بەينەكونفەرەنتسيا رەجىمىندە وتكەن جيىن بارىسىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى نۇرلان نوعاەۆ, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق باسقارما توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆ, قازاقستاندىق كۇن ەنەرگياسى قاۋىمداستىعى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرلان قاپەنوۆ, Total Energies Kazakhstan كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى الەم فريگا-نوي بايانداما جاسادى.
جيىندى اشقان مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ەنەرگەتيكانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ءرولى زور.
– ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – باستى مىندەتتىڭ ءبىرى. قازاقستاندا ەنەرگيانى تۇتىنۋ قارقىنى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. بىراق ىسكە قوسىلىپ جاتقان جاڭا قۋات كوزدەرى وعان ساي ەمەس. سۇرانىستان ارتىق وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتى تاياۋ ارادا سارقىلۋى مۇمكىن. شىن مانىندە, ەلىمىزدىڭ دامۋى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ەنەرگيانى ءتيىمدى جۇمساۋعا جانە ۇنەمدەۋگە باسا ءمان بەردى.
– قازاقستان – الەمدە ەنەرگيانى ەڭ كوپ پايدالاناتىن ەلدەردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ەكونوميكا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, ەنەرگيانى 3 ەسە كوپ پايدالانادى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىندا قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى باسىم. بۇل ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى قورى مەن قۇرال-جابدىقتارى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ جانە الەمدەگى باسقا دا وزىق ەلدەردىڭ زاماناۋي ستاندارتتارىنا ساي كەلمەيدى دەگەندى بىلدىرەدى. ونەركاسىبىمىزدىڭ نەگىزگى قورلارىن شىنايى جاڭعىرتۋدىڭ ورنىنا, كوبىنەسە كوزبوياۋشىلىق جاسالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تاريفتەردىڭ ادىلدىگى مەن قولجەتىمدىلىگىن ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلە دەپ سانايدى. پاندەميانىڭ تەرىس اسەرىن تومەندەتۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ 1-توقسانىنىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىق تاريف تۇرلەرى كەيىنگە شەگەرىلدى. سونىمەن قاتار, تاريفتەردى ۇنەمى ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس. تاريفتەر دايەكتى شىعىنداردى جابۋعا جانە سالانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋى ءتيىس.
– ادەتتە تاريفتەردى قىمباتتاتۋ ماسەلەسى باستاپقىدا بيزنەس پەن بيۋدجەتتىك ۇيىمدارعا جۇكتەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. جەكەلەگەن ايماقتاردا ونىڭ ايىرماشىلىعى 400 پايىزعا جەتەدى. بۇل نارىقتىڭ دامۋىنا كەسىرىن تيگىزىپ قانا قويمايدى, ەنەرگيانى ۇنەمدەپ تۇتىنۋعا دا ەش پايداسىن تيگىزبەيدى. ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە ونى كوپ تۇتىنۋدى تومەندەتۋ مىندەتى ورىندالماي وتىر. ەگەر ەلەكتر قۋاتى بوسقا ىسىراپ بولسا, وندا وتە قىمبات ەنەرگيالىق ءتيىمدى ماتەريالدار مەن قۇرال-جابدىقتاردى پايدالانۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ سونىمەن قاتار اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدىڭ باستى قاعيداتى ساقتالماۋدا. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ ناتيجەسىندە, شىن مانىندە, كومەككە مۇقتاج ساناتىنا جاتاتىن ازاماتتار قاجەتتى كولەمدە جەڭىلدىك المايدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قۋات بەرەتىن جاڭا كوزدەردى جاڭعىرتۋدىڭ جانە ىسكە قوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, الماتىداعى ەكىنشى جەو-نى گازعا كوشىرۋ جوباسىنا ارنايى توقتالدى.
– بۇل ماسەلەنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى بار. الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگياسى جانە تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ جاقسارۋى اتالعان پروبلەمانىڭ شەشىلۋىنە بايلانىستى. سوندىقتان, ۇكىمەتكە, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا اكىمدىكپەن بىرلەسىپ, ەكىنشى جەو-نى جاڭعىرتۋ جوباسىنا قاتىستى ماسەلەنى تۇبەگەيلى ناقتىلاۋدى جانە ونى جۋىق ارادا ىسكە اسىرۋدى تاپسىرامىن. مۇنى ودان ءارى سوزا بەرۋگە بولمايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدە ونەركاسىپ پەن ەكونوميكانى كومىرتەگىنەن ادا قىلۋدىڭ ورنىقتى ءۇردىسى بايقالادى. ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەردە پارنيكتىك گازداردىڭ قالدىعىن 2030 جىلعا قاراي 55 پايىزعا ازايتۋ جوسپارلانۋدا. 2023 جىلدان باستاپ ەۋروپالىق وداقتا كومىرتەگى سالىعى (carbon tax) ەنگىزىلەدى. بۇل قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ەكسپورتىن ەداۋىر قيىنداتۋى مۇمكىن. جاڭا جاعدايلارعا بايلانىستى تاۋارلارعا قويىلاتىن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر, ستاندارتتار مەن تالاپتار وزگەرەدى.
– الەمدىك دامۋدىڭ قازىرگى كەزەڭىندە كەز كەلگەن ەلدىڭ مارتەبەسى, بەدەلى, سوعان سايكەس حالىقارالىق مۇمكىندىكتەرى, كوپ جاعدايدا, كومىرتەگىدەن ادا الەمدىك ەكونوميكاعا قوسقان ۇلەسى بويىنشا ايقىندالاتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا قابىلدانۋ مۇمكىندىگىن انىقتايتىن ولشەمدەردىڭ ءبىرى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستاندى 2050 جىلعا دەيىن كومىرتەگىن از پايدالانىپ, دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ جاتىر. سونداي-اق ۇكىمەت ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبانى پىسىقتاۋدا, ەلىمىزدىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى ەنەرگيالىق تەڭگەرىمى دايىندالۋدا.
– قازاقستاندا نەگىزگى ەنەرگيا قۋاتىن بەرەتىن نىساندار, ونىڭ ىشىندە, جىلۋ ستانسالارى 40 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەيدى. ساراپشىلاردىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ولاردىڭ 50 پايىزدان استامى توزعان. بۇل ەلەكتر ستانسالارىنداعى تەحنولوگيالىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ارتۋىنا اكەپ سوقتىرادى. 2019 جىلى – 4010, 2020 جىلى – 4458 زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلىپ, ونىڭ ءوسىم دەڭگەيى 11 پايىزعا ارتقان. ەنەرگيا كوزدەرىنە اۋقىمدى تەحنيكالىق اۋديت جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ءبىز ەنەرگيا قۋاتىن بەرەتىن ستانسالاردىڭ قاي جەردە جانە قاشان ىسكە قوسىلاتىنىن نەمەسە ىستەن شىعاتىنىن, سونداي-اق ولاردىڭ جوندەلەتىن, جاڭعىرتىلاتىن ۋاقىتىن انىق ءبىلۋىمىز كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان جاڭارتىلاتىن جانە بالامالى قۋات كوزدەرىن دامىتۋعا ناقتى باعىت الدى. ەلىمىز جالپى ەنەرگيا تەڭگەرىمى قۇرىلىمىنداعى جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىنىڭ ساپالى ءوسىمىن 3 پايىزعا جەتكىزە الدى.
– بۇعان دەيىن ءبىز بۇل كورسەتكىشتى 2030 جىلعا قاراي 10 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋدى ماقسات ەتتىك. جاڭا جاعدايلاردى جانە قازىرگى وڭ قارقىندى ەسكەرە وتىرىپ, ەلەكتر قۋاتىن بەرەتىن ستانسالارداعى جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن 2030 جىلعا قاراي 15 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋدى مىندەتتەيمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستان قۋات كوزدەرى بويىنشا باي ەل بولعاندىقتان, بولاشاقتا جاڭا ەنەرگەتيكاداعى جەتەكشى ورنىن ساقتاپ قالۋى ءتيىس.
– جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرى جوبالارىنداعى قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى ءالى دە وتە از. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن جاڭا ستانسالاردى سالۋدى ۇيرەنىپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى ءوندىرىستى, عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتىپ, بىلىكتى وتاندىق كادرلاردى دايارلاۋ قاجەت. ايتپەسە, تاريفتەر ارقىلى تولەم جاساپ, شەتەلدىك تاۋارلار مەن تەحنولوگيالارعا بۇكىل ەل ۇلەس قوسادى. ۇكىمەتكە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى مەن جالپى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وزىق حالىقارالىق وقشاۋلاۋ تاجىريبەسىن مۇقيات زەرتتەپ, پايدالانۋدى تاپسىرامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتى جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن پايدالانۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, «اقىلدى» قالالاردى دامىتۋ اياسىندا كۇن پانەلدەرى مەن شاعىن ستانسالاردى پايدالانۋدىڭ قاناتقاقتى جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىندى.
– مەن تازا ەنەرگەتيكانى جانە جالپى جاسىل تەحنولوگيانى جاقتايمىن. جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن پايدالاناتىن ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدى قولدايمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەت باسشىسى اتوم ەنەرگەتيكاسىنان الدىن الا باس تارتۋ دۇرىس ەمەس ءارى قاتە دەگەن مامانداردىڭ پىكىرىمەن كەلىستى.
– بۇكىل دامىعان الەم اتوم ەنەرگياسىنا يەك ارتادى. بۇل رەتتە ۇرەيگە بوي الدىرۋ ورىنسىز. دەگەنمەن, تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن تاباندى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت. اتوم ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا اسىقپايمىز, الايدا بۇل ءىستى كەيىنگە ىسىرۋعا دا بولمايدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە ەلەكتر جەلىلەرى كومپانيالارىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت پەن وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرىنە ەلەكتر جەلىلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭارتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلداۋ تاپسىرىلدى. بۇدان بولەك, كادر ماسەلەسى دە وتە وزەكتى بولىپ وتىر.
– قازاقستاندا ەنەرگەتيكا سالاسى بويىنشا مامان دايارلايتىن 24 جوعارى وقۋ ورنى بولعانىنا قاراماستان, ەلەكتر مونتەرلەرى, جوعارى ءۆولتتى جەلىلەردى جوندەۋشىلەر مەن باسقا دا جۇمىسشى ماماندار تاپشى. ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا جاسى – شامامەن 50 جاستا. ونىڭ ۇستىنە, بۇل سالاداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى دا تومەن. سونىڭ سالدارىنان 2015-2020 جىلدار ارالىعىندا كادرلاردىڭ تۇراقتاماۋى 4 پايىزدان 15 پايىزعا دەيىن جەتتى. بۇل ماسەلەنى جەدەل تۇردە شەشۋ كەرەك. ايتپەسە, بىرنەشە جىلدان كەيىن كادر تاپشىلىعى ماسەلەسى ۋشىعا تۇسەدى. ۇكىمەتكە وسى سالاداعى كاسىبي مامانداردىڭ الەۋەتىن جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەڭبەكاقى تولەۋ دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اتالعان سالانى دامىتۋعا حالىقارالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, فرانتسيا جانە ەۋروپانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرىنىڭ ينۆەستورلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە.
– تۇراقتى جابدىقتاۋ, تاريفتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى – ۇلتتىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ باستى كومپونەنتتەرى. سوندىقتان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنىن ادىلەتتى نارىق قۇنىنا نەگىزدەۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. بۇگىندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ كوتەرمە نارىعىندا ءۇش-اق كومپانيا وزىق تۇر. ولار نارىقتىڭ 70 پايىزىن قامتيدى. مۇنى سونشالىقتى دۇرىس دەۋگە كەلمەيدى. ەلەكتر قۋاتىنىڭ كوتەرمە ساۋداسىنداعى ەكىجاقتى شارتتار جاڭادان اشىلعان ساتىپ الۋشى كومپانيالارعا كەدەرگى كەلتىرىپ, ەلەكترمەن قامتۋدىڭ بولشەك ساۋدا نارىعىنداعى باسەكەنىڭ دامۋىنا توسقاۋىل بولىپ وتىر. بۇل تۇتىنۋشىلار ءۇشىن باعانىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, اتالعان ماسەلەنى مۇقيات پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى. بۇدان بولەك, ۇكىمەتكە پارنيكتىك گازداردىڭ قالدىقتارىنا كۆوتا ساتۋ جۇيەسىن قايتا ىسكە قوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
– الەمدە ەنەرگيانى گەنەراتسيالاۋدىڭ جانە ساقتاۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى پايدا بولىپ, اپروباتسيادان وتكىزىلۋدە. تەحنيكانىڭ تىم جىلدام دامىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل دا جۋىق ارادا قولدانىسقا ەنۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, سۋتەگى قۋاتىن دامىتۋ قارقىن الا باستايدى. ءبىز بۇعان دايىن بولۋىمىز قاجەت. مۇنداي تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەي الاتىن ماماندار توبىنىڭ بولۋى ماڭىزدى. جاڭا ەنەرگەتيكا جونىندەگى قۇزىرەت ورتالىعىن اشۋدى ۇسىنامىن. وندا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جوعارى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردى پايدالانۋ تاجىريبەسى سىناقتان وتەتىن بولادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, حالىق سانىنىڭ ارتۋى جانە ەكونوميكانىڭ ءوسىمى جاڭا قۋاتتاردى ەنگىزۋدى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. الايدا, مۇمكىندىكتەر شەكتەۋلى. سوندىقتان ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن ازايتۋ – ماڭىزدى مىندەت. ونى شەشۋ تاۋارلارىمىزدىڭ جانە تۇتاس سالالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە اتالعان ماسەلەنى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.
