋزىندا بولعان. فەرمەرلەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قورشاۋ وڭىردە كەڭ تاراعان. الايدا بۇل كوپتەگەن قوسمەكەندى مەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەندەردىڭ زاڭسىز جويىلۋىنا اكەلەدى. «ماسەلە ەرتەرەك شەشىلىپ, قورعانىس ترانشەيالارىندا جانۋارلاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. 2019-1920 جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى زوولوگيا ينستيتۋتى مەن قبسا رەسمي تۇردە وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جۇگىنگەن بولاتىن», دەپ حابارلادى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى.
بۇل ماسەلەدەن وبلىس اكىمدىگى حاباردار جانە ناقتى شارالار قولدانۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وبلىس اكىمى ءو.شوكەەۆ كەي اۋدانداردا ورىن العان جەر يەلەرىنىڭ ارەكەتىن جانە وعان جول بەرگەن اكىمدەردى قاتاڭ سىنعا الدى. جەر زاڭناماسىن بۇزۋ دەرەكتەرى بويىنشا شارا قولدانۋدى جانە ماسەلەنى شەشۋدى تاپسىرعان بولاتىن. «وبلىس اۋماعىندا جەردى قازىپ تاستاعان جاعدايلار جيىلەپ كەتتى. نەگە اكىمدەر قارامايدى؟ بۇل دەگەنىڭىز – تابيعاتقا قيانات قوي. ول جەرگە مال ءتۇسىپ, مەرتىگىپ جاتىر. ونى توقتاتۋ كەرەك. قازىپ تاستاعان جەرلەردى رەتتەۋ كەرەك», دەپ ءو.شوكەەۆ اپپارات وتىرىسىندا اۋدان اكىمدەرىنە ناقتى تاپسىرما بەردى. سونداي-اق ەگىستىككە مال تۇسپەس ءۇشىن شۇڭقىر قازىپ تاستاعان ازاماتتارعا شارا قولدانۋ ماقساتىندا وبلىستىق جەر ينسپەكتسياسىنا ارنايى حات جولدانعان.
جەرىن قىزعىشتاي قورىپ ور قازعانداردىڭ ارەكەتىنە اۋىلداستارى دا نارازى. ءبىرازى شۇڭقىرعا تۇسكەن مالىن ازەر شىعارىپ العان. مىسالى, قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ساراپحانا اۋىلىن اينالدىرا تەرەڭ ور قازىلعان. تەرەڭدىگى ادام بويىنان اساتىن شۇڭقىرلارعا تۇرعىندار مەن ءتورت ت ۇلىك مال ابايسىزدا ءتۇسىپ كەتىپ, مەرتىگۋدە. بۇل ازداي جەردىڭ جوقتىعىنان تاۋداعى جايىلىمعا مالىن ايداعان 3-4 اۋداننىڭ شارۋالارى ءۇيىرلى جىلقىسىن, تابىن-تابىن سيىرىن, قوي-ەشكىسىن وتارىمەن اۋىل ىشىندەگى كوشەمەن ايداپ وتۋگە ءماجبۇر. بۇل دا اۋىل تۇرعىندارىنا ىڭعايسىزدىق تۋدىرادى. ماقتاارال, جەتىساي مەن سارىاعاش, كەلەس اۋدانىنان شىققان ءتورت ت ۇلىك تاۋعا جەتەمىن دەگەنشە, قازىعۇرتقا قاراستى 4-5 اۋىلدى باسىپ وتەدى ەكەن. كەزىندە مالدى ايداۋعا بولىنگەن جەرلەردىڭ كوبى بۇگىندە ەگىستىك بولىپ كەتكەن. 1,5 مىڭعا تارتا شاڭىراعى بار اۋىلدا جايىلىم ءۇشىن الاقانداي جەر قالماعان. «قازىلعان وردىڭ زيانىن جانۋارلار عانا ەمەس, مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان ءبىز دە تارتىپ وتىرمىز. وتكەندە مالىمىزدى كۇنى بويى ىزدەپ تاپپادىق. كەلەسى كۇنى كورگەندەر شۇڭقىردا جاتقانىن ايتتى. ءبارىمىز بارىپ شىعارا المادىق. ارنايى تەحنيكا شاقىردىق. موينى قيسايىپ قالعان. ەمدەتىپ قوسىمشا شىعىنعا ءتۇستىم», دەيدى اۋىل تۇرعىنى نۇرعالي قوڭىراتباەۆ. جالپى, قازىعۇرت اۋدانىندا 650 گەكتار ەگىستىك وسىنداي تەرەڭ شۇڭقىرمەن قورشالعان. وزىمبىلەرمەندىك ارەكەت جاساعان 7 شارۋاشىلىقتىڭ ۇستىنەن اكىمدىك جەر ينسپەكتسياسىنا شاعىم ءتۇسىرىپتى. «قازىر ولارعا ءبىر ايدا قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا حابارلاما بەردىك. ەگەر قالپىنا كەلتىرمەسە كەلىسىمشارتتى بۇزىپ, جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن بولامىز. بىراق ءبارىبىر ساراپحاناداعى وقۋشىلار مەن جۇرگىنشىلەردىڭ جاعدايى قيىن. ويتكەنى وزگە ايماقتىڭ مالىن ايداپ وتەتىن جەر تاۋىپ بەرۋ جىلدام شەشىلە قويمايدى. ءتورت ت ۇلىك جايىلىمعا شىعىپ بىتكەنشە اۋىل ىشىندەگى قوزعالىستى رەتتەۋ ءۇشىن جول پوليتسياسىنا حات جولداندى», دەيدى قازىعۇرت اۋدانى جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءسابيت السەيىتوۆ.
كۇنى كەشە جۋرناليستەر بايدىبەك اۋدانىنا بارىپ, وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كۋا بولدى. تۇركىستان وبلىسىندا جەر تەلىمىنىڭ شەكاراسىن زاڭسىز ور قازىپ قورشاعان جالپى اۋماعى 41 876,5 گەكتار 139 جەر تەلىمى انىقتالعان. اتالعان جەر پايدالانۋشىلار جەر كودەكسىنىڭ 140-بابىنىڭ تالاپتارىن بۇزىپ, ياعني جەردى زاڭسىز ءبۇلدىرىپ, قۇنارلى قاباتىن بۇزىپ, سىدىرىپ الىپ قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرۋدە. تۇركىستان وبلىسىنىڭ جەر ينسپەكتسياسى باسقارما باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى التىنبەك مىرزاەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, زيان كەلتىرۋشىلەرگە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنىڭ 337-بابىنا سايكەس, قورشاعان ورتاعا كەلتىرگەن زيان سوماسى مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنىپ, جەرلەرى سوت ارقىلى ماجبۇرلەپ مەملەكەتكە قايتارىلادى. سونىمەن قاتار جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەكولوگيالىق كودەكستىڭ 5-بابىنىڭ 7-تارماعى, 95-بابىنىڭ 7-تارماعى جانە 108-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس, قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرۋ فاكتىسىن انىقتاۋ, قاجەتتى ماتەريالداردى جيناۋ مەن تالداۋ جۇرگىزىلەدى. قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن شىعىن قۇنىنىڭ مولشەرىنە بايلانىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 333-بابىنا سايكەس, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كوزدەلگەن.
زاڭسىز جەر پايدالانۋشىلارمەن قازىلعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن رەكۋلتيۆاتسيا جۇرگىزىلەتىن بولادى. بۇگىندە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار باستالعان.
