وتباسى كۇنى جانە بالالارعا ارنالعان سەنىم تەلەفونىنىڭ حالىقارالىق كۇنىنە وراي وتكەن «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق: بۇگىنگى كۇننىڭ قاتەرى مەن شىندىعى» تاقىرىبىن قوزعاعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بارىسىندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىن تولعاندىرىپ وتىرعان وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەس, ونىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
قازاقستانداعى فريدريح ەبەرت اتىنداعى قور جانە سوروس-قازاقستان قورىنىڭ قولداۋىمەن «داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ وداعى» زتب جانە الماتى قالاسى الەۋمەتتىك ءال-اۋقات باسقارماسىنىڭ «جان-سايا» داعدارىس ورتالىعى» كمم اتسالىسۋىمەن وتكەن كونفەرەنتسيادا گەرمانيا, فرانتسيا, چەحيا, تايلاند جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساراپشىلارى, عىلىمي مەكەمەلەردىڭ, ۇەۇ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى بايانداما جاسادى.
«قازاقستاننىڭ داعدارىس ورتالىقتارى وداعى» زتب باسقارما توراعاسى, «جان-سايا» داعدارىس ورتالىعى» كمم ديرەكتورى زۋلفيا بايساقوۆا ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى قوزعالىستى دامىتۋ مەن قوعامدا زورلىق-زومبىلىقسىز قاتىناستار قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ كاسىبي جەلىسىنىڭ جۇمىسىنا توقتالدى. بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ 12 وڭىرىندە جۇمىسىن جالعاستىرىپ وتىرعان «داعدارىس ورتالىقتارى وداعى» زتب ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم رەتىندە الەمنىڭ جيىرما جۋىق ەلىمەن ارىپتەستىكتە جۇمىس ىستەيدى. وداقتىڭ بەلسەندى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان جوبالارىنىڭ ءبىرى – №150 بالالار مەن جاستارعا ارنالعان ۇلتتىق سەنىم تەلەفون جەلىسى. سەنىم تەلەفون جۇيەسى 2005 جىلدان باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ستاتسيونارلىق تەلەفوننان جانە «كسەلل» جانە «ۆeeline» ءموبيلدى بايلانىسى ارقىلى ەستە وڭاي ساقتاۋعا ىڭعايلى ءۇش تاڭبالى نومىرگە قوڭىراۋ شالۋ تەگىن جانە قۇپيا تۇردە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پسيحولوگيالىق كومەك الۋعا بولادى. «داعدارىس ورتالىقتارى وداعىنىڭ» دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وتكەن جىلى «بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ۇلتتىق سەنىم تەلەفونىنا» تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بويىنشا 3 377 قوڭىراۋ كەلىپ تۇسسە, كورسەتكىش 2019 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 654-كە كوبەيگەن. جالپى تىركەلگەن 226 455 قوڭىراۋدىڭ 7 184-ءى 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردان تۇسكەن.
جيىندا ف.ەبەرت اتىنداعى قوردىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ ايماقتىق ديرەكتورى كريستوف مور, «سوروس قازاقستان» قورى باسقاما ءتورايىمى ايدا ايدارقۇلوۆا پاندەميا كەزىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە بەلەڭ العانىنا توقتالدى.
– وسى ورايدا بۇۇ مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سالداردان تۋىنداعان ۇرەي, اسىرەسە ءۇي جاعدايىنداعى زورلىق مالەلەسى الاڭداتادى, – دەپ اتاپ ءوتتى ا.ايدارقۇلوۆا. مۇنداي جاعدايدا ايەلدەر كوپ زارداپ شەككەن. ال جەدەل جەلىگە كەلىپ تۇسكەن قوڭىراۋلار ەكى ەسەگە ارتىپ, دارىگەرلەر مەن پوليتسيادا كادر جەتىسپەۋشىلىگى بايقالعان. توتەنشە جاعداي جاريالانعان كەزدە نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارىندا الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا مۇنداي جاعداي 25 پايىزعا ارتقان. ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنشە, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندەر مەن كۋاگەرلەردىڭ شامامەن 30 پايىزىن ايەلدەر مەن بالالار قۇرايدى.
«دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلىن الاڭداتىپ وتىرعان الەۋمەتتىك جاعدايمەن كۇرەستە ارنايى قىزمەتتەر قۇرىلعان. مۇنداي كەزدە كاسىبي ماماندار عانا زارداپ شەگۋشىگە كومەكتەسە الادى», دەپ اتاپ وتكەن Childline Thailand Foundation (بانگكوك, تايلاند) اتقارۋشى ديرەكتورى يليا سميرنوۆتىڭ ايتۋىنشا, دەرەكتەر بىردەن كاسىبي ورتاعا جەتپەي جاتادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى باسىنان وتكەن اۋىر جاعدايدى جاسىرىپ قالادى, تىپتەن قوعام بولىپ ۇنسىزدىك تانىتۋ جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا سوقتىرۋدا. «ال مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ, كوپتەگەن زەرتتەۋ ناتيجەسى قوعام دەرتىن توقتاتۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر. ياعني تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قوعامعا ورتاق ماسەلە بولعاندىقتان, زارداپ شەككەندەرگە قوعام بولىپ قولداۋ كورسەتۋ قاجەت.
«تالدىقورعان ايەلدەردى قولداۋ وڭىرلىك ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى جانار نۇرمۇحانوۆا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, اگرەسسورلارمەن كۇرەس جاعدايىندا جاڭا باستامالاردى كوتەرۋ, زاڭنامالىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ ماسەلەسى تۇرعىسىنداعى ويلارىمەن بولىسە كەلىپ, شەتەل تاجىريبەسىن نەگىزگە الدى. ويتكەنى قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان تۇيتكىلدى جايتتىڭ ماسەلەسى ورتاق ءارى بارلىق ەلگە ءتان.
«تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن پاندەميا كەزىندە بەتپە-بەت كەلدىك. بۇل قوعامعا ۇلكەن سىناق بولدى. مۇنداي جاعداي جەكەلەگەن ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتتى. ايەلدەر, بالالار, مۇقتاج جاندار مەن قارتتار قاتالدىقتان زارداپ شەكتى», دەدى پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سالتانات تۇرسىنبەكوۆا.
قوعام بولىپ كۇرەس ءجۇرىپ جاتقانىنا قاراماستان, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق الەم ەلدەرىن الاڭداتىپ وتىر ءارى بۇل ماسەلە اياق استى پايدا بولا قويعان جوق. وسى ورايدا 1993 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى ايەلدەرگە قارسى زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداسا, 2014 جىلى ايەلدەر مەن قىزدارعا قارسى زورمبىلىقتىڭ الدىن الۋدا ىستانبۇل كونۆەنتسياسى قابىلداندى. ال 2015 جىلى بۇۇ مۇشە ەلدەر 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋعا بايلانىستى كۇن ءتارتىبىن بەكىتتى. قازاقستان زورلىق-زوبىلىقتىڭ بارلىق تۇرىمەن كۇرەس مەحانيزمدەرىن جولعا قويعانىنا قاراماستان, سوڭعى بەس جىلداعى سانى ارتقان. بۇل كورسەتكەش 2015 جىلى 8,6 پايىزدى قۇراسا, 2020 جىلى 20 پايىزعا جەتكەن, ال ورتاشا دەڭگەيدەگى قاساقانا ارەكەتتەر 2015 جىلى 2, ال 2019 13 پايىزدى قۇراعان. زورلىق-زومبىلىقتىڭ سالدارىنان پاندەميا كەزىندە ايەلدەر مەن بالالار, قارت ادامدار مەن مۇقتاج جاندار كوپ زارداپ شەكتى. ونىڭ سەبەبى جۇمىسسىزدىق, اقپاراتتىڭ ازدىعى, ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋى سياقتى تاعى دا باسقا الەۋمەتتىك سالدارمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ال ونىمەن كۇرەستە الدىن الۋ مەن پايدا بولۋى سەبەپتەرى انىقتالۋى قاجەت.
رەسپۋبليكادا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارىنىڭ كوپشىلىگىندە ەسكەرتۋ, ايىپپۇل نەمەسە 15 كۇنگە دەيىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ تۇرىندە اكىمشىلىك جازا قولدانىلادى. بۇعان اگرەسسورلار تاراپىنان نەمقۇرايدىلىق بايقالادى. ولار قۇقىق بۇزۋ ارەكەتتەرى ءۇشىن اۋىر جازا بولمايتىنىنا كوزى جەتە وتىرىپ, پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتەدى, جاقىندارىنا كۇش قولدانىپ, زورلىق-زومبىلىق جاساۋىن جالعاستىرا بەرەدى. وسى ورايدا قوعام نازارىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا جانە جويۋعا, اگرەسسورلارمەن كۇرەس, بالالارعا قاتىستى قاتىگەزدىكتى انىقتاۋ جۇيەلەرىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىنە اۋدارۋدى ماقسات ەتكەن جيىن بارىسىندا ماماندار الداعى ۋاقىتتا ونى تۇپكىلىكتى شەشۋدىڭ جولدارىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
الماتى
